بیرونی‌ (یا بیرون‌)
معرف

بخشی از ساختمان‌ قصرها و خانه‌های بزرگان‌ برای اجرای برنامه‌های عمومی و پذيرايی از ميهمانان‌، در مقابل‌ اندرون‌ و اندرون

متن


بيروني‌ (يا بيرون‌)، بخشي‌ از ساختمان‌ قصرها و خانه‌هاي‌ بزرگان‌ براي‌ اجراي‌ برنامه‌هاي‌ عمومي‌ و پذيرايي‌ از ميهمانان‌، در مقابل‌ اندرون‌ و اندروني‌. در برخي‌ فرهنگنامه‌ها بيروني‌ به‌ معناي‌ بخشي‌ از ساختمان‌ كه‌ خاص‌ مردان‌ است‌، و نيز حياط‌ مخصوص‌ پذيرايي‌ از ميهمانان‌ آمده‌است‌ (داعي‌الاسلام‌؛ نفيسي‌ ، ذيل‌ واژه‌).شواهد كاربرد اين‌ واژه‌ يا معادلهاي‌ آن‌ در متون‌ بسيار اندك‌ است‌، ازينرو تاريخ‌ نخستين‌ كاربرد بيرون‌ و بيروني‌ روشن‌ نيست‌. به‌ گفتة‌ غالب‌ (ص‌ ۱۳۱، ۲۲۸) واژة‌ «سَلَمْلِك‌» ] = سلاملق‌ * [ در عثماني‌ و مصر و شام‌ به‌ همين‌ معنا و در مقابل‌ «حَرَمْلِكْ» (اندروني‌، حرمسرا) به‌ كار مي‌رفته‌ است‌. با وجود اين‌، شواهدي‌ براي‌ كاربرد خود واژة‌ «بيرون‌» در عثماني‌ وجود دارد ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوّم‌، ذيل‌ واژه‌). واژة‌ «برّانيّه‌» (صابي‌، ص‌ ۱۲) در دورة‌ المقتدربالله‌ (۲۹۵ـ۳۲۰) ظاهراً بر خدمتكاران‌ يا غلاماني‌ اطلاق‌ مي‌شده‌ است‌ كه‌ مسئوليت‌ نگهباني‌ بخش‌ بيروني‌ كاخ‌ را برعهده‌ داشتند. اين‌ اصطلاح‌ در مصر قرن‌ هشتم‌ نيز احتمالاً به‌ همين‌ معنا به‌كار رفته‌ است‌ (ابن‌ناظرالجيش‌، ص‌ ۱۸۸ـ ۱۸۹). اصطلاح‌ بيرون‌ و بيروني‌ در دورة‌ غزنويان‌ (۴۳۱ـ ۵۸۲) هم‌ بر بخشي‌ از عمارت‌ و هم‌ بر برخي‌ از صاحب‌منصبان‌ مانند «نديمان‌ بيروني‌» و «حاجب‌ بيروني‌» اطلاق‌ شده‌ است‌ (بيهقي‌، ص‌ ۱۶۸، ۱۹۵، ۶۵۷). در دورة‌ مغول‌ نيز از «لشكريان‌ بيروني‌» ياد شده‌ است‌ (جويني‌، ج‌۱، ص‌ ۸۰). به‌ گفتة‌ نصيري‌ (ص‌ ۳۱)، رياست‌ بخش‌ «بيروني‌» دربار را در عهد صفويه‌ (۹۰۶ـ ۱۱۳۵) «ايشيك‌ آقاسي‌باشي‌»/ ( رجوع کنید بهايشيك‌آقاسي‌ * ) عهده‌دار بود. ازينرو «خواجه‌سراهاي‌ بيروني‌» (همان‌، ص‌ ۲) بايد تحت‌ فرمان‌ وي‌ بوده‌ باشند. قسمتِ بيروني‌ كاخهاي‌ متعدد اين‌ دوران‌ شامل‌ اتاقها، ناهارخوري‌ يا سفره‌خانه‌ و تالار براي‌ اجراي‌ مراسم‌ جشن‌ يا پذيرايي‌ از سفيران‌ بود (كمپفر، ص‌ ۱۹۹). در دورة‌ افشاريه‌ (۱۱۴۸ـ۱۱۶۳) و زنديه‌ (۱۱۶۳ـ ۱۲۰۹) بارها عبارتهاي‌ «سپاه‌ بيروني‌» و «تفنگچي‌ بيروني‌» به‌ كار رفته‌ است‌ (استرآبادي‌، ص‌ ۳۶، ۱۳۳؛ غفاري‌ كاشاني‌، ص‌ ۳۷۹ـ۳۸۰،۳۸۲). در دورة‌ قاجار بخشي‌ از قصرشاه‌ را بيروني‌ تشكيل‌ مي‌داد (مستوفي‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۸۲، ۳۸۴)، حتي‌ در مسافرتهاي‌ شاه‌، سراپرده‌ را به‌ دو بخش‌ حرمخانه‌ و بيرون‌ يا بيروني‌ تقسيم‌ مي‌كردند (همان‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۸۷ـ ۳۸۸). خانه‌هاي‌ اعيان‌ اين‌ دوران‌ نيز از اندروني‌ و بيروني‌ تشكيل‌ مي‌يافته‌ (مصطفوي‌، ج‌ ۱، ص‌ ۴۵۱) كه‌ شامل‌ چند اتاق‌ و تالار و حياط‌ و اجزاي‌ ديگري‌ مي‌شده‌ است‌ (پيرنيا، ص‌ ۱۵۸، ۱۶۶ـ۱۶۷؛ مستوفي‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۷۱ـ۱۷۲).دربار عثماني‌ نيز، به‌ لحاظ‌ ساختاري‌ و ظاهري‌، به‌ دو بخش‌ اندروني‌ و بيروني‌ تقسيم‌ مي‌شد و حتي‌ خزانه‌ از دو بخش‌ خزانة‌ بيروني‌ («ديش‌ خزانه‌») و اتاق‌ خزانه‌ («خزانه‌ اوداسي‌») تشكيل‌ مي‌شد. همچنين‌ از ادارة‌ تشريفات‌ خارجي‌ يا بيروني‌ ياد شده‌ است‌ كه‌ در آنجا خدمتكاران‌ سلطان‌ علاوه‌ بر امورداخلي‌ به‌ امور بيروني‌ نيز رسيدگي‌ مي‌كردند (شاو، ج‌ ۱، ص‌ ۲۰۸، ۲۱۰).بر پاية‌ شواهد يادشده‌ و وجود مناصبي‌ چون‌ خواجه‌سراي‌ بيروني‌، حاجب‌ بيروني‌، نديم‌ بيروني‌، تفنگچي‌ بيروني‌، سپاه‌ بيروني‌ و نيز رياست‌ بيروني‌ تحت‌ فرمان‌ ايشيك‌ آقاسي‌باشي‌ و اين‌ كه‌ شاه‌ در سفر نيز دو سراپردة‌ اندروني‌ و بيروني‌ داشت‌، شايد بتوان‌ بيرون‌ را در دستگاه‌ پادشاهان‌ به‌ عنوان‌ نهاد يا تشكيلاتي‌ خاص‌ تصور كرد.



منابع‌: ابن‌ناظر الجيش‌، كتاب‌ تثقيف‌ التعريف‌ بالمصطلح‌ الشريف‌ ، چاپ‌ رودلف‌ وسلي‌، قاهره‌ ۱۹۸۷؛ محمدمهدي‌بن‌ محمدنصير استرآبادي‌، جهانگشاي‌ نادري‌ ، چاپ‌ عبدالله‌ انوار، تهران‌ ۱۳۴۱ ش‌؛ محمدبن‌ حسين‌ بيهقي‌، تاريخ‌ بيهقي‌ ، چاپ‌ علي‌اكبر فياض‌، تهران‌ ۱۳۷۱ ش‌؛ محمدكريم‌ پيرنيا، آشنايي‌ با معماري‌ اسلامي‌ ايران‌ ، تهران‌ ۱۳۷۱ش‌؛ عطاملك‌بن‌ محمدجويني‌، كتاب‌ تاريخ‌ جهانگشاي‌ ، چاپ‌ محمدبن‌ عبدالوهاب‌ قزويني‌، ليدن‌ ۱۹۱۱ـ۱۹۳۷، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ] بي‌تا. [ ؛ محمدعلي‌ داعي‌ الاسلام‌، فرهنگ‌ نظام‌ ، حيدرآباد دكن‌ ۱۳۰۵ـ ۱۳۱۸ ش‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ۱۳۶۲ـ۱۳۶۴ ش‌؛ استانفورد جي‌. شاو، تاريخ‌ امپراتوري‌ عثماني‌ و تركيه‌ جديد ، ج‌ ۱: امپراتوري‌ غازي‌ها: ظهور و سقوط‌ امپراتوري‌ عثماني‌ ، ۱۸۰۸ـ۱۲۸۰ ، ترجمة‌ محمود رمضان‌زاده‌، مشهد ۱۳۷۰ ش‌؛ هلال‌بن‌محسن‌ صابي‌، رسوم‌ دارالخلافه‌ ، چاپ‌ ميخائيل‌ عوّاد، بيروت‌ ۱۴۰۶/۱۹۸۶؛ عبدالرحيم‌ غالب‌، موسوعة‌ العمارة‌ الاسلامية‌ ، بيروت‌ ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ ابوالحسن‌ غفاري‌ كاشاني‌، گلشن‌مراد ، چاپ‌ غلامرضا طباطبايي‌ مجد، تهران‌ ۱۳۶۹ ش‌؛ انگلبرت‌ كمپفر، سفرنامة‌ كمپفر ، ترجمة‌ كيكاووس‌ جهانداري‌، تهران‌ ۱۳۶۰ ش‌؛ عبدالله‌ مستوفي‌، شرح‌ زندگاني‌ من‌، يا، تاريخ‌ اجتماعي‌ و اداري‌ دورة‌ قاجاريه‌ ، تهران‌ ۱۳۶۰ ش‌؛ محمدتقي‌ مصطفوي‌، آثار تاريخي‌ طهران‌ ، چاپ‌ ميرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ ۱۳۶۱ ش‌؛ علي‌نقي‌ نصيري‌، القاب‌ و مواجب‌ دورة‌ سلاطين‌ صفويه‌ ، چاپ‌ يوسف‌ رحيم‌لو، مشهد ۱۳۷۲ ش‌؛ علي‌اكبر نفيسي‌، فرهنگ‌ نفيسي‌ ، تهران‌ ۱۳۴۳ ش‌؛EI ۲ , s.v. "Birun" (by B. Lewis).


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ناديا برگ‌نيسی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده