بیسانی‌ ابوعلی‌ عبدالرحیم‌بن‌ علی‌ لخمی‌
معرف
وف‌ به‌ قاضي‌ فاضل‌ و ملقّب‌ به‌ محيي‌الدين‌ يا مجيرالدين‌، اديب‌، منشي‌ و وزير شافعي‌ در قرن‌ ششم‌
متن
بَيساني‌ ، ابوعلي‌ عبدالرحيم‌بن‌ علي‌ لَخمي‌ ، معروف‌ به‌ قاضي‌ فاضل‌ و ملقّب‌ به‌ محيي‌الدين‌ يا مجيرالدين‌، اديب‌، منشي‌ و وزير شافعي‌ در قرن‌ ششم‌. وي‌ در 529 در عسقلان‌، از شهرهاي‌ فلسطين‌، به‌ دنيا آمد. پدرش‌ قاضي‌ اشرف‌، قاضي‌ بيسان‌ * بود و ازينرو قاضي‌ فاضل‌ را بيساني‌ خوانده‌اند (ياقوت‌ حموي‌، ج‌ 1، ص‌ 788ـ 789؛ ابن‌خلّكان‌، ج‌ 3، ص‌ 161، ج‌ 7، ص‌ 220). او را عسقلاني‌ و، به‌ سبب‌ مهاجرتش‌ به‌ قاهره‌، مصري‌ نيز ناميده‌اند (زركلي‌، ج‌ 3، ص‌ 346؛ ابن‌تغري‌بردي‌، ج‌6، ص‌ 156؛ سبكي‌، ج‌ 7، ص‌ 166). در زمان‌ دولت‌ فاطميان‌، به‌ مصر رفت‌ و در آنجا به‌ كتابت‌ انشا نزد ابوالفتح‌ قادوس‌ و ديگران‌ مشغول‌ شد تا در اين‌ فن‌ بر تمام‌ ادباي‌ مصر و عراق‌ برتري‌ يافت‌ (ابن‌كثير، ج‌13، ص‌ 27؛ ابن‌خلّكان‌، ج‌ 7، ص‌ 220). وي‌ كتابت‌ ديواني‌ را نزد يوسف‌بن‌ خَلاّ ل‌ آموخت‌ (ابن‌خلكان‌، ج‌ 7، ص‌ 219ـ221، 225) و پس‌ از درگذشت‌ او، از طرف‌ والي‌ اسكندريه‌ الحافظ‌ لدين‌الله‌، جانشين‌ يوسف‌بن‌ خلال‌ شد. پس‌ از وزارت‌ يافتن‌ اسدالدين‌ شيركوه‌، عموي‌ صلاح‌الدين‌ ايوبي‌، نيز براي‌ كتابت‌ از سوي‌ او احضار گرديد. درايت‌ قاضي‌ فاضل‌ سبب‌ اعتماد صلاح‌الدين‌ ايّوبي‌ شد تا آنجا كه‌ وي‌ را به‌ سِمت‌ وزيري‌ و مشاوري‌ خود در امور دولتي‌ و حكومتي‌ منصوب‌ كرد و به‌ كمك‌ او به‌ دولت‌ فاطميان‌ در مصر پايان‌ داد (زركلي‌، همانجا؛ سبكي‌، ج‌ 7، ص‌ 167؛ ابن‌عماد، ج‌ 4، ص‌ 327؛ ياقوت‌ حموي‌، ج‌ 1، ص‌ 789؛ ابن‌كثير، همانجا؛ مبارك‌، ج‌ 6، ص‌ 31؛ ابن‌تغري‌بردي‌، ج‌ 6، ص‌ 157). عُمارة‌ يمني‌ (ص‌ 53 ـ54)، يكي‌ از بهترين‌ اقدامات‌ رُزّيك‌بن‌ صالح‌، وزير العاضد فاطمي‌ را احضار قاضي‌ فاضل‌ از نزد والي‌ اسكندريه‌ به‌ قاهره‌ دانسته‌ و آن‌ را موجب‌ بركات‌ بسيار براي‌ سرزمين‌ مصر شمرده‌ است‌ (ابن‌خلّكان‌، ج‌ 3، ص‌ 162). زركلي‌ (همانجا) بر آن‌ است‌ كه‌ قاضي‌ فاضل‌ پس‌ از صلاح‌الدين‌ به‌ خدمت‌ كسي‌ در نيامد، ولي‌ بيشتر مورخان‌ گفته‌اند كه‌ وي‌ پس‌ از مرگ‌ صلاح‌الدين‌ به‌ خدمت‌ و وزارت‌ فرزندش‌، الملك‌ العزيز، در آمد و پس‌ از او نيز همان‌ مقام‌ و منزلت‌ را نزد فرزند اين‌سلطان‌، الملك‌ المنصور (كه‌ به‌ تدبير عمويش‌ الملك‌ الفضل‌ نورالدين‌ به‌ حكومت‌ رسيد)، داشت‌. به‌ نوشتة‌ بعضي‌ منابع‌، زماني‌ كه‌ الملك‌ العادل‌ ابوبكربن‌ ايوب‌ بر بلاد مصر سيطره‌ يافت‌ قاضي‌ فاضل‌، از بيم‌ اينكه‌ مبادا به‌ اجبار وزير وي‌ شود، از خداوند تمناي‌ مرگ‌ كرد و قبل‌ از ورود سلطان‌ به‌ قاهره‌، در ربيع‌الثاني‌ 596 درگذشت‌. وي‌ در قبرستان‌ قَرافة‌ قاهره‌ به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (ابن‌كثير، ج‌ 13، ص‌ 28؛ ابن‌خلّكان‌؛ ابن‌تغري‌بردي‌؛ مبارك‌، همانجاها).بيساني‌ حافظ‌ قرآن‌ بود. او را به‌ زهد و تقوي‌ و فضائل‌ اخلاقي‌ ستوده‌اند. وي‌ بسيار به‌ حج‌ مي‌رفت‌ و مدتي‌ نيز مجاور بود (ابن‌اثير، ج‌ 10، ص‌ 268). با وجود اشتغالات‌ دولتي‌، به‌ فقرا رسيدگي‌ مي‌كرد و براي‌ رهايي‌ اسراي‌ مسلمان‌ اموالي‌ را وقف‌ كرد (ابن‌كثير، ج‌ 13، ص‌ 27ـ 28). موسي‌بن‌ ميمون‌ ( رجوع کنید بهابن‌ميمون‌ * )، كه‌ در مصر طبابت‌ مي‌كرد، تحت‌ حمايت‌ او بود و قاضي‌ فاضل‌ حقوقي‌ برايش‌ معين‌ كرده‌ بود (قفطي‌، ص‌ 318).بيساني‌ در 580، مدرسة‌ فاضليّه‌ را كه‌ نخستين‌ و بزرگترين‌ مدرسة‌ قاهره‌ بود، در كنار خانة‌ خود بنا نهاد و آن‌ را بر فقهاي‌ شافعي‌ و مالكي‌ وقف‌ كرد؛ بعلاوه‌، قرائتخانه‌اي‌ در آن‌ مدرسه‌ ساخت‌ كه‌ ابومحمد شاطبي‌ و پس‌ از او شاگردش‌ قُرطُبي‌ در آن‌ تدريس‌ مي‌كردند. وي‌ حدود صد هزار كتاب‌ وقف‌ اين‌ مدرسه‌ كرده‌ بود كه‌ در قحطي‌ 694 ساكنان‌ و شاگردان‌ مدرسه‌ بيشتر كتابها را در مقابل‌ قرصي‌ نان‌ فروختند. در بين‌ اين‌ كتابها قرآني‌ به‌ خط‌ كوفي‌ بوده‌ است‌ كه‌ مردم‌ آن‌ را قرآن‌ عثمان‌بن‌ عفّان‌ مي‌پنداشتند (مبارك‌، ج‌ 6، ص‌ 30؛ ابن‌كثير، ج‌ 13، ص‌ 28؛ ابن‌عماد، همانجا). بيساني‌ اهتمام‌ زيادي‌ به‌ گردآوري‌ كتب‌ داشت‌. وي‌ نسخه‌برداران‌ و صحّافاني‌ در اختيار داشت‌ كه‌ مرتّباً مشغول‌ نسخه‌برداري‌ و تجليد بودند. شمار كتب‌ او را، بيست‌ سال‌ قبل‌ از مرگش‌، يكصدوچهارده‌ هزار دانسته‌اند كه‌ در بين‌ آنها تنها سي‌ و پنج‌ نسخه‌ از حماسة‌ ابوتمام‌ بوده‌ است‌ (ابن‌عماد، ج‌ 4، ص‌ 325ـ326).هرچند به‌ گفتة‌ سبكي‌ (همانجا)، قاضي‌ فاضل‌ علم‌ حديث‌ را از حافظ‌ ابوالقاسم‌بن‌ عساكر، ابوطاهر سِلَفي‌، ابومحمد عثماني‌ و ابوطاهربن‌ عوف‌ و ديگران‌ آموخت‌ ولي‌ شهرت‌ او بيشتر به‌ سبب‌ انشا و ترسّل‌ بود. وي‌ در زمان‌ وزارت‌ خود مستوفي‌ و كاتبي‌ مقتدر بود. سبكي‌ (همانجا) دربارة‌ او مي‌گويد كه‌ در صنعت‌ ترسل‌ قبل‌ و بعد از او كسي‌ مانند او نيامده‌ و مقام‌ او نزد اهل‌ ادب‌ مانند شافعي‌ و ابوحنيفه‌ بين‌ فقهاست‌. ابوشامه‌ (ج‌ 2، ص‌ 242) در مدح‌ بليغي‌ از قاضي‌، مي‌گويد كه‌ عماد كاتب‌ اصفهاني‌ در خَريدةَالقَصر در قسمت‌ شُعَرا و فضلاي‌ مصر، به‌ قاضي‌ فاضل‌ ابتدا كرده‌ و دليل‌ آن‌ را ارجحيّت‌ قاضي‌ بر تمام‌ ادباي‌ مصر دانسته‌ است‌.از وي‌ نامه‌ها و يادداشتهاي‌ بسيار باقي‌ است‌ كه‌ گفته‌اند مسوّدات‌ آنها به‌ صد مجلد مي‌رسيده‌ است‌ (ذهبي‌، ج‌ 4، ص‌ 293؛ ابن‌خلّكان‌، ج‌ 3، ص‌ 158ـ159؛ ابن‌تغري‌بردي‌، ج‌ 6، ص‌ 156؛ ابن‌عماد، ج‌ 4، ص‌ 324). برخي‌ از مجموعه‌هاي‌ نامه‌هاي‌ او عبارت‌اند از: ترسل‌القاضي‌الفاضل‌ ؛ رسائل‌انشاء القاضي‌ الفاضل‌ ؛ الدّر النّظيم‌ في‌ ترسّل‌ عبدالرّحيم‌ ؛ و نيز ابن‌سناءالملك‌ كتابي‌ با عنوان‌ فصوص‌ الفصول‌ و عُقود العقول‌ دارد كه‌ بيشتر آن‌ انشاي‌ قاضي‌ فاضل‌ است‌. حاجي‌خليفه‌ دو كتاب‌ در سيرة‌ ملك‌ قاوون‌ به‌ او نسبت‌ مي‌دهد، اما از آنجا كه‌ وي‌ 25سال‌ پيش‌ از ملك‌ قاوون‌ درگذشته‌ است‌ اين‌ نسبت‌ نمي‌تواند درست‌ باشد (زركلي‌، همانجا؛ حاجي‌ خليفه‌، ج‌ 2، ستون‌ 1016). ديوان‌ اشعار او نيز، به‌ تحقيق‌ دكتر احمد احمدبدوي‌ (قاهره‌1961)، به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌ (ابن‌خلّكان‌، ج‌ 3، ص‌ 158، پانويس‌؛ براي‌ نمونة‌ اشعار او رجوع کنید به ابن‌كثير، ج‌ 13، ص‌ 28ـ 29؛ ابن‌خلّكان‌، ج‌ 3، ص‌ 159ـ161؛ ابن‌تغري‌بردي‌، ج‌ 6، ص‌ 157ـ 158؛ ابوشامه‌، ج‌ 2، ص‌ 242ـ244). نويري‌ (ج‌ 8، ص‌ 2ـ50) 44قطعه‌ از نامه‌ها و جوابيّه‌هاي‌ دولتي‌ و نيز اخوانيّات‌ او را كه‌ ممزوج‌ با نظم‌ است‌ نقل‌ كرده‌ كه‌ در ميان‌ آنها معاني‌ بكر و اشعار شيوايي‌ ملاحظه‌ مي‌شود. وي‌ همچنين‌ از بعضي‌ قاضيان‌ نقل‌ مي‌كند كه‌ آنچه‌ از آثار او جمع‌آوري‌ شده‌ بيش‌ از پنجاه‌ مجلّد است‌ (ج‌ 8، ص‌ 51).از قاضي‌ فاضل‌ پسري‌ به‌ نام‌ قاضي‌ بهاءالدين‌ احمد به‌ جاي‌ ماند كه‌ مانند پدر نزد امرا مكانت‌ والايي‌ داشت‌ (ابن‌خلّكان‌، ج‌ 3، ص‌ 163).منابع‌: ابن‌اثير، الكامل‌ في‌التاريخ‌ ، بيروت‌ 1407؛ ابن‌تغري‌بردي‌، النجوم‌ الزاهرة‌ في‌ ملوك‌ المصر والقاهرة‌ ، مصر ] بي‌تا. [ ؛ ابن‌خلّكان‌، وفيات‌ الاعيان‌ ، چاپ‌ احسان‌ عباس‌، بيروت‌ ] بي‌تا. [ ؛ ابن‌عماد، شذرات‌ الذّهب‌ في‌ اخبار من‌ ذهب‌ ، بيروت‌ 1399/1979؛ ابن‌كثير، البداية‌ و النهاية‌ ، ج‌ 13، چاپ‌ احمد ابوملحم‌... ] و ديگران‌ [ ، بيروت‌ 1407/1987؛ عبدالرحمان‌بن‌ اسماعيل‌ ابوشامه‌، الروضتين‌ في‌ اخبار الدولتين‌ ، بيروت‌ ] بي‌تا. [ ؛ مصطفي‌بن‌ عبدالله‌ حاجي‌ خليفه‌، كشف‌الظنون‌ ، چاپ‌ محمد شرف‌الدين‌ يالتقايا و رفعت‌ بيلگه‌ كليسي‌، استانبول‌ 1941ـ1943، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1387/1967؛ محمدبن‌احمد ذهبي‌، العبر في‌ خبر من‌ غبر ، ج‌ 4، چاپ‌ صلاح‌الدين‌ منجد، كويت‌ 1984؛ خيرالدين‌ زركلي‌، الاعلام‌ ، بيروت‌ 1986؛ عبدالوهاب‌بن‌علي‌ سبكي‌، طبقات‌ الشافعية‌ الكبري‌ ، چاپ‌ محمود محمد طناحي‌ و عبدالفتاح‌ محمد حلو، قاهره‌ 1964ـ1976؛ عمارة‌ يمني‌، النكت‌ العصريه‌ في‌ اخبار الوزراء المصريه‌ ، چاپ‌ هارتويگ‌ درنبورگ‌، بغداد 1897؛ علي‌بن‌يوسف قفطي‌، تاريخ‌ الحكما وهو مختصر الزوزني‌ المسمي‌ بالمنتخبات‌ الملتقطات‌ من‌ كتاب‌ اخبار العلماء باخبار الحكماء ، چاپ‌ ليپرت‌، لايپزيگ‌ 1903؛ علي‌ پاشا مبارك‌، الخطط‌ التوفيقيه‌ الجديده‌ لِمصر القاهره‌ ، بولاق‌ 1987؛ احمدبن‌ عبدالوهاب‌ نويري‌، نهاية‌ الارب‌ في‌فنون‌ الادب‌، قاهره‌ ] بي‌تا. [ ؛ ياقوت‌ حموي‌، معجم‌البلدان‌ ، چاپ‌ فرديناند ووستنفلد، لايپزيگ‌ 1866ـ1873، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1965.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمدهاني‌ ملاّ زاده‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده