بیْسان‌ (در عبری‌ بیْت‌شان‌)
معرف
شهرهاي‌ قديمي‌ فلسطين‌
متن
بَيْسان‌ (در عبري‌ بِيْت‌شان‌)، از شهرهاي‌ قديمي‌ فلسطين‌. اين‌ شهر از سويي‌ در بلندترين‌ نقطة‌ حاشية‌ غربي‌غور (وادي‌ اردن‌)، و از سوي‌ ديگر در دشت‌ سرسبز و حاصلخيز بيسان‌ قرار دارد كه‌ واديِ (درة‌) اردن‌ را در مشرق‌ به‌ دشت‌ مَرجِابن‌ عامِر در مغرب‌ پيوند مي‌دهد. شهر بر بخشهاي‌ شمالي‌ واديِ اردن‌ و بر گذرگاه‌ و واديِ جالود نيز مشرف‌ است‌، در نتيجه‌ به‌ شبكة‌ مهمي‌ از راههاي‌ ارتباطي‌ پيوسته‌ و همواره‌ مورد توجه‌ بوده‌ است‌. جغرافي‌دانان‌ دورة‌ اسلامي‌، بيسان‌ را از شهرهاي‌ اردن‌ نوشته‌اند (ابن‌خرداذبه‌، ص‌ 78؛ ابن‌ فقيه‌، ص‌ 116؛ اصطخري‌، ص‌ 69؛ مقدسي‌، ص‌ 154؛ ابن‌حوقل‌، ص‌ 173). در تاريخ‌ اسلام‌ اين‌ شهر به‌ دليل‌ وجود مقبرة‌ ابوعبيدة‌ جراح‌، صحابي‌ مشهور، شهرتي‌ ويژه‌ يافت‌. بيت‌شان‌ در 1362 ش‌/1983، 500 ، 13 تن‌ جمعيت‌ داشته‌ است‌ ( > دايرة‌المعارف‌ ورلد بوك‌ < ، ج‌ 10، ص‌ 434).تاريخ‌ بيسان‌ به‌ بيش‌ از شش‌هزار سال‌ قبل‌ از ميلاد مي‌رسد. در دورة‌ كنعانيان‌، نام‌ شهر «بيت‌شان‌» به‌ معناي‌ «خانة‌ خدايِ شان‌» يا «خانة‌ سكون‌» بود. يهوديان‌ اين‌ نام‌ را از كنعانيان‌ گرفتند.مصريان‌ در حدود 1479 ق‌م‌ بر بيت‌شان‌ دست‌ يافتند و اين‌ استيلا تا 1198 ق‌م‌ ادامه‌ يافت‌. در نبردِ جِلْبُوع‌ كه‌ در 1004 ق‌م‌ ميان‌ يهوديان‌ و ساكنان‌ فلسطين‌ روي‌ داد، فلسطينيان‌ پس‌ از قتل‌ شاؤل‌ (نخستين‌ پادشاه‌ عبرانيان‌ قديم‌) و فرزندانش‌، جسد آنها را برحصار بيت‌شان‌ آويختند (عهد عتيق‌، كتاب‌ اول‌ سموئيل‌، 31: 8 ـ11). در حدود 600 ق‌م‌، اسكيتها (سَكاها) شهر را اشغال‌ كردند و در آنجا ساكن‌ شدند، ازينرو يونانيان‌ شهر را اسكيتوپوليس‌ ناميدند. در دورة‌ يوناني‌مآبي‌، اسكيتوپوليس‌ از مهمترين‌ شهرهاي‌ فلسطين‌ بود كه‌ فرهنگ‌ مدني‌ يونان‌ در آنجا رواج‌ داشت‌.در عصر روميان‌، شهر به‌صورت‌ مركزي‌ براي‌ شهرهاي‌ دهگانه‌ (دكاپوليس‌ )، و مركز تجاري‌ مهمي‌ درآمد كه‌ كاروانهاي‌ تجاري‌ بر سرراه‌ خود به‌ اردن‌ از آنجا مي‌گذشتند. برخي‌ از بقاياي‌ بناهاي‌ تاريخي‌ آن‌ دوره‌، از جمله‌ تئاتر رومي‌ در تپة‌ حِصن‌ و پلهاي‌ رود جالود، همچنان‌ باقي‌ است‌.در 325 ميلادي‌، در دورة‌ امپراتوري‌ روم‌ شرقي‌، شهر به‌ مركزي‌ كليسايي‌ تبديل‌ شد كه‌ نمايندگان‌ آن‌ در شوراي‌ ديني‌ نيقيه‌ سهم‌ بسياري‌ داشتند. از آثار باقي‌ مانده‌ از اين‌ دوره‌، ديري‌ با سه‌ اتاق‌ بزرگ‌ است‌.پس‌ از اسلام‌، بيسان‌ از جمله‌ نخستين‌ شهرهاي‌ مهمي‌ بود كه‌ مسلمانان‌ فتح‌ كردند. به‌ گفتة‌ طبري‌ در اواخر 13/634 عمروبن‌ عاص‌ و شُرَحْبيل‌بن‌ حَسَنَه‌ آن‌ را محاصره‌ و تسخير كردند (ج‌ 4، ص‌ 1586)، و به‌ موجب‌ روايت‌ ديگري‌ فقط‌ شرحبيل‌، به‌ جنگ‌ يا صلح‌، شهر را فتح‌ كرد (بلاذري‌، ص‌ 169؛ ابن‌اثير، ج‌ 2، ص‌ 430ـ431). اهالي‌ بيسان‌ موظف‌ شدند كه‌ علاوه‌ بر پرداخت‌ جزيه‌، نيمي‌ از خانه‌هاي‌ شهر را به‌ مسلمانان‌ واگذار كنند. برخي‌ محل‌ دفن‌ شرحبيل‌ (متوفي‌ 18/639) را در بيسان‌ دانسته‌اند.در دورة‌ اول‌ جنگهاي‌ صليبي‌، فرانكها به‌ بيسان‌ حمله‌ كردند. پس‌ از فتح‌ بيسان‌ به‌ دست‌ تنكريد در 492 يا 494/ 1099 يا 1101، آنجا را به‌ امپراتوري‌ لاتيني‌ اورشليم‌ ملحق‌ ساختند و بارون‌نشين‌ بِسّان‌ را تشكيل‌ دادند ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذيل‌ مادّه‌؛ حتي‌، ص‌ 812). در 578/1182ـ1183، صلاح‌الدين‌ ايّوبي‌، برادرزادة‌ خود، فرخشاه‌، را به‌ بيسان‌ فرستاد و او شهر را فتح‌ كرد (ابن‌خلدون‌، ج‌ 4، ص‌ 452؛ ابن‌اثير، ج‌ 11، ص‌ 481). در 614/1217 فرانكها بار ديگر شهر را اشغال‌ كردند (ابن‌خلدون‌، ج‌ 4، ص‌ 521). در 627/ 1229، «شهسواران‌ مهمان‌نواز »، فرقه‌اي‌ ديني‌ و نظامي‌ در اورشليم‌، و بوهموند (رئيس‌ فرانكها)، به‌ بيسان‌ حمله‌ كردند (رانسيمان‌، ج‌ 3، ص‌ 249).مغولان‌ ـ كه‌ در 658/1260، در نزديكي‌ عين‌جالوت‌ شكست‌ خورده‌ بودند ـ بار ديگر به‌ بيسان‌ حمله‌ كردند كه ضربة‌ سنگيني‌ به‌ شهر بود. پس‌ از آن‌ سپاهيان‌ پيروز در نبردِ عين‌جالوت‌، مغولان‌ را تعقيب‌ كردند و بارديگر در بيسان‌ با آنها جنگيدند. در اين‌ نبرد، بسياري‌ از مغولان‌ كشته‌ شدند و غنايم‌ بسياري‌ برجاي‌ ماند. در دورة‌ مماليك‌، شهر بيسان‌ پايتختِ «ولايتي‌» دومين‌ ناحية‌ مرزي‌ جنوبي‌ ايالت‌ دمشق‌ شد. درهمان‌ زمان‌ در نزديكي‌ شهر، كاروانسراي‌ سَلار، در مسير راه‌آهن‌ امروزي‌، بنا نهاده‌ شد كه‌ چاپاران‌ از آن‌ استفاده‌ مي‌كردند ( د.اسلام‌ ، همانجا). ابوالفِداء در قرن‌ هشتم‌ بيسان‌ را شهري‌ كوچك‌ با باغها و نهرها و چشمه‌هايي‌ در جانب‌ غربي‌ غور نوشته‌ است‌ (ص‌ 243).شكست‌ سپاه‌ مماليك‌ به‌ رهبري‌ جان‌ بِرديِ غزالي‌ از سپاه‌ عثماني‌ به‌ فرماندهي‌ سِنان‌پاشا، به‌ سقوط‌ مماليك‌ و تسلط‌ عثمانيان‌ بر بيسان‌ و مناطق‌ اطراف‌ آن‌ انجاميد. در دورة‌ تسلط‌ عثمانيان‌، بيسان‌ مركز ناحيه‌اي‌ در شهرستانِ جِنين‌ بود. پيش‌ از جنگ‌ جهاني‌ اول‌، به‌ اهتمام‌ دولت‌ عثماني‌، شهر آبادتر شد. طي‌ جنگ‌ جهاني‌ اول‌، در شهر حدود ششصد خانوار سكونت‌ داشتند كه‌ از اين‌ تعداد 20 تا 25 خانوار مسيحي‌، 15 خانوار يهودي‌، و بقيه‌ مسلمان‌ بودند. در دوره‌اي‌ كه‌ فلسطين‌ تحت‌ قيمومت‌ انگلستان‌ بود، شهر بيسان‌ به‌دليل‌ موقعيت‌ جغرافيايي‌ و مركزيتش‌ در شهرستان‌ بيسان‌، شكوفا شد و در آن‌ اقدامات‌ عمراني‌ صورت‌ گرفت‌. در اين‌ دوره‌ بيسان‌ مركز شهرستاني‌ در استان‌ نابلس‌ بود و اندكي‌ بعد به‌ استان‌ الجليل‌ ملحق‌ شد. در 1327 ش‌/1948، در آستانة‌ خروج‌ نيروهاي‌ انگليسي‌، نيروهاي‌ صهيونيست‌ برشهر سيطره‌ يافتند و ساكنان‌ عرب‌ را از خانه‌هاي‌ خود بيرون‌ راندند. شهر يك‌سال‌ خالي‌ ماند و تخريب‌ گرديد، اما بعداً بازسازي‌ شد و صدها خانوار يهودي‌ در آنجا ساكن‌ شدند. هم‌اكنون‌ نيمي‌ از ساكنان‌ بيسان‌ يهوديان‌ مهاجر از شمال‌ افريقا، 30% از يهوديان‌ كشورهاي‌ عربي‌ و اسلامي‌ مانند عراق‌ و ايران‌ و تركيه‌، و بقيه‌ از يهوديان‌ اروپايي‌ يا فلسطيني‌اند.بيسان‌ به‌سبب‌ زمين‌ هموار و خاك‌ حاصلخيزش‌ در درجة‌ نخست‌، شهري‌ كشاورزي‌ است‌، اما به‌ دليل‌ موقعيت‌ جغرافيايي‌، از لحاظ‌ تجاري‌ نيز مهم‌ است‌. امروزه‌ علاوه‌ بر صنايع‌ كوچك‌، صنايع‌ نساجي‌، پلاستيك‌سازي‌، توليد وسايل‌ برقي‌ و استخراج‌ معادن‌ نيز در آنجا رواج‌ يافته‌ است‌.در پاره‌اي‌از بخشهاي‌ قديمي‌ بيسان‌، كاوشهاي‌ باستان‌شناسانه‌ صورت‌ گرفته‌ است‌، مانند كاوش‌ در تپة‌ جِسر، خان‌الاحمر، تپة‌ مَصطَبه‌ و تپة‌ حصن‌ كه‌ در نزديكي‌ بيسان‌ واقع‌اند. كاوش‌ در تپة‌ حصن‌ از جمله‌ نخستين‌ كاوشهاي‌ باستان‌شناختي‌ در فلسطين‌ است‌ كه‌ از 1301 تا 1312 ش‌/ 1922ـ1933، به‌ همت‌ دانشگاه‌ پنسيلوانيا صورت‌ گرفت‌. در اين‌ حفاريها آثاري‌ از دوره‌هاي‌ مختلف‌ شهر به‌ دست‌ آمده‌ است‌.منابع‌: علاوه‌ بر كتاب‌ مقدس‌. عهد عتيق‌؛ ابن‌ اثير، الكامل‌ في‌ التاريخ‌ ، بيروت‌ 1399ـ1402/1979ـ1982؛ ابن‌ حوقل‌، كتاب‌ صورة‌ الارض‌ ، چاپ‌ كرامرس‌، ليدن‌ 1967؛ ابن‌ خرداذبه‌، كتاب‌ المسالك‌ و الممالك‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1967؛ ابن‌ خلدون‌، العبر: تاريخ‌ ابن‌خلدون‌ ، ترجمة‌ عبدالمحمد آيتي‌، تهران‌ 1363ـ1370ش‌؛ ابن‌ فقيه‌، مختصر كتاب‌ البلدان‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1967؛ اسماعيل‌بن‌ علي‌ ابوالفداء، كتاب‌ تقويم‌ البلدان‌ ، چاپ‌ رينود و ديسلان‌، پاريس‌1840؛ ابراهيم‌بن‌ محمد اصطخري‌، ممالك‌ و مسالك‌ ، ترجمة‌ محمدبن‌ اسعدبن‌ عبدالله‌ تستري‌، چاپ‌ ايرج‌ افشار، تهران‌ 1373ش‌؛ احمدبن‌ يحيي‌ بلاذري‌، فتوح‌ البلدان‌ ، ترجمة‌ محمد توكل‌، تهران‌ 1367ش‌؛ فيليپ‌ خوري‌ حتي‌، تاريخ‌ عرب‌ ، ترجمة‌ ابوالقاسم‌ پاينده‌، تهران‌ 1366ش‌؛ مصطفي‌ مراد دباغ‌، بلادنا فلسطين‌ ، ج‌6، ق‌2، بيروت‌ 1974؛ استيون‌ رانسيمان‌، تاريخ‌ جنگهاي‌ صليبي‌ ، ترجمة‌ منوچهر كاشف‌، تهران‌ 1351ـ 1358ش‌؛ محمدبن‌ جرير طبري‌، تاريخ‌ طبري‌، يا، تاريخ‌ الرسل‌ والملوك‌ ، ترجمة‌ ابوالقاسم‌ پاينده‌، تهران‌ 1375ش‌؛ محمود عابدي‌، الحفريات‌ الاثرية‌ في‌ فلسطين‌ خلال‌ المدة‌ الواقعة‌ بين‌ 1900 و 1959 ، عمان‌ 1962؛ محمدبن‌ احمد مقدسي‌، كتاب‌ احسن‌ التقاسيم‌ في‌ معرفة‌ الاقاليم‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1967؛EI 2 , s.v."Baysan" (by J. Sourdel-Thomine); G. Le Strange, Palestine under the Moslems , London 1980; A. Rowe, Beth-Shan topography and history , Philadelphia 1930; The World book encyclopedia , London 1995;براي‌ صورت‌ كامل‌ منابع‌ رجوع کنید به الموسوعة‌ الفلسطينية‌ ، دمشق‌ 1984، ذيل‌ «بيسان‌ (مدينة‌)».
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

تلخيص‌ از ( الموسوعة‌ الفلسطينية‌ ) ؛ با اضافاتي‌ از ( د. ج‌. اسلام‌ )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده