بیرام‌پاشا
معرف
راعظم‌ عثماني‌
متن
بَيرام‌پاشا ، وزيراعظم‌ عثماني‌. در اصل‌، از اهالي‌ لاديق‌ بود و پدرش‌ قورْت‌ آغا نام‌ داشت‌. در محلة‌ داوود پاشاي‌ استانبول‌ به‌ دنيا آمد، و در «اُجاق‌» ] = تشكيلات‌ [ يِني‌چِري‌ تربيت‌ يافت‌، و در آنجا به‌ سمتهاي‌ مختلفي‌ منصوب‌ شد. وقتي‌ كه‌ سركردة‌ يني‌چريها بود، با خان‌زاده‌ سلطان‌، دختر سلطان‌ احمد اول‌، ازدواج‌ كرد. از آنجا كه‌ سركردگي‌ تربيت‌شده‌ تشكيلات‌ يني‌چري‌ بر يني‌چريها گران‌ مي‌آمد، از اين‌ مقام‌ معزول‌، و به‌ وزارت‌ دربار منصوب‌ شد. در 1034 والي‌ مصر شد. پس‌ از سه‌ سال‌ اقامت‌ در آنجا، در 1037 به‌ استانبول‌ فراخوانده‌ شد و وزير دربار گرديد. براثر توطئة‌ خسروپاشا، وزيراعظم‌ وقت‌، عزل‌ گرديد، ولي‌ مدتي‌ بعد، به‌ فرمان‌ سلطان‌ مراد چهارم‌، مجدداً وزير دربار شد. در 1043، بيگلربيگي‌ ] = والي‌ [ روم‌ ايلي‌ شد. در اين‌ سمت‌، در صوفيه‌، اصلاحات‌ گسترده‌اي‌ در امور «تيمار» و «زعامت‌» ] = از انواع‌ تيول‌داري‌ [ انجام‌ داد و اراضي‌ حاصلخيز را به‌ كساني‌ كه‌ شايسته‌ بودند واگذار كرد. براي‌ صاحبان‌ تيمار و زعامت‌ آمارنامه‌هاي‌ ويژه‌ ترتيب‌ داد. به‌ سبب‌ اين‌ موفقيتها، مراد چهارم‌ او را به‌ استانبول‌ فراخواند و «وزير ثاني‌» كرد. در 1045، در اثناي‌ لشكركشي‌ مراد چهارم‌ به‌ روان‌، قائم‌ مقام‌ صدارت‌ شد. سپس‌، به‌ جاي‌ محمدپاشا، وزير اعظم‌ شد (شوال‌ 1045) و با لقب‌ «سرداراكرم‌» روانة‌ جبهة‌ ايران‌ گرديد. هنوز در استانبول‌ بود كه‌ دستور داد تا سپاه‌ در سيواس‌ گرد آيند. آنگاه‌، از طريق‌ بولي‌، آماسيه‌، نيكده‌، توقاد و قونيه‌ به‌ سيواس‌ رفت‌ و با سپاه‌ كه‌ در آنجا آماده‌ بود، به‌ طرف‌ آنِتپ‌ (عين‌طاب‌) حركت‌ كرد. از آنجا نيز به‌ بيره‌جِك‌ * رفت‌ و توپهايي‌ را كه‌ به‌ دستور او در آنجا ساخته‌ بودند به‌ موصل‌ انتقال‌ داد، و خود در قشلاق‌ آماسيه‌ مستقر شد. براي‌ لشكركشي‌ مراد چهارم‌ به‌ بغداد، در پايگاههاي‌ مسيرحركت‌، غذا و مهمات‌ سپاه‌ را تدارك‌ ديد. در مدت‌ اقامت‌ در بولي‌، سرخوش‌ محمد، اميرلواي‌ بولي‌، را كه‌ از عاملان‌ باقيماندة‌ اباضه‌ پاشا بود، اعدام‌ كرد. وقتي‌ به‌ شهر خود يعني‌ آماسيه‌ رسيد و متوجه‌ مشكل‌ آبرساني‌ آنجا شد، مبلغ‌ مهمي‌ از دارايي‌ خود را خرج‌ آبرساني‌ و ايجاد مخازن‌ آب‌ آنجا كرد (نعيما، ج‌3، ص‌ 323ـ324). ضمناً، در آماسيه‌ «مولوي‌ خانه‌»اي‌ ساخت‌، براي‌ شيخ‌ آنجا مستمري‌ تعيين‌ كرد و موقوفات‌ كافي‌ نيز براي‌ تأمين‌ مخارج‌ آنجا تخصيص‌ داد. در نيكده‌ نيز كاروانسراها و دكانهاي‌ مخروبه‌ را مرمت‌ كرد.وقتي‌ كه‌ مراد چهارم‌ به‌ بغداد لشكركشي‌ كرد، بيرام‌ پاشا نيز از طريق‌ قونيه‌ در 23 محرم‌ 1048، و در پايگاه‌ اين‌اوني‌ به‌ او ملحق‌ شد. بيرام‌ پاشا كه‌ در معيت‌ سلطان‌ از طريق‌ حلب‌ به‌ بغداد مي‌رفت‌، در محلي‌ به‌ نام‌ جُلاّ ب‌ در نزديكي‌ اورفه‌، ناگهان‌ درگذشت‌. هرچند كه‌ منابع‌، تاريخ‌ وفات‌ او را به‌ اختلاف‌ ذكر كرده‌اند، اما بنابر آنچه‌ در > «منزل‌ نامة‌ لشكركشي‌ مراد چهارم‌ به‌ بغداد» < آمده‌، او در 16 ربيع‌الا´خر 1048 درگذشته‌ است‌ (ساحِللي‌اوغلو، ص‌ 21).گويند مراد چهارم‌، بيرام‌ پاشا را بسيار عزيز مي‌داشت‌ و در مرگ‌ او گريه‌ كرد. پيكر بيرام‌پاشا را به‌ استانبول‌ آوردند و در آرامگاه‌ مخصوصي‌ دفن‌ كردند. بنايي‌ كه‌ او با نام‌ خانقاه‌ نوريّة‌ زينيّه‌، در كنار آرامگاه‌ خود احداث‌ كرده‌ بود، پس‌ از مرگش‌، مدرسه‌ شد. علاوه‌ برآن‌، بيرام‌ پاشا مجموعه‌اي‌ نيز به‌ نام‌ خود دارد ( رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌). اين‌ وزير اعظم‌، همچنين‌ مولوي‌خانه‌اي‌ در قيصريّه‌ و كاروانسرايي‌ در ناحية‌ قُسونِ شهرستان‌ طرسوس‌، بين‌ ادنه‌ و آق‌كوپْري‌، بنا كرد. در سالهاي‌ حدود 1060، در كنار كاروانسرا، كه‌ در آن‌ زمان‌ بسيار آباد بوده‌ است‌، مسجدي‌ نيز وجود داشته‌ است‌. اين‌ كاروانسرا پس‌ از سدة‌ دوازدهم‌، كاروانسراي‌ چاقِد خوانده‌ شده‌ و به‌ دفعات‌ بسيار مرمّت‌ شده‌ است‌.بيرام‌پاشا كه‌ شخصيتي‌ جدي‌، با وقار و مقتدر داشت‌، متهم‌ به‌ قتل‌ ناحق‌ شاعري‌ به‌ نام‌ نَفْعي‌ است‌ كه‌ در زمان‌ صدارت‌ او هجوش‌ كرده‌ بود. بيرام‌ پاشا در دورة‌ قائم‌مقامي‌ صدارت‌، ديوارهاي‌ شهر استانبول‌ را مرمت‌، و نماي‌ بيروني‌ آنها را رنگ‌ كرد و خانه‌هاي‌ مجاور ديوارها را به‌ تملك‌ درآورد، و با تخريب‌ آنها چهرة‌ جديدي‌ به‌ شهر بخشيد. امروزه‌، در استانبول‌ ناحيه‌اي‌ به‌ نام‌ بيرام‌ پاشا وجود دارد.منابع‌: محمدظلي‌بن‌ درويش‌ اولياچلبي‌، سياحتنامه‌ ، استانبول‌ 1314ـ 1318، ج‌ 1، ص‌ 271، ج‌ 3، ص‌ 40؛ مصطفي‌بن‌ عبدالله‌ حاجي‌ خليفه‌، فذلكه‌ تاريخ‌ ، استانبول‌ 1286ـ1287، ج‌ 2، ص‌ 196؛ مصطفي‌ نعيما، تاريخ‌ ، استانبول‌ 1280، ج‌ 3، ص‌ 323ـ325، 349ـ350؛I smail Hami Dani ímend, I zahl i Osmanl i Tarihi Kronolojisi , Istanbul 1947-1955, ê, 369-370, 373-374; Yusuf Hala µog §lu, XVIII. Yدzy i lda Osmanl i I mparatorlug §unda I ska ªn Siya ªseti ve Asiretlerin Yerlestirilmesi, Ankara 1980, 102-103; I stanbul Ansiklopedisi, Istanbul 1958-1974, s.vv "Bayram Pa ía", "Bayrampa ía Bag ⵧvanlar â" (by R. Ekrem Ko µu), "Bayrampa ía Kدtدphanesi" (by ì دkrد Na ªil Bayrakdar), "Bayrampa ía Medresesi, Mektebi, Sebili, Tekkesi, Tekke Mescidi ve Tدrbesi" (by Hakk âGخktدrk); Cengiz Orhonlu. "Bayram Pa ía Kervansaray â", Vak i flar Dergisi, X(1973), 200-211; Halil Sahilliog §lu, "Dخrdدncد Murad ân Bag §dat Seferi Menzilnamesi (Bag §dat Seferi Harp Jurnal â)", Tدrk Tarih Kurumu Belgeler, II/3-4 (1965), 13-21; M. ´ag §atay Ulu µay, Padi íahlar i n Kad i nlarl ve K i zlar i , Ankara 1980, 52; I smail Hakk âUzun µar âíl â, Osmanl i Tarihi, Ankara 1947-1959, III/2, 385-386.مجموعة‌ بيرام‌ پاشا . بنايي‌ در استانبول‌ كه‌ به‌ دستور وزير اعظم‌، بَيرام‌پاشا، ساخته‌ شده‌ است‌. اين‌ مجموعه‌ مشتمل‌ است‌ بر مدرسة‌ علوم‌ ديني‌، مكتب‌ صبيان‌ ] =دبستان‌ [ ، تكيه‌، آرامگاه‌، و «سَبيل‌» و «چشمه‌» ] =آب‌انبارهاي‌ خيراتي‌ [ و چند باب‌ دكان‌. اين‌ مجموعه‌، از جمله‌ مجموعه‌هاي‌ كوچك‌ است‌ كه‌ بدون‌ مسجد ساخته‌ شده‌ و، سازندة‌ آن‌، معمارباشي‌ خاصه‌، قاسم‌آقا، بوده‌ است‌. اين‌ بنا بارها تعمير شده‌ و، جز مكتب‌ صبيان‌، ديگر قسمتهاي‌ آن‌ شكل‌ نخستين‌ خود را حفظ‌ كرده‌اند.در شمال‌ مجموعه‌، خيابان‌ خاصگي‌ قرار دارد و كوچة‌ خاصگي‌ خاتون‌، كه‌ به‌ همين‌ خيابان‌ منتهي‌ مي‌شود، آن‌ را به‌ دو بخش‌ ] شرقي‌ و غربي‌ [ تقسيم‌ كرده‌ است‌. در شرق‌ مدرسه‌، مكتب‌ صبيان‌ و مغازه‌ها و در غرب‌ تكيه‌، آرامگاه‌ و آب‌انبارها قرار گرفته‌اند. ديوارهاي‌ مدرسه‌، آرامگاه‌، چشمه‌ و سبيل‌، و ديوارهاي‌ توحيدخانه‌ ] = سماع‌خانه‌ [ از سنگهاي‌ چهارگوش‌، و ديوارهاي‌ حجره‌هاي‌ درويشان‌ و بعضي‌ ديگر از قسمتهاي‌ تكيه‌ از پاره‌سنگها پوشيده‌ شده‌ است‌. در ستونها، سرستونها و درها و پنجره‌ها مَرمَر سفيد به‌ كار رفته‌، اما گنبد و طاق‌ گنبدها از آجر است‌ كه‌ از داخل‌ با ملاط‌، و از خارج‌ با سُرب‌ اندوده‌ شده‌ است‌.نقشة‌ مدرسه‌ از مدرسة‌ سليمان‌ پاشايِ ازنيق‌، قديمترين‌ مدرسة‌ عثماني‌، گرفته‌ شده‌ است‌. حياط‌ اين‌ مدرسه‌ مربع‌ و داراي‌ رواقهايي‌ با قوسهاي‌ تيزه‌دار در اطراف‌ است‌. به‌ استثناي‌ ضلع‌ غربي‌ كه‌ درِ ورودي‌ در آنجا قرار دارد، در سه‌ ضلع‌ ديگر، چهارده‌ اتاق‌ مربع‌شكل‌ براي‌ طلاّ ب‌ ساخته‌ شده‌ است‌. گنبد «درس‌خانه‌»، روي‌ چنبري‌ دوازده‌ ضلعي‌، كه‌ از پاره‌سنگها ساخته‌ شده‌، قرار گرفته‌ است‌. دكانهاي‌ مجموعه‌ به‌ شكل‌ مستطيل‌اند كه‌ با گنبدهاي‌ گهواره‌اي‌ پوشيده‌ شده‌اند. مكتب‌ صبيان‌، كه‌ در آخرين‌ تعميرات‌ تخريب‌ شده‌، ساختماني‌ با سقف‌ چوبي‌ بوده‌، كه‌ در دورة‌ اخير، با ساخته‌ شدن‌ اقامتگاهي‌ براي‌ معلمان‌ در دو طبقه‌، وسيعتر شده‌ بوده‌ است‌.در تكية‌ بيرام‌پاشا عرقچيني‌ منسوب‌ به‌ اويس‌ قَرَني‌ و جاي‌ پاي‌ حضرت‌ محمد صلي‌الله‌ عليه‌ و آله‌ و سلم‌ نگهداري‌ مي‌شود كه‌، به‌ همين‌ سبب‌، آن‌ را با نامِ «تكية‌ قدم‌ شريف‌» نيز خوانده‌اند. اين‌ تكيه‌، كه‌ از زمان‌ تأسيس‌ به‌ قادريّه‌ منسوب‌ بود، در اوايل‌ قرن‌ دوازدهم‌ به‌ بيراميه‌ ـ همّتيّه‌، سپس‌ به‌ خلوتيه‌ ـ سنبليّه‌، و در اواسط‌ قرن‌ سيزدهم‌، دوباره‌، به‌ قادريّه‌ انتقال‌ يافت‌.درِ ورودي‌ تكيه‌ از طرف‌ شمال‌ به‌ خيابان‌ خاصگي‌ راه‌ دارد. در جبهه‌هاي‌ شرقي‌ و جنوبي‌ مجموعه‌، ده‌ باب‌ حجرة‌ درويشان‌ ساخته‌ شده‌ است‌ كه‌ از لحاظ‌ بزرگي‌، طرح‌ ساخت‌ و ويژگيهاي‌ معماري‌ به‌ اتاقهاي‌ مدرسه‌ شباهت‌ دارند، ليكن‌ مانند آنها پنجرة‌ رو به‌ بيرون‌ و بخاري‌ ديواري‌ ندارند. اين‌ ويژگي‌، كه‌ در آثاري‌ از سنان‌، معمار قرن‌ دهم‌ تركيه‌، نيز ديده‌ مي‌شود، بايد نمودي‌ از درونگرايي‌ طريقتها باشد. در جلو حجره‌هاي‌ درويشان‌، رواقي‌ شبيه‌ به‌ رواقهاي‌ مدرسه‌، با هشت‌ حجره‌، ساخته‌ شده‌ است‌. در زاوية‌ غربي‌ نيز محل‌ برگزاري‌ مراسم‌ درويشان‌ و حجرة‌ شيخ‌ قرار گرفته‌ است‌. توحيدخانه‌، با طرح‌ هشت‌ضلعي‌ و گنبد خود، به‌ صورت‌ ساختماني‌ مستقل‌ در قسمت‌ جنوبي‌ حياط‌ ساخته‌ شده‌ است‌. قسمت‌ فوقاني‌ كه‌ مخصوص‌ زنان‌ است‌، در طول‌ كناره‌هاي‌ شمالي‌، شمال‌ غربي‌ و غرب‌ داخل‌ بنا قرار دارد، و پايين‌ آنها مقرنس‌كاري‌ شده‌، و بخشهايي‌ از آن‌ نيز با اسلوب‌ سنتي‌ قلمكاري‌ شده‌ بوده‌، كه‌ با گذشت‌ زمان‌ از ميان‌ رفته‌ است‌.آرامگاه‌ و بناي‌ آب‌ انبار، كه‌ متصل‌ به‌ يكديگرند، در گوشة‌ شمال‌ شرقي‌ در محل‌ تلاقي‌ خيابان‌ و كوچه‌ واقع‌ شده‌اند. آرامگاه‌، همانند توحيدخانه‌، از دو رديف‌ پنجره‌ روشنايي‌ مي‌گيرد. در قسمت‌ ورودي‌ آن‌، رواقي‌ با ديركهاي‌ چوبي‌ قرار دارد كه‌ ظاهراً در نيمة‌ دوم‌ قرن‌ دوازدهم‌ بازسازي‌ شده‌ و با قلمكاري‌ سبك‌ باروك‌ تزيين‌ شده‌، ولي‌ قلمكاريهاي‌ داخل‌ آن‌ از ابتدا وجود داشته‌ است‌. آب‌انبار خيراتي‌ («چشمه‌») در شمال‌ شرقي‌ آرامگاه‌، بنايي‌ است‌ هشت‌ضلعي‌ و گنبددار با ستونها و سرستونهايي‌ لوزي‌شكل‌ و قوسهاي‌ تيزه‌دار. آينه‌هاي‌ قوسها، به‌ صورت‌ پي‌درپي‌، با مرمرهايي‌ با طرحهاي‌ روم‌ ايلي‌ و ستاره‌هاي‌ هندسي‌ تزيين‌، و سطوح‌ بين‌ قوسها با نقوش‌ برجستة‌ رومي‌ پُر شده‌ است‌. در زير سايه‌بان‌ مقرنس‌كاري‌ شده‌ تنها كتيبة‌ مجموعة‌ بيرام‌ پاشا با تاريخ‌ 1044 ديده‌ مي‌شود. «چشمه‌»اي‌ كه‌ در خيابان‌ خاصگي‌ و در طرف‌ غرب‌ «سبيل‌» قرار دارد، در محل‌ تلاقي‌ آرامگاه‌ با ديوار واقع‌ شده‌ است‌. اين‌ چشمه‌ نمونه‌اي‌ از شيوة‌ معماري‌ اواخر قرن‌ يازدهم‌است‌.منابع‌: حسين‌ ايوانسرايي‌، حديقة‌الجوامع‌ ، استانبول‌ 1281، ج‌1، ص‌58 ـ59؛ احمدمنيب‌ باندرمه‌لي‌زاده‌، مجموعة‌ تكايا ، استانبول‌ 1307، ص‌3؛ اسماعيل‌ بيگ‌زاده‌ عثمان‌بيگ‌، مجموعة‌ جوامع‌ ، استانبول‌ 1304، ج‌1، ص‌18ـ19، ش‌34؛H. C. Gurlitt, Die Baukunst Konstantinopels, Berlin 1912, III, illus. no. 18; Za kir sukri, Mecmua-i Teka ªya ª, tr. M. Serhan Tay íi and K. Kreiser: Die Istanbuler Derwisch- Konvente und ihre Scheiche, Freiburg 1980, 38-39;رجوع کنید به براي‌ صورت‌ كامل‌ منابع ‌TDVIA , s.v. "Bayram Pa sa Kulliyesi" (by M. Baha Tanman).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

يوسف‌ خلج‌اوغلي‌ ، بااندكي‌ تلخيص‌ از ( د.ا.د.ترك‌ )

م‌. بهاتانْمان‌ ، تلخيص‌ از ( د.ا.د.ترك‌ )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده