پتنی‌ محمدطاهربن‌ علی‌ گجراتی‌
معرف
ّث‌ و رجالي‌ حنفي‌ مذهب‌ قرن‌ دهم‌
متن
پَتَني‌ ، محمدطاهربن‌ علي‌ گُجَراتي‌ ، محدّث‌ و رجالي‌ حنفي‌ مذهب‌ قرن‌ دهم‌. لقب‌ او را به‌ اختلاف‌ جمال‌الدّين‌ (ابن‌عماد، ج‌ 8، ص‌ 410) و مجدالدّين‌ (حسني‌، ج‌ 4، ص‌ 265) ضبط‌ كرده‌اند. پتني‌ (فتني‌) در 913 يا 914 در پَتَن‌ (فتن‌) از بلاد گجرات‌ هند به‌ دنيا آمد و قبل‌ از بلوغ‌ حافظ‌ قرآن‌ شد. سپس‌ پانزده‌سال‌ نزد شيخ‌ برهان‌الدّين‌ سمهودي‌ و يداللّه‌ سوهي‌ و شيخ‌ ناگوري‌ و چندتن‌ ديگر در موطن‌ خود به‌ تحصيل‌ پرداخت‌ و در حديث‌ سرآمد علماي‌ گجرات‌ گرديد و به‌ ملك‌ المحدّثين‌ شهرت‌ يافت‌. در 944 به‌ حج‌ رفت‌ و پس‌ از زيارت‌ حرمين‌ شريفين‌ در مكّه‌ اقامت‌ گزيد و از محضر دانشمنداني‌ چون‌ ابن‌حجر هَيْتَمي‌ (متوفي‌ 974)، ابوالحسن‌ بكري‌ (متوفي‌ 952) و شيخ‌ عبدالله‌ عيدروس‌ (متوفي‌ 990) استفاده‌ كرد. در اين‌ ميان‌ بيش‌ از همه‌ از شيخ‌ علي‌بن‌ حسام‌الدّين‌ متّقيِ هندي‌ * (متوفي‌ 975)، صاحب‌ كنزالعمّال‌ ، بهره‌ برد و ملازم‌ و مريد او در طريقة‌ قادريّه‌ و شاذليّه‌ شد. وي‌ در مقدّمة‌ بعضي‌ از آثارش‌ متقّي‌ هندي‌ را ستوده‌ و از او به‌ احترام‌ ياد كرده‌ است‌. پتني‌ در 975 به‌ موطن‌ خود بازگشت‌ و به‌ تدريس‌ و تأليف‌ پرداخت‌ (عبدالحق‌ دهلوي‌، ص‌ 272ـ273؛ صديق‌ حسن‌خان‌، ج‌ 3، ص‌ 222؛ حسني‌، ج‌ 4، ص‌ 265ـ 268؛ ابن‌عماد، همانجا).وي‌ به‌ تعليم‌ و تعلّم‌ اهميت‌ بسياري‌ مي‌داد و ارث‌ پدري‌ را صرف‌ طلاّ ب‌ علوم‌ كرد. او با شناسايي‌ شاگردان‌ مستعد و تيزهوش‌، آنان‌ را به‌ كسب‌ دانش‌ تشويق‌ مي‌كرد و تأمين‌ معاش‌ شاگردان‌ بي‌بضاعت‌ را تا پايان‌ تحصيل‌ به‌ عهده‌ مي‌گرفت‌. پتني‌ به‌ وصيّت‌ مرشد خود، شيخ‌ علي‌ متقّي‌، همواره‌ به‌ ساختن‌ و اصلاح‌ مركّب‌ و دوات‌ براي‌ استفادة‌ دانشجويان‌ مي‌پرداخت‌ (صديق‌ حسن‌خان‌، همانجا؛ حسني‌، ج‌ 4، ص‌ 266).عمدة‌ شهرت‌ پتني‌ به‌ سبب‌ مبارزه‌ با اعتقادات‌ و نظريات‌ سيدمحمد جَوْنپوري‌ * (متوفي‌ 910) يكي‌ از مدّعيان‌ مهدويّت‌، است‌. سيدمحمد، كه‌ قبل‌ از پتني‌ مي‌زيست‌، پيروان‌ و هواداران‌ بسياري‌ در ميان‌ جماعت‌ بُهره‌ * داشت‌. در 980 كه‌ اكبرشاه‌ تيموري‌ گجرات‌ را فتح‌ كرد با پتني‌ ديدار كرده‌، به‌ او اطمينان‌ داد كه‌ پيروان‌ جونپوري‌ را چنانكه‌ او مي‌خواهد از بين‌ برده‌، اصول‌ صحيح‌ اسلام‌ را گسترش‌ دهد. براي‌ اين‌ منظور برادر رضاعي‌ خود، خان‌اعظم‌ عزيز محمد كوكلتاش‌، را والي‌ گجرات‌ كرد. خان‌ اعظم‌ نيز پتني‌ را در وصول‌ به‌ مقصد خود ياري‌ كرد. اما پس‌ از بركناري‌ خان‌اعظم‌ و والي‌ شدن‌ عبدالرّحيم‌ خانخانان‌ (متوفي‌ 1036)، هواداران‌ جونپوري‌ فعاليت‌ خود را آغاز كردند و كار بر پتني‌ سخت‌ شد. وي‌ به‌ دنبال‌ احساس‌ خطر جاني‌ و نيز براي‌ جلب‌ نظر اكبرشاه‌، رهسپار اكبرآباد گرديد ولي‌ در 984 (يا 986) به‌ دست‌ طرفداران‌ جونپوري‌ در نزديكي‌ اُجَّيْن‌ به‌ قتل‌ رسيد. جنازة‌ او را به‌ پتن‌ برده‌ در مقبرة‌ نياكانش‌ به‌خاك‌ سپردند (عبدالحق‌ دهلوي‌، ص‌ 273؛ صديق‌ حسن‌خان‌، ج‌ 3، ص‌ 222ـ 223؛ حسني‌، ج‌ 4، ص‌ 267ـ 268؛ ابن‌عماد، همانجا).از پتني‌ آثاري‌ به‌ عربي‌ باقي‌مانده‌ است‌ كه‌ مهمترين‌ آنها عبارت‌اند از: مجمع‌ بحارالانوار في‌ غرائب‌ التنزيل‌ و لطائف‌ الاخبار (چاپ‌ سنگي‌ لكهنو، 1248، 1284، 1314)، واژه‌نامة‌ مفصّلي‌ از قرآن‌ و احاديث‌ كه‌ شرحي‌ بر صحاح‌ ستّة‌ اهل‌ سنّت‌ نيز به‌شمار مي‌رود. اين‌ اثر مهمترين‌ كتاب‌ پتني‌ است‌ و از زمان‌ تأليف‌ مورد توجه‌ و استفادة‌ دانشمندان‌ واقع‌ شده‌ است‌؛ المُغني‌ (چاپ‌ سنگي‌ دهلي‌، 1290، 1308، در حاشية‌ تقريب‌ التّهذيب‌ ابن‌حجر عسقلاني‌)، فهرستي‌ از صورت‌ صحيح‌ اسامي‌ رجال‌ حديث‌؛ تذكرة‌ الموضوعات‌ (قاهره‌ 1343 و بمبئي‌ 1345)، رساله‌اي‌ در احاديث‌ جعلي‌ منسوب‌ به‌ پيامبر صلّي‌الله‌عليه‌و آله‌وسلّم‌ ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذيل‌ «محمدطاهربن‌ علي‌ پتني‌»؛ بروكلمان‌، ج‌ 2، ص‌ 548، > ذيل‌ < ، ج‌ 2، ص‌ 601ـ602).منابع‌: ابن‌عماد، شذرات‌ الذّهب‌ في‌ اخبار من‌ ذهب‌ ، بيروت‌ 1399/ 1979؛ عبدالحي‌ حسني‌، نزهة‌ الخواطر و بهجة‌ المسامع‌ و النواظر ، ج‌ 4، حيدرآباد دكن‌، 1410/1989؛ صديق‌ حسن‌خان‌، ابجدالعلوم‌ ، ج‌ 3، بيروت‌ ] بي‌تا. [ ؛ عبدالحق‌بن‌ سيف‌الدين‌ عبدالحق‌ دهلوي‌، اخبار الاخيار في‌ اسرار الابرار ، چاپ‌ محمد عبدالاحد صاحب‌، چاپ‌ سنگي‌ دهلي‌ 1309؛Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur Leiden 1943-1949, Supplementband , 1937-1942; EI 2 , s.v. "Muh ¤ ammad T ¤ a ¦ hir B. ـ Al ¦ â Pat ¨ ani" (by M. Hidayet Hosain).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدهاني‌ ملاّ زاده‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده