بیجان‌ احمد
معرف
م‌، متصوّف‌، مترجم‌ و نثرنويس‌ ترك‌ در سدة‌ نهم‌
متن
بيجان‌ ، احمد ، عالم‌، متصوّف‌، مترجم‌ و نثرنويس‌ ترك‌ در سدة‌ نهم‌. و به‌ او يازيجي‌ اوغلي‌، يازيجي‌زاده‌، و ابن‌الكاتب‌ نيز مي‌گفته‌اند، اما بيشتر به‌ «بيجان‌» شهرت‌ داشته‌ است‌. او برادر كوچك‌ محمد يازيجي‌ اوغلي‌ (متوفي‌855)، نويسندة‌ محمديه‌ ، است‌. پدرش‌، صالح‌ (صالح‌الدين‌؟) يازيجي‌ (كاتب‌) بود. اين‌ نام‌، در بعضي‌ آثار قديم‌ يا جديد، به‌ اشتباه‌، «صلاح‌الدين‌» ثبت‌ شده‌ است‌ (چلبي‌ اوغلي‌، ص‌ 173 و بعد).صالح‌، بنا به‌ بعضي‌ روايات‌، از اهالي‌ آنكارا يا حوالي‌ بولي‌ ، و كاتبِ دولت‌ بود. شمسيّة‌ خود را در پنجهزار بيت‌، در 811 ختم‌، و آن‌ را به‌ اسكندربن‌حاجي‌ پاشا، عضو خانوادة‌ دولتْخانِ مقيم‌ آنكارا، تقديم‌ كرد. اين‌ اثر، احتمالاً، اولين‌ منظومة‌ تركي‌ در علم‌ احكام‌ نجوم‌ بوده‌ است‌. هر چند كه‌ محل‌ دقيق‌ مقبرة‌ او مشخص‌ نيست‌، بنا به‌ روايت‌ شفاهي‌، در گليبولي‌، و در بنايي‌ است‌ كه‌ تا پنجاه‌ ـ شصت‌ سال‌ پيش‌ آرامگاه‌ بوده‌، اما امروزه‌ به‌ آن‌ مسجد يازيجي‌ اوغلي‌ مي‌گويند.ظاهراً احمد بيجان‌، همراه‌ با پدر و برادر بزرگش‌، از مال‌ قره‌ يا قاضي‌ كوي‌ هجرت‌ كرده‌ و در گليبولي‌ ساكن‌ شده‌ بوده‌، اما بنا بر آنچه‌ در انوارالعاشقين‌ ( 1305، ص‌ 403) آمده‌، زادگاه‌ او گليبولي‌ بوده‌ است‌. از آثار احمد بيجان‌ معلوم‌ مي‌شود كه‌ علوم‌ زمان‌ خود را فرا گرفته‌ و عربي‌ و فارسي‌ را نيز بسيار خوب‌ مي‌دانسته‌ است‌. وي‌، به‌ گفتة‌ خودش‌، حنفي‌مذهب‌ و بيرامي‌ مسلك‌ بوده‌ است‌. وقتي‌ كه‌ حاجي‌ بيرام‌ولي‌ (متوفي‌833)، كه‌ «سلطان‌ معنا»ي‌ زمان‌ خود بود، براي‌ ديدار با سلطان‌ مُراد دوم‌، به‌ اَدِرنه‌ سفر كرد، با محمد يازيجي‌ اوغلي‌ و احمد بيجان‌ آشنا شد و آنها را ارشاد كرد. چون‌ احمد، براساس‌ طريقت‌ بيراميه‌ * ، رياضت‌ مي‌كشيد و از خوردن‌ و آشاميدن‌ پرهيز مي‌كرد، بسيار ضعيف‌ و لاغر شده‌ بود، ازينرو به‌ «بيجان‌» شهرت‌ يافت‌. تاريخ‌ دقيق‌ فوت‌ احمد بيجان‌ مشخص‌ نيست‌، اما اگر بپذيريم‌ كه‌ در 870، شمسيّة‌ پدرش‌ را با همان‌ نام‌ به‌ نثر درآورده‌، مي‌توان‌ نتيجه‌ گرفت‌ كه‌ پس‌ از اين‌ تاريخ‌ فوت‌ كرده‌ است‌. قبر او نزديك‌ قبر برادرش‌ محمد، در جايي‌ قرار دارد كه‌ قبلاً به‌ گورستان‌ يازيجي‌ اوغلي‌ موسوم‌ بوده‌، اما امروزه‌ با همان‌ نام‌، به‌ صورت‌ تفرجگاه‌ عمومي‌ درآمده‌ است‌. ديدگاه‌ محتاطانة‌ اوليا چلبي‌، كه‌ قبر احمد بيجان‌ را در صوفيه‌ دانسته‌ (ج‌ 5، ص‌ 232)، يا عقيدة‌ اكرم‌ حقي‌ آيوردي‌ داير بر اينكه‌ احمد بيجان‌ در مقبرة‌ سرپوشيده‌اي‌ با دو عدد سنگ‌ قبر، مدفون‌ است‌ (ج‌ 2، ص‌ 493 و بعد) صحيح‌ نمي‌نمايد. كمي‌ پايينتر از مقبرة‌ ] احمد بيجان‌ [ ، در كنار جادة‌ استانبول‌، «چشمه‌» (آب‌ انبار خيراتي‌) يازيجي‌ اوغلي‌ با دو كتيبه‌ قرار گرفته‌ كه‌ يكي‌ تاريخ‌ 807 را به‌ همراه‌ دارد و ديگري‌ متعلق‌ به‌ سالهاي‌ بعد است‌.از تأليفات‌ اوست‌: انوارالعاشقين‌ ، مشهورترين‌ و حجيمترين‌ تأليف‌ او كه‌ ترجمة‌ آزاد و تركيِ اثر برادرش‌، به‌ نام‌ مغارب‌ الزمان‌ لغروب‌ الاشياء في‌ العين‌ و العيان‌ ، است‌ ( انوار العاشقين‌ ، نسخة‌ خطي‌، ش‌211، گ‌284پ‌ و بعد). اين‌ اثر در فاصلة‌ سالهاي‌ 850 تا 855 در گليبولي‌ تأليف‌ شده‌ و داراي‌ نسخ‌ بسيار خطي‌ و چاپي‌ است‌؛ تلخيص‌ و ترجمة‌ آزادِ عجايب‌ المخلوقاتِ زكريابن‌ محمد قزويني‌ (متوفي‌ 682) به‌ تركي‌ و با همان‌ نام‌ كه‌ در 857 در گليبولي‌ به‌ پايان‌ رسيده‌ است‌؛ دُرّ مكنون‌ ، در هجده‌ باب‌. در اين‌ كتاب‌، كه‌ دربارة‌ آفرينش‌ دنيا، قصص‌ پيامبران‌ و علايم‌ آخرالزمان‌ است‌، آيات‌، احاديث‌، تمثيلات‌ و حكايات‌ متعددي‌ وجود دارد؛ ترجمة‌ كتاب‌ المنتهي‌' علي‌ الفصوص‌ از عربي‌ به‌ تركي‌. كتاب‌ منتهي‌' اثر محمد يازيجي‌ اوغلي‌ است‌. يازيجي‌ اوغلي‌، اين‌ شرح‌ را بر شرح‌ مؤيّدالدين‌ جَندي‌ نوشته‌، كه‌ شرحي‌ بر فصوص‌الحكم‌ ِ ابن‌عربي‌ بوده‌ است‌. بنا به‌ بعضي‌ منابع‌، اين‌ اثر نيز در 857 يا 870 در گليبولي‌ به‌ پايان‌ رسيده‌ است‌؛ شمسيّه‌ ، كه‌ مَلحَمه‌ و بستان‌ الحقايق‌ نيز نام‌ دارد، و صورت‌ منثور مثنوي‌ پدر اوست‌، در 870 به‌ پايان‌ رسيده‌ است‌؛ جواهرنامه‌ ، كه‌ تنها منظومة‌ معروف‌ احمد بيجان‌ است‌. از احمد بيجان‌، اثر ديگري‌ به‌ نام‌ روح‌الارواح‌ يا روضة‌الارواح‌ نيز ذكر شده‌ است‌ ( د. ترك‌ ، ذيل‌ «احمد بيجان‌»؛ گووسا، ص‌ 19)، كه‌ نشاني‌ از آن‌ در دست‌ نيست‌.منابع‌: محمد ظلي‌بن‌ درويش‌ اولياچلبي‌، سياحتنامه‌ ، استانبول‌ 1314ـ 1318، ج‌ 3، ص‌ 401، 417، ج‌ 5، ص‌ 232، 320؛ احمد بيجان‌، انوار العاشقين‌ ، نسخة‌ خطي‌ كتابخانة‌ سليمانيه‌، ] قسمت‌ [ حاسب‌ افندي‌، ش‌ 211؛ همان‌، استانبول‌ 1305؛Ekrem Hakk âAyverdi, Osmanl i Mi`ma ªr i ªsinde ´elebi ve II. Sultan Murad Devri: 806-855 (1403-1451) , Istanbul 1972; A ªmil ´elebiog §lu ," Yaz âc âSalih ve ì emsiyyesi", Atatدrk غniversitesi I sla ªm i ªI limler Fakدltesi Dergisi , nr. 1, Erzurum 1976, 171-218; I brahim Alہettin Gخvsa, Tدrk Meshurlar i Ansiklopedisi , Istanbul [n.d.]; TA , "Ahmet B ªâcan".] براي‌ صورت‌ كامل‌ منابع‌ رجوع کنید به مآخذ ذيل‌ مدخل‌ "Ahmed Bرcan" در د. ا. د. ترك‌ [ .
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عامل‌ چلبي‌ اوغلي‌ ، تلخيص‌ از ( د. ا. د. ترك‌ )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده