بیجار
معرف
بيجار ،# شهرستان‌ و شهري‌ در استان‌ كردستان‌.
متن
بيجار ، شهرستان‌ و شهري‌ در استان‌ كردستان‌.1) شهرستان‌ بيجار (جمعيت‌ طبق‌ سرشماري‌ 1375 ش‌، 235 ، 114 تن‌). در مشرق‌ استان‌ كردستان‌، كمابيش‌ مطابق‌ با ناحية‌ قديمي‌ گَرّوس‌ * و مشتمل‌ است‌ بر سه‌ بخش‌، يازده‌ دهستان‌ و دو شهر بيجار و ياسوكند. از شمال‌ و مشرق‌ به‌ شهرستانهاي‌ ماه‌نشان‌، ايجرود و خدابنده‌ (استان‌ زنجان‌)، از جنوب‌ شرقي‌ به‌ شهرستان‌ كبودرآهنگ‌ (استان‌ همدان‌)، از جنوب‌ به‌ شهرستان‌ قروه‌ (استان‌ كردستان‌)، از مغرب‌ به‌ شهرستان‌ ديوانْدرّه‌ (استان‌ كردستان‌)، و از شمال‌ غربي‌ به‌ شهرستان‌ تَكاب‌ (استان‌ آذربايجان‌ غربي‌) محدود است‌. منطقه‌اي‌ كوهستاني‌ است‌ و در رشته‌ كوههاي‌ زاگرس‌ شمالي‌ قرار گرفته‌ است‌ و سه‌ رشته‌ كوه‌ در آن‌ امتداد دارد: 1) كوههاي‌ شمالي‌ با جهت‌ شمال‌ غربي‌ ـ جنوب‌ شرقي‌، كه‌ حد فاصل‌ شهرستان‌ بيجار و استان‌ زنجان‌ و شهرستان‌ تكاب‌ است‌. بلندترين‌ قلة‌ آن‌ شاه‌نشين‌ (ارتفاع‌: ح 200 ، 3 متر) در شمال‌ آبادي‌ شاه‌نشين‌ است‌؛ 2) كوههاي‌ مركزي‌، كه‌ به‌ موازات‌ كوههاي‌ شمالي‌ در حومة‌ شهر بيجار امتداد دارد و رود قزل‌ اوزن‌ (يا سفيد رود * ) در چندين‌ محل‌ آن‌ را قطع‌ مي‌كند. بلندترين‌ قله‌هاي‌ آن‌ عبارت‌ است‌ از: نِقاره‌كُوب‌ (ارتفاع‌: ح 210 ، 2 متر) در شمال‌ غربي‌ شهر بيجار، كوه‌ نِسار (ارتفاع‌: ح 350 ، 2 متر) در مغرب‌ شهر بيجار، و حمزه‌ عرب‌ (ارتفاع‌ : ح 542 ، 2 متر) در جنوب‌ شرقي‌ شهر بيجار؛ 3) كوههاي‌ جنوبي‌، كه‌ حدّفاصل‌ شهرستان‌ بيجار و شهرستان‌ قروه‌ است‌. بلندترين‌ قله‌ آن‌، زيره‌ (ارتفاع‌: ح 642 ، 2 متر) در جنوب‌ غربي‌ آبادي‌ نجف‌ آباد قرار دارد.مهمترين‌ رودهاي‌ اين‌ شهرستان‌، قزل‌اوزن‌ و ريزابه‌هاي‌ آن‌ يعني‌ رود تَلوار و قَمْچِقاي‌ است‌. تَلوار (سرچشمه‌ ازقروه‌) پس‌ از گذشتن‌ از دهستان‌ خسروآباد، از زيرپل‌ قديمي‌ سلامت‌ آباد در 36 كيلومتري‌ جنوب‌ شرقي‌ شهر بيجار مي‌گذرد و در دهستان‌ پيرتاج‌ به‌ رود قزل‌اوزن‌ منتهي‌ مي‌شود و رود قمچقاي‌ پس‌ از گذشتن‌ از بخش‌ كُراني‌، دركنار آبادي‌ گُل‌ قشلاق‌ به‌ رود قزل‌اوزن‌ مي‌پيوندد.شكارگاههاي‌ شهرستان‌ بيجار در استان‌ كردستان‌ مشهور است‌. اين‌ شهرستان‌ از گيا داراي‌ بلوط‌، بادام‌ كوهي‌، گل‌ گاوزبان‌، خاكشير، شيرين‌بيان‌، گون‌ و كتيرا، و از زيا داراي‌ گرگ‌، روباه‌، شغال‌، گراز، قوچ‌، ميش‌، خرگوش‌، كركس‌، غاز، كبك‌، قرقاول‌ و تيهو است‌. مراتع‌ مهم‌ آن‌ در دهستان‌ سياه‌منصور در شمال‌ شهرستان‌، و محصول‌ مهم‌ آن‌، گندم‌ و جو و دانه‌هاي‌ روغني‌ و فراورده‌هاي‌ باغي‌ است‌. دامداري‌ آن‌ شايان‌ توجه‌ است‌ (سازمان‌ جغرافيائي‌ نيروهاي‌ مسلح‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌، ج‌35، ص‌51 ـ 52).از صنايع‌ دستي‌، گليم‌ بافي‌ و قالي‌بافي‌ دارد و نقش‌ بيجاري‌ و افشار در قالي‌بافي‌ و قاليچه‌بافي‌ آن‌ معروف‌ است‌. راه‌اصلي‌ سقز ـ ديواندرّه‌ ـ بيجارـ زنجان‌، سنندج‌ ـ زنجان‌، و تكاب‌ ـ قروه‌، و راه‌ فرعي‌ همدان‌ ـ بيجار از اراضي‌ آن‌ مي‌گذرد (همان‌، ج‌35، ص‌52؛ نقشة‌ تقسيمات‌ كشوري‌ ايران‌ ).از جمله‌ آثار باستاني‌ آنجاست‌: پل‌ سلامت‌آباد نزديك‌ آبادي‌ سلامت‌آباد؛ ويرانه‌هاي‌ قلعة‌ قديمي‌ قمچقاي‌ نزديك‌ آبادي‌ قمچقاي‌ (در حدود 21 كيلومتري‌ جنوب‌ غربي‌ آبادي‌ حسن‌آبادِ ياسوكند)؛ برج‌ سنگي‌ اوچ‌ گنبد؛ مسجد قديمي‌ خسروآباد (در حدود 46 كيلومتري‌ جنوب‌ شرقي‌ شهر بيجار)؛ و ويرانه‌هاي‌ سدّخاكي‌ در نزديكي‌ دهكدة‌ جعفرآباد (در پنجاه‌كيلومتري‌ جنوب‌ غربي‌ حسن‌آبادِ ياسوكند؛ رجوع کنید به سازمان‌ جغرافيائي‌ نيروهاي‌ مسلح‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌، ج‌35، ص‌51؛ رزم‌آرا، ج‌5، ص‌160، 339). از جمله‌ زيارتگاههاي‌ آنجاست‌: امامزاده‌ آقْريل‌ (= عَقيل‌؛ در آبادي‌ حسن‌آباد ياسوكند، 56 كيلومتري‌ شمال‌ شرقي‌ بيجار) كه‌ بناي‌ آن‌ از دورة‌ سلجوقي‌ است‌ و كتيبه‌اي‌ گچبري‌ شده‌ با خط‌ كوفي‌ دارد (كلايس‌، ص‌ 244ـ 245) و امامزاده‌ حمزه‌ عرب‌ كه‌ بر قلّة‌ حمزه‌ عرب‌ واقع‌ شده‌ است‌ (سازمان‌ جغرافيائي‌ نيروهاي‌ مسلح‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌، ج‌35، ص‌52).بيجار منطقه‌اي‌ زلزله‌خيز است‌. در 1297، بر اثر زمين‌لرزة‌ سختي‌ در منطقة‌ گرّوس‌ ] = بيجار [ شماري‌ از روستاها ويران‌ شد (امبرسز و ملويل‌، ص‌ 194).در 1310 ش‌، بلوك‌ بيجار از بلوكات‌ تقسيمات‌ حكومتي‌ گرّوس‌ به‌ شمار مي‌آمد (كيهان‌، ج‌ 2، ص‌ 450). طبق‌ تقسيمات‌ كشور در 1316 ش‌، شهرستان‌ بيجار (با بخش‌ حومه‌) در استان‌ چهارم‌ تشكيل‌، و در 1325 ش‌ از استان‌ چهارم‌ مجزا و ضميمة‌ استان‌ پنجم‌ شد. سپس‌ بتدريج‌ بخشهايي‌ به‌ آن‌ افزوده‌ گشت‌. در 1369 ش‌، طبق‌ تصويبنامة‌ دولت‌، شهرستان‌ بيجار به‌ مركزيت‌ شهر بيجار تشكيل‌ شد (ايران‌. قوانين‌ و احكام‌، ص‌812). در 1375 ش‌، از كل‌ جمعيت‌ شهرستان‌، 380 ، 48 تن‌ (حدود 4ر42%) شهرنشين‌ و بقيه‌ روستانشين‌ بوده‌اند.مردم‌ بيجار به‌ فارسي‌ و كردي‌، و اهالي‌ شمالي‌ شهرستان‌ به‌ گويش‌ تركي‌ آذربايجاني‌ نيز سخن‌ مي‌گويند. عده‌اي‌ از بيجاريها، شيعة‌ اثناعشري‌ و عده‌اي‌ ديگر سنّي‌ شافعي‌اند.اين‌ شهرستان‌ داراي‌ نه‌ واحد معدني‌ است‌، و معدن‌ سنگ‌ آهك‌ از واحدهاي‌ مهم‌ آن‌ به‌شمار مي‌آيد (سازمان‌ برنامه‌ و بودجة‌ كردستان‌، ص‌ 12). كارخانة‌ سيمان‌ با ظرفيت‌ 300 ، 2 تُن‌ در 1373 ش‌ در آنجا بهره‌برداري‌ شد (همان‌، ص‌ 13).2) شهر بيجار (جمعيت‌ طبق‌ سرشماري‌ 1375 ش‌، 240 ، 44 تن‌)، مركز شهرستان‌ بيجار. اين‌ شهر در مشرق‌ استان‌ كردستان‌، در ارتفاع‌ 1910 متري‌ (يكي‌ از مرتفعترين‌ شهرهاي‌ ايران‌)، در 140 كيلومتري‌ شمال‌ شرقي‌ شهر سنندج‌ قرار دارد. در گذشته‌ مدتها دارالملك‌ ولايت‌ گرّوس‌ بود. حداكثر دماي‌ آن‌ ْ34، و حداقل‌ آن‌ ْ25- است‌. شهر در دره‌اي‌ با جهت‌ شمالي‌ ـ جنوبي‌ قرار دارد و اطراف‌ آن‌ را چشمه‌ها و باغستانها و كوههاي‌ مرتفع‌ فراگرفته‌ است‌. اين‌ كوهها عبارت‌اند از: نقاره‌كوب‌ در شمال‌ غربي‌ شهر، نسار درمغرب‌ آن‌، زاغه‌ در مشرق‌ (ارتفاع‌: ح 150 ، 2متر)، بادامستان‌ در جنوب‌ غربي‌ (ارتفاع‌: ح 205 ، 2 متر)، حمزه‌ عرب‌ در جنوب‌ شرقي‌، و مهرنگار در جنوب‌ شرقي‌ شهر بيجار (ارتفاع‌: ح 350 ، 2 متر). شهر داراي‌ چندين‌ رشته‌ قنات‌ است‌. كارگاههاي‌ بافندگي‌ و گچ‌سازي‌ دارد. با مراكز بخشها واز طريق‌ ديواندرّه‌ با شهرهاي‌ بوكان‌ و سقز، و زنجان‌ پيوندهاي‌ اقتصادي‌ دارد.بقاياي‌ ويرانه‌هاي‌ قلعة‌ قديمي‌ در شهر كنوني‌ ديده‌ مي‌شود. در قسمت‌ جنوب‌ غربي‌ آن‌ محلة‌ چارباغ‌ قرار دارد كه‌ يادگار چهارباغ‌ گرّوس‌ است‌ و آثاري‌ از آن‌ در آنجا ديده‌ مي‌شود ( رجوع کنید بهادامة‌ مقاله‌). مقبرة‌ فاضل‌ گرّوسي‌ صاحب‌ كتاب‌ انجمن‌ خاقان‌ (متوفي‌ 1253)، در شهر بيجار قرار دارد.پيشينه‌. منطقه‌اي‌ كه‌ امروز بيجار خوانده‌ مي‌شود در قديم‌ گرّوس‌ و زرين‌كمر ناميده‌ مي‌شد (سنندجي‌، ص‌ 100). نام‌ بيجار نخستين‌بار در خلاصة‌التواريخ‌ (تأليف‌ در 1107) آمده‌ است‌. در 999 در زمان‌ شاه‌عباس‌ اول‌ (حك : 996ـ 1038)، قلعة‌ بيجار در دست‌ مزه‌ بيك‌ شاملو بود كه‌ بر ضد شاه‌عباس‌ شورش‌ كرده‌ بود (منشي‌ قمي‌، ج‌ 2، ص‌ 1085).در 1104، حاكم‌ گرّوس‌، لطفعلي‌خان‌، در جنوب‌ قصبة‌ بيجار، چهارباغ‌ با چهار ايوان‌ احداث‌ كرد كه‌ به‌ چهارباغ‌ گرّوس‌ مشهور شد (اعتمادالسلطنه‌، ج‌4، ص‌1904ـ 1905). در 1244، عباس‌ ميرزا در سفر خود به‌ بيجار دستور داد تا چهار باغ‌ گرّوس‌، كه‌ فرسوده‌ شده‌ بود، تعمير شود (همان‌، ج‌ 4، ص‌ 1905ـ 1906). در 1275، ناصرالدين‌ شاه‌ هنگامي‌ كه‌ از سنندج‌ به‌ سلطانيه‌ برمي‌گشت‌، در بيجار در گرّوس‌ اقامت‌ گزيد (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 1327).منابع‌: محمدحسـن‌ بن‌ علي‌ اعتمادالسلطنـه‌، مرآة‌البلـدان‌ ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوائي‌ و ميرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ 1367ـ 1368 ش‌؛ نيكلاس‌ امبرسز و چارلز ملويل‌، تاريخ‌ زمين‌لرزه‌هاي‌ ايران‌ ، ترجمة‌ ابوالحسن‌ رده‌، تهران‌ 1370 ش‌؛ ايران‌. قوانين‌ و احكام‌، مجموعة‌ قوانين‌ و مقررات‌ مربوط‌ به‌ وزارت‌ كشور: از آغاز پيروزي‌ انقلاب‌ اسلامي‌ تا پايان‌ سال‌ 1316 ، تهران‌ 1370 ش‌؛ ايران‌. وزارت‌ راه‌ و ترابري‌، دفترچة‌ مسافات‌ راههاي‌ كشور ، تهران‌ ?] 1366 ش‌ [ ؛ ايران‌. وزارت‌ كشور، قانون‌ تقسيمات‌ كشور و وظايف‌ فرمانداران‌ و بخشداران‌، مصوب‌ 16 آبان‌ ماه‌ 1316 ، تهران‌ ] بي‌تا. [ ؛ ايران‌. وزارت‌ كشور. ادارة‌ كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، كتاب‌ جغرافيا و اسامي‌ دهات‌ كشور ، ج‌2، تهران‌ 1329 ش‌؛ بيجار ] نقشه‌ [ ، تهران‌: سازمان‌ جغرافيائي‌ كشور، 1354 ش‌؛ عباس‌ جعفري‌، گيتاشناسي‌ ايران‌ ، ج‌1: كوهها و كوهنامة‌ ايران‌ ، تهران‌ 1368 ش‌؛ حسينعلي‌ رزم‌آرا، فرهنگ‌ جغرافيائي‌ ايران‌ ( آباديها )، ج‌5: استان‌ پنجم‌ ( كردستان‌ )، تهران‌ 1355 ش‌؛ سازمان‌ برنامه‌ و بودجة‌ كردستان‌. گروه‌ مطالعات‌ و برنامه‌ريزي‌، شهرستان‌ بيجار ، سنندج‌ 1375 ش‌؛ سازمان‌ جغرافيائي‌ نيروهاي‌ مسلح‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌، فرهنگ‌ جغرافيائي‌ آباديهاي‌ كشور جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ ، ج‌ 35: سنندج‌ ، تهران‌ 1374 ش‌؛ شكرالله‌بن‌ عبدالله‌ سنندجي‌، تحفة‌ ناصري‌ در تاريخ‌ و جغرافياي‌ كردستان‌ ، چاپ‌ حشمت‌الله‌ طبيبي‌، تهران‌ 1366 ش‌؛ ولفرام‌ كلايس‌، «گزارش‌ سفرهاي‌ باستانشناسي‌ سال‌ 1971 در ايران‌»، در گزارشهاي‌ باستانشناسي‌ در ايران‌ ، تأليف‌ و تدوين‌ هيئت‌ باستانشناسان‌ آلماني‌، ترجمة‌ سروش‌ حبيبي‌، تهران‌ 1354 ش‌؛ مسعود كيهان‌، جغرافياي‌ مفصّل‌ ايران‌ ، تهران‌ 1310ـ1311 ش‌؛ مركز آمار ايران‌، سرشماري‌ عمومي‌ نفوس‌ و مسكن‌ 1375: نتايج‌ تفصيلي‌ استان‌ كردستان‌ ، تهران‌ 1376 ش‌؛ همو، سرشماري‌ عمومي‌ نفوس‌ و مسكن‌ 1375: نتايج‌ تفصيلي‌ كل‌ كشور ، تهران‌ 1376 ش‌؛ احمدبن‌ حسين‌ منشي‌ قمي‌، خلاصة‌التواريخ‌ ، چاپ‌ احسان‌ اشراقي‌، تهران‌ 1359ـ1363 ش‌؛ نقشة‌ تقسيمات‌ كشوري‌ ايران‌ ، تهران‌: گيتاشناسي‌، 1377 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده