بیدل‌ شیرازی‌
معرف
ميرزا محمدرحيم‌ شاعر و طبيب‌ و نديم‌ فتحعلي‌شاه‌ و محمدشاه‌ قاجار
متن
بيدل‌ شيرازي‌ ، سيدميرزا محمدرحيم‌ شاعر و طبيب‌ و نديم‌ فتحعلي‌شاه‌ و محمدشاه‌ قاجار. تذكره‌نويسانِ زمان‌ وي‌ نام‌ او را محمدرحيم‌ ذكر كرده‌اند (فاضل‌خان‌ گروسي‌، ص‌ 78؛ بهمن‌ميرزا قاجار، ص‌452؛ هلاكوقاجار، ص‌28) اما در تذكره‌هاي‌ بعدي‌ به‌ صورت‌ رحيم‌ ضبط‌ شده‌ است‌ (ديوان‌ بيگي‌، ج‌ 1، ص‌ 288؛ فسائي‌، ج‌ 2، ص‌ 1098، 1159؛ فرصت‌ شيرازي‌، ص‌526). نياكانش‌ از سادات‌ موسوي‌ اصفهان‌ و در اصل‌ از جهرم‌ فارس‌ و از خاندان‌ ميرزا رحيم‌ حكيم‌باشي‌ بودند كه‌ در دورة‌ صفويه‌ به‌ اصفهان‌ رفتند. آنان‌ در خدمت‌ پادشاهان‌ صفوي‌ به‌ طبابت‌ اشتغال‌ داشتند (فاضل‌خان‌ گروسي‌، همانجا؛ بسمل‌ شيرازي‌، ص‌ 532؛ محمودميرزا قاجار، ج‌ 2، ص‌ 505؛ مفتون‌ دنبلي‌، ص‌ 67؛ فسائي‌، ج‌ 2، ص‌ 1098). فرصت‌الدولة‌ شيرازي‌ (ص‌ 526)، شاه‌ صفي‌ (حك : 1038ـ1052) را نياي‌ بيدل‌ دانسته‌ است‌ كه‌ شايد به‌ دليل‌ قرابت‌ نياكان‌ بيدل‌ با صفويه‌ باشد. پدرش‌ ميرزا سيدمحمدطبيب‌ بود كه‌ به‌ فرمان‌ كريم‌خان‌ زند از اصفهان‌ به‌ شيراز رفت‌ و سيد محمدرحيم‌ در شيراز زاده‌ شد (فاضل‌خان‌ گروسي‌؛ بسمل‌ شيرازي‌؛ محمود ميرزا قاجار؛ ديوان‌بيگي‌، همانجاها؛ هدايت‌، ج‌ 2، بخش‌ 1، ص‌ 183). پدرش‌ در تهران‌ در دربار فتحعلي‌شاه‌ (حك : 1211ـ 1250) طبابت‌ مي‌كرد، اما بعد از مدتي‌ به‌ شيراز بازگشت‌ و در همانجا درگذشت‌ (بسمل‌ شيرازي‌، ص‌ 533). سيدمحمدرحيم‌ طب‌ را نزد ميرزاحسن‌علي‌ طبيب‌ فراگرفت‌ و خط‌ نستعليق‌ را نيكو مي‌نوشت‌. گذشته‌ از اينها شاعر بود و در اشعارش‌ بيدل‌ تخلص‌ مي‌كرد (فاضل‌خان‌ گروسي‌؛ بسمل‌ شيرازي‌؛ فسائي‌، همانجاها، مفتون‌ دنبلي‌، ص‌ 68). در آغاز دوران‌ فتحعلي‌شاه‌ از شيراز به‌ تهران‌ سفر كرد و، همچون‌ پدر، طبيب‌ دربار شد و به‌ منصب‌ حكيم‌باشي‌ نايل‌ آمد و بتدريج‌ از نديمان‌ خاص‌ شاه‌ شد (فاضل‌خان‌ گروسي‌؛ بسمل‌ شيرازي‌، همانجاها). او طبيب‌ خاص‌ فخرجهان‌، دختر فتحعلي‌شاه‌ و ملقب‌ به‌ فخرالدوله‌، بود و بدين‌جهت‌ به‌ فخرالدوله‌ شهرت‌ يافت‌ (ديوان‌بيگي‌، ج‌ 1، ص‌ 289؛ فسائي‌، همانجا). مدتي‌ نيز در خدمت‌ شجاع‌السلطنه‌ (متوفي‌1270) و ميرزافريدون‌ فرمانفرما (متوفي‌ 1272) بود (هلاكو قاجار؛ هدايت‌، همانجاها). عبدالوهاب‌ نشاطِ اصفهاني‌ * (متوفي‌ 1244)، ملقب‌ به‌ معتمدالدوله‌، منشي‌الممالك‌ دربار فتحعلي‌شاه‌، با او خويشاوندي‌ داشت‌ و به‌اين‌ سبب‌ بيدل‌ گاه‌ در غيبت‌ او جانشين‌ وي‌ مي‌شد و ازينرو به‌ منشي‌الممالك‌ نيز ملقب‌ گرديد (مفتون‌ دنبلي‌؛ فسائي‌، همانجاها). وي‌ در دوران‌ حكومت‌ محمدشاه‌، ظاهراً در 1257، هنگامي‌ كه‌ از سفر حج‌ بازمي‌گشت‌، در قم‌ بيمارشد و همانجا درگذشت‌ (ديوان‌بيگي‌؛ هدايت‌، همانجاها).بيدل‌ در عصري‌ مي‌زيست‌ كه‌ به‌ دورة‌ بازگشت‌ ادبي‌ * مشهور است‌. تذكره‌نويسان‌ معاصرش‌ شعر او را ستوده‌ و در پيروي‌ از شيوة‌ غزلسرايي‌ سعدي‌ بي‌همتا دانسته‌اند (فاضل‌خان‌ گروسي‌؛ محمود ميرزا قاجار؛ مفتون‌ دنبلي‌؛ هلاكوقاجار، همانجاها). دربارة‌ تعداد اشعارش‌ اتفاق‌نظر وجود ندارد ( رجوع کنید به محمودميرزا قاجار، ج‌ 2، ص‌ 506؛ مفتون‌ دنبلي‌؛ ديوان‌بيگي‌، همانجاها). ظاهراً تاكنون‌ ديوان‌ اين‌ شاعر به‌ طبع‌ نرسيده‌ و نسخه‌هاي‌ خطي‌ ديوان‌ او نيز بسيار كمياب‌ است‌. نسخه‌اي‌ به‌ شمارة‌ 2388، شامل‌ قصايد او، در دوبخش‌، در كتابخانة‌ مجلس‌ شوراي‌ اسلامي‌ محفوظ‌ است‌. بخش‌ نخست‌ آن‌ مدحيات‌ است‌ و از جمله‌ شامل‌ منقبت‌ حضرت‌ محمدصلي‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم‌ (بيدل‌ شيرازي‌، ص‌ 26ـ31)، علي‌ عليه‌السلام‌ (ص‌ 1ـ6)، حضرت‌ مهدي‌ عليه‌السلام‌ (ص‌ 20ـ25)، و مدح‌ فتحعلي‌شاه‌ كه‌ بيدل‌ در ضمن‌ آن‌ از مشقّت‌ احوال‌ خود گلايه‌ كرده‌ است‌ (ص‌ 26ـ41)، و نيز مدح‌ محمدشاه‌ (ص‌ 16ـ20) و برخي‌ از اميران‌ و شاهزادگان‌ قاجار؛ بخش‌ دوم‌ شامل‌ مرثيه‌هايي‌ است‌ در رحلت‌ پيامبر اسلام‌ و اهل‌بيت‌ عليهم‌السلام‌ و ذكر مصيبت‌ كربلا و اسارت‌ خانوادة‌ امام‌حسين‌ عليه‌السلام‌ كه‌ ظاهراً در اين‌ مرثيه‌ها بيش‌ و كم‌ به‌ تركيب‌ بندمشهور محتشمِ كاشاني‌ * نظر داشته‌ است‌.حاجي‌ ميرزا باقر، صاحب‌ چندين‌ تأليف‌ و تصنيف‌ در علوم‌ديني‌، و حاجي‌آقا ملاباشي‌، از زاهدان‌ آن‌ دوران‌، از برادران‌ او بودند (ديوان‌ بيگي‌، ج‌ 1، ص‌ 288).منابع‌: علي‌اكبربن‌آقاعلي‌ بسمل‌ شيرازي‌، تذكرة‌ دلگشا ، چاپ‌ منصور رستگار فسائي‌، شيراز 1371 ش‌؛ بهمن‌ميرزا قاجار، تذكرة‌ محمد شاهي‌ ، نسخة‌ خطي‌ كتابخانة‌ (شمارة‌ 1) مجلس‌ شوراي‌ اسلامي‌، ش‌ 903؛ محمدرحيم‌بن‌محمد بيدل‌ شيرازي‌، ديوان‌ بيدل‌ شيرازي‌ ، نسخة‌ خطي‌ كتابخانة‌ (شمارة‌ 1) مجلس‌ شوراي‌ اسلامي‌، ش‌ 2388؛ احمدعلي‌ ديوان‌بيگي‌، حديقة‌الشعراء ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوائي‌، تهران‌ 1364ـ11366 ش‌؛ محمد فاضل‌خان‌ گروسي‌، تذكرة‌ انجمن‌ خاقان‌ ، نسخة‌ خطي‌ كتابخانة‌ ملي‌ ايران‌، ش‌ 12153؛ محمدنصيربن‌جعفر فرصت‌ شيرازي‌، آثارالعجم‌: در تاريخ‌ و جغرافياي‌ مشروح‌ بلاد و اماكن‌ فارس‌ ، چاپ‌ سنگي‌ بمبئي‌ 1314، چاپ‌ علي‌ دهباشي‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1362 ش‌؛ حسن‌بن‌حسن‌ فسائي‌، فارسنامة‌ ناصري‌ ، چاپ‌ منصور رستگار فسائي‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ محمودميرزا قاجار، سفينة‌المحمود ، ج‌ 2، چاپ‌ عبدالرسول‌ خيامپور، تبريز 1346 ش‌؛ عبدالرزاق‌بن‌ نجفقلي‌ مفتون‌ دنبلي‌، تذكرة‌ نگارستان‌ دارا ، ج‌ 1، چاپ‌ عبدالرسول‌ خيامپور، تبريز 1342 ش‌؛ رضاقلي‌بن‌ محمد هادي‌ هدايت‌، مجمع‌الفصحا ، چاپ‌ مظاهر مصفا، تهران‌ 1336ـ1340 ش‌؛ هلاكو قاجار، مصطبة‌ خراب‌ ، چاپ‌ عبدالرسول‌ خيامپور، تبريز 1344 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهران‌ افشاري‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده