پچنگْها
معرف
اديه‌اي‌ از قبايل‌ ترك‌ اوراسياي‌ مركزي‌ و غربي‌ در قرون‌ وسطا كه‌ بنابر مآخذ موجود ظاهراً از تبت‌ برخاسته‌اند
متن
پِچِنِگْها ، اتحاديه‌اي‌ از قبايل‌ ترك‌ اوراسياي‌ مركزي‌ و غربي‌ در قرون‌ وسطا كه‌ بنابر مآخذ موجود ظاهراً از تبت‌ برخاسته‌اند. بِچَنَگ‌ ، در عربي‌ ـ فارسي‌ بجناك‌ ، بجاناك‌ ، بجينه‌ ، در گرجي‌ Pacanik-i ، در ارمني‌ innak § Pac ، در يوناني‌ t Ê i ¦ P Ê t z i n Ê c i ، c o i ¨ P Ê t z i n Ê ، در روسي‌ eneg § Pec ، در لاتيني‌ Pizenaci, Bisseni, Bysseni, Bessi, Beseneu ، در لهستاني‌ Pieczyngowie و در مجاري‌ ¯ Besenyo (برگرفته‌ از Beshenجgh ) = enجk § enجk/Bec § Pec صورتهاي‌ ديگر نام‌ اين‌ قوم‌ است‌. ريشة‌ اين‌ واژه‌، با اندكي‌ ترديد (قس‌ پريتساك‌ ، ص‌211؛ بازين‌ )، صورتي‌ از nak ° i badjanak/badj «پيوند سببي‌» (كه‌ واژة‌ Pashenog در زبان‌ ديني‌ اسلاوي‌ كهن‌ مأخوذ از آن‌ است‌) به‌ معناي‌ «تيره‌ يا طايفه‌اي‌ با پيوند سببي‌» دانسته‌ شده‌ است‌.تاريخ‌ ظهور و خاستگاه‌ پچنگها روشن‌ نيست‌. برخي‌، ايشان‌ را همان‌ قوم‌ پي‌ ـ جو (= wok ¢ zi ¨ k-n   P * در چيني‌ ميانه‌ = پچِنِگ‌ (؟)، به‌ عقيدة‌ پليو ، ص‌226، ش‌1) مذكور در سوئي‌ ـ شو ، مأخذي‌ چيني‌ متعلق‌ به‌ سدة‌ اول‌/ هفتم‌ ميلادي‌، دانسته‌اند كه‌ از قبايل‌ تيه‌لو ، ساكن‌ در كنار اِن‌ ـ چو (اُنْغور ؟) و آ ـ لان‌ (آلانها) است‌. ولي‌ درستي‌ اين‌ نظريه‌ قطعي‌ نيست‌. گزارشي‌ كه‌ در ترجمه‌اي‌ تبتي‌ از مأخذي‌ اويغوري‌ متعلق‌ به‌ سدة‌ دوم‌/ هشتم‌ دربارة‌ «اقوام‌ شمالي‌» آمده‌، و از نبردهايِ بچنگها با هر (اغوز ] = غز [ )ها، احتمالاً در ناحية‌ سيردريا (باكو ، ص‌ 147؛ ليگتي‌ ، 1971، ص‌170، 172، 175ـ176) خبر مي‌دهد، قابل‌ اعتمادتر است‌. روايتهاي‌اُغوزها (قس‌ رشيدالدين‌فضل‌الله‌، 1969، ص‌24ـ 25؛ ابوالغازي‌ بهادرخان‌، ص‌41ـ42) مؤيّد اين‌ امر به‌نظر مي‌رسد. حضور در اتحادية‌ فرعي‌ (پورفيروگنيتوس‌ ، ص‌170ـ 171) قنگر / كنگر ( g g Ê r ¨ Ê K ) نيز شايد حاكي‌ از پيوندي‌ با اين‌ منطقه‌ باشد. قنگر، با كنگرهاي‌ مذكور در سنگ‌نبشتة‌ كول‌ تگين‌ و بدويان‌ كنگرايا (برگرفته‌ از خنگرايي‌ فرضي‌) ساكن‌ ماوراي‌ قفقاز، پيوند داشته‌ است‌. اينها نيز شايد، به‌ نوبة‌ خود، با كنگوتربن‌ كه‌ نامي‌ است‌ تركي‌ برگرفته‌ از ناحيه‌اي‌ به‌ همين‌ نام‌، و كَنگ‌ ـ چو يِ چيني‌ (اصطلاحي‌ كه‌ معرّف‌ سيردريايِ ميانه‌ و سرزمينهاي‌ مجاور آن‌ است‌، رجوع كنيد به كلياشتورني‌ ، ص‌ 156ـ 178) و كنغه‌ در ايران‌ باستان‌ مرتبط‌ باشند. پريتساك‌ (ص‌ 212ـ214) نام‌ اين‌ قوم‌ را مشتق‌ از واژة‌ فرضي‌ تخاري‌ كانك‌ به‌ معناي‌ «سنگ‌» مي‌داند (قس‌ تاشكند تركي‌، «شهرسنگي‌»، Kengeres k>  n ¦ +ka i o s Aop <' ¨ vrs ¦ a * rs < ¦ s مجموعة‌ سالنامه‌هاي‌ روسي‌ < ، ج‌ 1، فصول‌ 42، 43، 45). گاهي‌ آنها به‌ عنوان‌ «هم‌پيمان‌» به‌ مبارزات‌ مربوط‌ به‌ تاج‌ و تخت‌ روس‌ كشيده‌ مي‌شدند. آنان‌ هرگز غلبة‌ دايم‌ روسها را نپذيرفتند. روميان‌ شرقي‌ در جنگهاي‌ بالكانِ اسوياتوسلاو ، كه‌ به‌ حملة‌ غافلگيرانه‌ و سرنوشت‌ساز آنها به‌ حكمران‌ روس‌ در 361/ 972 انجاميد، پچنگها را به‌ خدمت‌ گرفتند (همان‌، فصول‌ 72، 73). روابط‌ با روسها در دورة‌ ولاديمير اول‌ (978ـ 1015) تيره‌تر شد و به‌ چند دهه‌ جنگ‌ (378ـ ح 397ـ 398/ 988ـ ح 1006ـ1007) انجاميد. ياروسلاو حكمران‌ كيف‌ در 427/ 1036 آنها را بسختي‌ شكست‌ داد و پچنگها پس‌ از آن‌ (زير فشار روسها، اغوزها و قومان‌ ـ قپچاقها) به‌ سوي‌ رود دانوب‌ در مرز روم‌ شرقي‌ رانده‌ شدند (همان‌، ج‌1، فصول‌ 150ـ151؛ دياكنو ، ص‌39ـ49) كه‌ به‌ نخستين‌ ناحية‌ تجمع‌ آنها تبديل‌ شد. شكست‌ نظامي‌ و كمبود چراگاه‌ به‌ درگيريهاي‌ دروني‌ و حركت‌ آنها به‌ داخل‌ سرزمينهاي‌ روم‌شرقي‌ انجاميد و امپراتوري‌ تضعيف‌شدة‌ روم‌شرقي‌ نتوانست‌ آنان‌ را از اين‌ مناطق‌ بيرون‌ براند. شكست‌ روسها از اغوزهاي‌ غربي‌ (452/ 1060) و ورود قومان‌ ـ قپچاقها به‌ استپ‌ پونتيك‌، فشار بر پچنگها را افزايش‌ داد و پچنگها نيز با غارتگري‌ انتقام‌ گرفتند. امپراتور روم‌شرقي‌، الكسيوس‌ اول‌ (1081ـ 1118 ميلادي‌)، به‌ ياري‌ قومان‌ ـ قپچاقها، در 484/ 1091 در لوونيون‌ ضربه‌اي‌ سهمگين‌ به‌ نيروي‌ نظامي‌ پچنگها وارد آورد. برخي‌ از پچنگها زير سلطة‌ قومان‌ ـ قپچاق‌ درآمدند و ديگران‌ به‌عنوان‌ مرزبان‌ روم‌ شرقي‌، پادشاهي‌ مجارستان‌ ــ كه‌ در آنجا ساكن‌ نيز شدند ــ و پادشاهي‌ روس‌ به‌ خدمت‌ گرفته‌ شدند. در روسيه‌ در شمار نيروي‌ باديه‌نشين‌ ترك‌، چرني‌ كلوبوتسي‌ («قوم‌ كلاه‌سياهان‌» مذكور در رشيدالدين‌ فضل‌الله‌، 1980، ج‌ 2، بخش‌ 1، ص‌ 162ـ163) درآمدند و تحت‌ امر فرمانروايان‌ كيف‌ قرار گرفتند.پچنگها، در دوران‌ اوج‌ خود، با روسيه‌ (كه‌ در آنجا اسب‌، گاو و گوسفند مي‌فروختند) و جهان‌ اسلام‌ روابط‌ گستردة‌ بازرگاني‌ داشتند. مسعودي‌ به‌ حضور بازرگانان‌ خزر، قفقاز شمالي‌ (باب‌ الابواب‌، آلان‌) و جاهاي‌ ديگر اشاره‌ مي‌كند (پورفيروگنيتوس‌، ص‌48ـ51؛ مسعودي‌، 1965ـ1979، ج‌1، ص‌237). گهگاه‌ پچنگها مسير وارانگيان‌ به‌ سوي‌ يونانيها را تهديد مي‌كردند (پورفيروگنيتوس‌، ص‌ 56 ـ63)، ولي‌ هرگز به‌ طور جدي‌ بر تجارت‌ تأثير نگذاشتند.اطلاعات‌ ما دربارة‌ فرهنگ‌ و آداب‌ و رسوم‌ پچنگها اندك‌ است‌. ادريسي‌ (ج‌8، ص‌918) مي‌گويد كه‌ پچنگها همانند روسها مرده‌هاي‌ خود را مي‌سوزاندند. «برخي‌ از آنها ريش‌ خود را مي‌تراشيدند و برخي‌ آن‌ را مي‌بافتند. آنها جامه‌هاي‌ كوتاه‌ مي‌پوشيدند.» يك‌ منبع‌ روسي‌ متأخر ( > وقايع‌نگاري‌ نيكون‌ < در > مجموعة‌ سالنامه‌هاي‌ روسي‌ < ، ج‌9، ص‌57، 64) آشنايي‌ پچنگها با مسيحيت‌ را در اواخر سدة‌ چهارم‌/ دهم‌ مي‌داند (تغيير كيش‌ متيگاي‌ و كوچوك‌ به‌ راهنمايي‌ ولاديمير كه‌ خود نيز نوكيش‌ بود، در 988 و 991 ميلادي‌). برونوي‌ كرفوري‌ (اوايل‌ سدة‌ پنجم‌/ يازدهم‌) مسيحيت‌ لاتيني‌ را تبليغ‌ كرد، ولي‌ نتايج‌ اين‌ اقدام‌ روشن‌ نيست‌. با وجود اين‌، بكري‌ (ص‌ 43) مي‌نويسد كه‌ پچنگها مجوسي‌ بودند، ولي‌ در 400/1009ـ1010، زير نفوذ يك‌ فقيه‌ اسير، به‌ اسلام‌ گرويدند و اين‌ امر موجب‌ وقوع‌ درگيريهاي‌ خونيني‌ شد كه‌ مسلمانان‌ در آن‌ پيروز شدند. همچنين از منطقة‌ بالكان‌، مانويّت‌ همراه‌ با مسيحيت‌ ارتدكس‌ به‌ ميان‌ آنها راه‌ يافت‌ ( رجوع كنيد به واسيلوسكي‌ ، ص‌ 38ـ43).منابع‌: 1. منابع‌ دست‌ اول‌: ابن‌ رسته‌، الاعلاق‌ النفيسة‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1892؛ ابن‌سعيد مغربي‌، كتاب‌ الجغرافيا ، چاپ‌ اسماعيل‌ عربي‌، بيروت‌ 1970؛ ابن‌فضلان‌، رسالة‌ ابن‌ فضلان‌ ، چاپ‌ سامي‌ دهان‌، دمشق‌ 1960؛ ابوالغازي‌ بهادرخان‌، شجرة‌ تراكمه‌ ، چاپ‌ آ. ن‌. قونونوف‌، مسكو 1958؛ اسماعيل‌بن‌ علي‌ ابوالفداء، كتاب‌ تقويم‌ البلدان‌ ، چاپ‌ رينودوديسلان‌، پاريس‌ 1840؛ ] ابوريحان‌ بيروني‌، كتاب‌ تحديد نهايات‌ الاماكن‌ لِتصحيح‌ مسافات‌ المساكن‌ ، ترجمة‌ احمد آرام‌، تهران‌ 1352 ش‌ [ ؛ محمدبن‌ محمد ادريسي‌، كتاب‌ نزهة‌ المشتاق‌ = Opus geographicum ، چاپ‌ بومباچي‌ و ديگران‌، ناپل‌ 1970ـ1984؛ ابراهيم‌بن‌ محمد اصطخري‌، المسالك‌ و الممالك‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1870، 1927؛ ] حدود العالم‌ من‌ المشرق‌ الي‌ المغرب‌ ، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ 1340ش‌ [ ؛ رشيدالدين‌ فضل‌الله‌، جامع‌ التواريخ‌ ، چاپ‌ عليزاده‌ و ديگران‌، باكو، مسكو 1980؛ علي‌بن‌ حسين‌ مسعودي‌، كتاب‌ التنبيه‌ و الاشراف‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1894؛ همو، مروج‌ الذّهب‌ و معادن‌ الجوهر ، چاپ‌ شارل‌ پلا، بيروت‌ 1965ـ1979؛J. Bacot, "Reconnaissance en Haute Asie septentrionale par cinq envoyإs ouفgours au VIIIe siةcle", JA , ccxl â v (1956), 137-153; Bakr ¦ â , in Izvestiya al-Bekri i drugikh avtorov o Rusi i slavyanakh , ed. and trans. by A. Kunik and V.Rozen, 102 (pt. 1 supplement to the Zapiski Imperatorskoy Akademii Nauk , XXXII [1876]); George Cedrenos, Georgii Cedreni compendium historiarum , ed. I. Bekker, Bonn 1893; E. Chavannes, Documents sur les Tou-kiue (Turcs) Occidentaux, recueillis et commentإs suivi de Notes Additionelles , St. Petersburg 1903, 1904, repr. Paris, 1941, Taipei, 1969; Anna Comnena, Alexiade , ed.and trans. by B. Leib, â - â â â , Paris 1937-1945; Josephus Flavius, in N.A.Meshc § erskiy, Istoriya yudeyskoy voyn i ° iosifa flaviya v drevnerusskom perevode , Moscow- Leningrad 1958; ـ Abdal-H ¤ ayy b. D ¤ ah ¤ h ¤ a ¦ k Gard ¦ â z ¦ â , Zayn al-akhba ¦ r , in V. V. Bartol'd (Barthold), Otc § et o poezdke v Srednyuyu Aziyu s nauc § noy tsel'yu 1893-1894 gg ., in Zapiski Imperatorskoy Akademii Nauk , ser. VII, t. I, 74-175. Pers. text and Russ. trans. repr. in Soc § ineniya , Moscow 1963-1973, VIII, 23-62; Mah ¤ mu ¦ d b. H ¤ usayn Kashghar ¦ â , D i ¦ wa ¦ n lugha ¦ t al-turk , Russ. trans. by Dankoff; Mau-tsai Liu, Die chinesischen zur Geschichte der Ost- Tدrken (T'u-kدe) , Wiesbaden 1958; Polnoe sobranie russkikh letopisey , St. Petersburg/ Petrograd/ Leningrad- Moscow 1841- ; Constantine Porphyrogenitus, De administrando imperio , ed. Gy. Moravcsik, tr. R. Jenkins, Washington, D. C. 1967; Rash ¦ â d al-D ¦ â n Fad ¤ l Alla ¦ h, Die Geschichte der Og  uzen des Raى i ¦ d al-D i ¦ n , ed. and trans. by K. Jahn, facs. ed., Vienna 1969.2. مطالعات‌:L. Bazin, A © propos du nom des Petchإnةgues , in Passإ turco-tatar, prإsent soviإtique. ـtudes offertes ب Alexandre Bennigsen , Louvain-Paris 1986, 66-77; K. Czeglإdy, "A kangarok (Besenyo ¯ k) a vi. szؤzadi szصr forrؤsokban", in A magyar tudomؤnyos akadإmia nyelv إs irodalomtudomؤnyi ostؤlyؤnak kخzlemenyei , V/1-4 (1954), 243-276; P. Diaconu, Les Petchإnةgues au Bas-Danube , Bucharest 1970; H. Gخckenjan, Hilfsvخlker und Grenzwجchter im mittelalterlichen Ungarn , Wiesbaden 1972; P. B. Golden, "Aspects of the nomadic factor in the economic development of Kievan Rus", in Ukrainian economic history , ed. I. S. Koropeckyj, Cambridge, M. 1991, 58-102; idem, An introduction to the history of the Turkic peoples , Wiesbaden 1992, 264-270; idem, "The migrations of the Og § uz, Archivum Ottomanicum , IV (1972), 45-84; idem,"The people nwkrda", Archivum Eurasiae Medii Aevi , I (1975), 21-35; idem, "The peoples of the South- Russian steppes", in The Cambridge history of early Inner Asia , ed. D. Sinor, Cambridge 1990, 256-284; Gy. Gyخrffy, A Besenyo ¯ k nyelve , in Besenyo ¯ k إs Magyarok , in A Magyarsؤg keleti elemei , Budapest 1990; S. G. Klyashtorn ° â y, Drevnetyurkskie runic § eskie pamyatniki kak istoc § nik po istorii Sredney Azii , Moscow 1964; A. N. Kurat, Pe µ enek tarihi , Istanbul 1937; L. Ligeti, A magyar nyelv tخrok kapcsolatai a hongfoglalؤs elo ¯ tt إs az àrpؤd- korban , Budapest 1986; idem, "à propos du rapport sur les rois demeurant dans le Nord", in ـtudes tibetaines dإdiإes ب la mإmoire de Marcelle Lalou , Paris 1971; Gy. Nإmeth, Die Inschriften des Schatzes von Nagy-Szent- Miklئs , Budapest 1932; A. Pؤlئczi Horvath, Pechenegs, Cumans, Iasians. Steppe peoples in medieval Hungary , Budapest 1989; P. Pelliot, Notes sur l'histoire de la Horde d'Or suivies de Quelques noms turcs d'hommes et de peuples finissant en-ar ( -جr ) ... ) Oeuvres posthumes , II), Paris 1949; O. Pritsak, "The Pec § enegs: a case of social and economic transformation", Archivum Eurasiae Medii Aevi , â(1975), 211-235; L. Rؤsonyi, Hidak a Dunؤn , Budapest 1981, Turkish. trans. Tuna kخprدleri , Ankara 1984; A. N.Shc § erbak, "Znaki na keramike i kirpic § akhiz Sarkela- Beloy Vez § i", Material i ° i issledovaniya po arkheologii SSSR , no. 75 (1959); E. Tryjarski... et al ., Hunowie europejscy, Protobutgarzy, Chazarowie, Piecyngowie , Wroclaw-Warszawa-Gdan ¨ sk 1975; V. G. Vasil'evskiy, Vizantiya i Pec § enegi , in idem , Trud i ° , â , St.Petersburg 1908.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

پ‌. ب‌. گولدن‌ ( د.اسلام‌ )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده