بیتوشی‌ عبدالله‌بن‌ محمد
معرف
ب‌، نحوي‌، لغوي‌، فقيه‌ شافعي‌، نسخه‌نويس‌، مؤلّف‌ و شاعر قرنهاي‌ دوازدهم‌ و سيزدهم‌
متن
بيتوشي‌ ، عبدالله‌بن‌ محمد ، اديب‌، نحوي‌، لغوي‌، فقيه‌ شافعي‌، نسخه‌نويس‌، مؤلّف‌ و شاعر قرنهاي‌ دوازدهم‌ و سيزدهم‌. علاوه‌ بر بيتوشي‌، وي‌ را با نسبتهاي‌ آلاني‌ و خانحلي‌ نيز خوانده‌اند (زركلي‌، ج‌ 4، ص‌ 131؛ ابراهيمي‌ محمدي‌، ص‌ 173، 177). تاريخ‌ تولد او را، با توجه‌ به‌ قرائني‌ چند، بين‌ 1130 و 1140 گفته‌اند (مدرّس‌، ص‌250؛ خال‌، 1377، ص‌ 16) برخي‌ نيز آن‌ را 1160 يا 1161 دانسته‌اند (سركيس‌، ج‌ 1، ستون‌ 623؛ زركلي‌، همانجا؛ كحاله‌، ج‌ 6، ص‌ 138). تاريخ‌ درگذشت‌ او را نيز به‌ اختلاف‌، 1210 يا 1211 (خال‌، 1377، ص‌ 34) و 1221 (همان‌، ص‌ 35؛ زركلي‌؛ كحاله‌، همانجاها) ذكر كرده‌اند. بيتوشي‌ در بصره‌، در مقبرة‌ حسن‌ بصري‌ مدفون‌ است‌ (خال‌، 1377، ص‌ 34).خانوادة‌ بيتوشي‌ اهل‌ علم‌ و ادب‌ بودند (مدرّس‌، ص‌ 250ـ251). او در كودكي‌ به‌ آموختن‌ قرآن‌ مجيد و كتابهاي‌ متداول‌ فارسي‌ همچون‌ گلستان‌ ، پرداخت‌ و علوم‌ عربي‌ را در مدرسه‌اي‌ كه‌ پدرش‌ در آنجا مدرّس‌ بود، آموخت‌. در اوايل‌ سالهاي‌ بلوغ‌، پدرش‌ را از دست‌ داد (همان‌، ص‌ 251) و نزد ابن‌الحاج‌ و صبغة‌الله‌ حيدري‌ به‌ شاگردي‌ پرداخت‌ (همانجا)؛ سپس‌ همراه‌ برادرش‌، ملاّ محمود، به‌ بصره‌، كويت‌، سواحل‌ خليج‌فارس‌ و احسا، از توابع‌ هَجَر بحرين‌، رفت‌ و حاكم‌ احسا هر دو را به‌ منصب‌ مدرّسي‌ در مدارس‌ علمي‌ آنجا منصوب‌ كرد. آنان‌ تا 1178 در آنجا به‌ تدريس‌ و تأليف‌ اشتغال‌ داشتند (همان‌، ص‌ 252). بيتوشي‌ سپس‌ به‌ بيتوش‌ بازگشت‌ و پس‌ از تأليف‌ الوافي‌ بحلّ الكافي‌ ، در 1179ـ1180 روانة‌ احسا شد (همان‌، ص‌ 253؛ ابراهيمي‌ محمدي‌، ص‌ 178، خال‌، 1377، ص‌ 28، 96)، و پس‌ از يك‌ سال‌ بار ديگر به‌ زادگاهش‌ بازگشت‌. در 1188، براي‌ آخرين‌ بار، كردستان‌ را ترك‌ كرد و در 1189، به‌ مدرّسيِ مدرسة‌ رحمانيّة‌ بصره‌ تعيين‌ شد. در اين‌ هنگام‌، شهر به‌ مدت‌ شانزده‌ ماه‌ به‌ محاصرة‌ لشكريان‌ صادق‌خان‌ زند درآمد، و بيتوشي‌ براي‌ رهايي‌ بصره‌، نامه‌اي‌ رسا به‌ سليمان‌بك‌بن‌ عبدالله‌بن‌ شاوي‌، يكي‌ از دانشمندانِ كرد، نوشت‌ و از او كمك‌ خواست‌ (ابراهيمي‌ محمدي‌، ص‌ 177؛ خال‌، 1377، ص‌ 31؛ مدرّس‌، ص‌ 254). در همين‌ دورانِ محاصره‌، وي‌ به‌ منظوم‌ ساختن‌ كتاب‌ الزواجر عن‌ اقتراف‌ الكبائر ، تأليف‌ ابن‌حجر هيتمي‌ (متوفي‌ 974)، همّت‌ گماشت‌ و پس‌ از رفع‌ محاصره‌ در اواخر 1190، از بصره‌ به‌ احسا رفت‌ و منظومة‌ خود را در آنجا به‌ پايان‌ برد (مدرّس‌، همانجا؛ ابراهيمي‌ محمدي‌، ص‌ 178). در 1191، كفاية‌ المعاني‌ خود را سرود و آن‌ را به‌ حاكم‌ احسا، كه‌ مردي‌ اديب‌ و مورد احترام‌ بود، تقديم‌ داشت‌، و از آن‌ پس‌ در كنف‌ حمايت‌ وي‌، تا پايان‌ عمر، با عزّت‌ و احترام‌ زندگي‌ كرد (مدرّس‌، ص‌ 255؛ ابراهيمي‌ محمدي‌، ص‌ 179، خال‌، 1377، ص‌ 109ـ 110). مرگ‌ او در بصره‌ روي‌ داد (مدّرس‌، ص‌ 256).بيتوشي‌ در احسا با دختر قاضي‌ شيخ‌عبدالقادر ازدواج‌ كرد و صاحب‌ چند دختر شد (همانجا؛ ابراهيمي‌ محمدي‌، ص‌ 175). از سفر وي‌ به‌ كوفه‌ و حرمين‌ شريفين‌ نيز سخن‌ رفته‌، ولي‌ تاريخي‌ براي‌ آنها ذكر نشده‌ است‌ (ابراهيمي‌ محمدي‌، ص‌ 173). بيتوشي‌ اشعاري‌ به‌ عربي‌، فارسي‌ و كردي‌ سروده‌ (همان‌، ص‌ 176ـ177؛ خال‌، 1377، ص‌87 ـ92) و علاوه‌ بر منظومه‌هاي‌ متعدد در علوم‌ مختلف‌ اسلامي‌، تأليفات‌ فراواني‌ نيز داشته‌ كه‌ بيشتر به‌ صورت‌ نسخه‌هاي‌ خطّي‌ باقي‌مانده‌ است‌.آثار به‌ جامانده‌ از بيتوشي‌ در دو زمينة‌ اخلاقيات‌ و ادبيات‌ بود كه‌ بعضاً به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌. اهمّ آنها عبارت‌ است‌ از: المكفرات‌ منظومه‌اي‌ در باب‌ كفّارة‌ گناهان‌ (خال‌، 1377، ص‌ 108)، كفاية‌المعاني‌ منظومه‌اي‌ در باب‌ مفردات‌ در 672 بيت‌ كه‌ به‌ صورت‌ متن‌ درسي‌ درآمده‌ است‌ (همان‌، ص‌ 109؛ كحاله‌، ج‌ 6، ص‌ 139) و شرح‌ خود او بر آن‌ كتاب‌ به‌ نام‌ الحفاية‌ بتوضيح‌ الكفاية‌ (خال‌، 1377، ص‌ 114) و تلخيص‌ آن‌ صرف‌ العناية‌ بكشف‌ الكفاية‌ كه‌ در مصر چاپ‌ شده‌ است‌ (همان‌، ص‌119)، قصيدة‌ تتضمّن‌ قصائد عديدة‌ كه‌ قصيده‌اي‌ شش‌ جزئي‌ است‌ (همو، 1375، ص‌ 138ـ155).از بيتوشي‌ آثار ديگري‌ نيز به‌ صورت‌ دست‌نويس‌ به‌ جا مانده‌ است‌ (براي‌ فهرست‌ كامل‌ آثار او رجوع کنید به خال‌، 1377، ص‌ 95ـ125؛ ابراهيمي‌ محمدي‌، ص‌ 178ـ180).منابع‌: محمدصالـح‌ ابراهيمي‌ محمـدي‌، «العـلاّ مه‌ الاديب‌ العبقـري‌ البيتوشي‌»، نشرية‌ دانشكدة‌ ادبيات‌ اصفهان‌ ، سال‌ 2، ش‌ 2 و 3 (1345 ش‌)؛ محمد خال‌، البيتوشي‌ ، بغداد 1377/1958؛ همو، «قصيدة‌ تتضمن‌ قصائد عديدة‌ للبيتوشي‌»، مجلة‌ المجمع‌ العلمي‌ العراقي‌ ، ج‌4، جزء1 (1375/ 1956)؛ خيرالدين‌ زركلي‌، الاعلام‌ ، بيروت‌ 1986؛ يوسف‌ اليان‌ سركيس‌، معجم‌ المطبوعات‌ العربيّة‌ و المعرّبة‌ ، قاهره‌ 1346/1928، چاپ‌ افست‌ قم‌ 1410؛ عمررضا كحاله‌، معجم‌المؤلفين‌ ، دمشق‌ 1957ـ1961، چاپ‌ افست‌ بيروت‌ ] بي‌تا. [ ؛ عبدالكريم‌ مدرّس‌، دانشمندان‌ كرد در خدمت‌ علم‌ و دين‌ ، ترجمة‌ احمد حواري‌نسب‌، تهران‌ 1369 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

غلامرضا جمشيدنژاد اول‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده