پامیر زبانها و گویشها
معرف
نها و گويشهايي‌ ايراني‌ در آسياي‌ مركزي‌
متن
پامير، زبانها و گويشها ، زبانها و گويشهايي‌ ايراني‌ در آسياي‌ مركزي‌. در فلات‌ پامير كه‌ سكنة‌ آن‌ بسيار پراكنده‌اند ( رجوع كنيد به بدخشان‌ * ؛ پامير * )، تعدادي‌ از گويشها و زبانهاي‌ ايراني‌ شرقي‌ كهنسال‌، پايدار مانده‌اند كه‌ عدة‌ كل‌ گويشوران‌ آنها را در حدود هشتاد تا نودهزار تن‌ برآورد كرده‌اند. بعضي‌ از اين‌ زبانها و گويشها در حال‌ از ميان‌ رفتن‌اند. مهمترين‌ زبانها و گويشهاي‌ پامير، به‌ ترتيب‌ الفبايي‌، عبارت‌اند از: ارشري‌ ، اشكاشمي‌، اورموري‌ ، برتنگي‌ ، پراچي‌ ، روشني‌/ روشناني‌، سريكلي‌ ، سنگليچي‌، شغناني‌/ شغني‌، مونجي‌ / مونجاني‌، وخي‌ ، يدغه‌ ، و يَزْغُلامي‌ ( دايرة‌المعارف‌ فارسي‌ ، ذيل‌ «لهجه‌هاي‌ فلات‌ پامير»؛ افغانستان‌ ، ص‌ 92). تفاوت‌ ميان‌ بعضي‌ از اين‌ گويشها به‌ حدي‌ است‌ كه‌ گويشوران‌ سخن‌ يكديگر را نمي‌فهمند و براي‌ تفاهم‌ از زبان‌ تاجيكي‌ استفاده‌ مي‌كنند. وسعت‌ مناطقي‌ كه‌ مردمش‌ به‌ گويشهاي‌ پاميري‌ سخن‌ مي‌گفته‌اند بتدريج‌ كاهش‌ يافته‌ است‌، به‌ طور مثال‌، ساكنان‌ درة‌ ونچ‌ (مسير يكي‌ از شاخابه‌هاي‌ سمت‌ راست‌ رودخانة‌ پنج‌) كه‌ تا اين‌ اواخر به‌ يكي‌ از گويشهاي‌ پاميري‌ گفتگو مي‌كردند يكباره‌ به‌ گروه‌ بزرگ‌ تاجيك‌ زبان‌ پيوسته‌اند. بنابراين‌، زبان‌ ونچي‌ ديگر امروز فراموش‌ شده‌ است‌. از نيمة‌ دوم‌ قرن‌ سيزدهم‌/ نوزدهم‌، توجه‌ كارشناسان‌ به‌ اين‌ زبانها، كه‌ براي‌ زبانشناسي‌ زبانهاي‌ ايراني‌ داراي‌ اهميت‌ بسيارند، جلب‌ شد و تا كنون‌ راههايي‌ براي‌ تحقيق‌ دربارة‌ اين‌ زبانها پيموده‌ شده‌ كه‌ از مجموع‌ آنها گايگر در مقاله‌اي‌ در كتاب‌ مهم‌ > طرح‌ زبانشناسي‌ ايراني‌ < ، استفاده‌ كرده‌ است‌. مطالعات‌ گويشهاي‌ پاميري‌ در قرن‌ چهاردهم‌/ بيستم‌، با كوشش‌ گوتيو ، لنتس‌ ، مورگنستيرنه‌ و ديگران‌ دنبال‌ و تكميل‌ شد. اينك‌ توضيح‌ كوتاهي‌ دربارة‌ هر يك‌ از اين‌ گويشها و محل‌ رواجشان‌:شغناني‌، در دو سوي‌ رودخانة‌ پنج‌، در شمال‌ و جنوب‌ خوروگ‌ و نيز در دره‌هاي‌ گونت‌ و شاهدره‌ رايج‌ است‌؛ روشناني‌، در دو سوي‌ رودخانة‌ پنج‌ و پايينتر از شغني‌ (شغنان‌) و نيز در درة‌ خوف‌؛ برتنگي‌ * ، در درة‌ برتنگ‌؛ ارشري‌، در قسمت‌ علياي‌ برتنگ‌؛ و سريكلي‌، در خاك‌ چين‌، در ايالت‌ سين‌كيانگ‌، در شرق‌ سلسله‌ كوههاي‌ سريكل‌. اين‌ گويشها، كه‌ خويشاوندي‌ نزديك‌ دارند، گروه‌ پيوسته‌اي‌ تشكيل‌ مي‌دهند كه‌ به‌ شغني‌ ـ روشناني‌ معروف‌ است‌.يزغلامي‌، در طول‌ رودخانة‌ يزگلا كه‌ شاخابه‌اي‌ در جانب‌ راست‌ رودخانة‌ پنج‌ است‌.اشكاشمي‌، در محلي‌ كه‌ رودخانة‌ پنج‌ به‌ سوي‌ شمال‌ گردش‌ مي‌كند، و نيز در سرچشمه‌هاي‌ بزرگرود وردوج‌ واقع‌ درافغانستان‌. اشكاشمي‌ سه‌ گونة‌ عمده‌ دارد: 1) اشكاشمي‌اي‌ كه‌ تنها در دهكدة‌ رين‌ رواج‌ دارد؛ 2) زبكي‌ ؛ 3) سنگليچيِ رايج‌ در سرچشمه‌هاي‌ وردوج‌.وخي‌، بخصوص‌ در طول‌ ساحل‌ علياي‌ رودخانة‌ پنج‌ و سرچشمه‌هاي‌ آن‌. از وجود اين‌ زبان‌ در ناحية‌ چيترال‌، در اميرنشين‌ جامو و كشمير، و نيز در ايالت‌ سين‌كيانگ‌ هم‌ خبر داده‌اند.سرغُلامي‌ (يا سَرَگ‌ لامي‌)، كه‌ سابقاً در مشرق‌ فيض‌آباد (بدخشانِ افغانستان‌) منتشر بوده‌، گويا بكلي‌ از بين‌ رفته‌ است‌. مونجي‌، زبان‌ جمعيت‌ كوچك‌ مونجان‌، واقع‌ در سرچشمة‌ رودخانة‌ كوكچا و شمال‌ شرقي‌ افغانستان‌ است‌. گويش‌ يدغه‌/ يدغا كه‌ در درة‌ رودخانة‌ لوتكوكچ‌ (شاخابه‌ راست‌ كُنار) رايج‌ است‌. تعداد گويشوران‌ مونجي‌ و يدغه‌اي‌ در 1338ش‌/ 1959 به‌ دو هزار تا 500 ، 2 تن‌ مي‌رسيد. يغنوبي‌/ يغنابي‌، در درة‌ علياي‌ بزرگرود يغنوب‌ و در چند دهكدة‌ واقع‌ در درة‌ رودخانة‌ ورزوب‌ (وَرزاب‌) در شمال‌ شهر دوشنبه‌ انتشار دارد. همة‌ گويشوران‌ يغنوبي‌ (حدوداً سه‌هزار تن‌) علاوه‌ بر زبان‌ مادري‌ خود به‌ تاجيكي‌ نيز آشنايي‌ دارند.عمدتاً دو گونه‌ يغنوبي‌ وجود دارد: الف‌) در دهكده‌هاي‌ مرگتوماين‌ ، نوميتكان‌ و غيره‌؛ ب‌) شرقي‌، در دهكده‌هاي‌ ديبالجند ، پيسكن‌ ، پتيب‌ و غيره‌.اختلافات‌ مهم‌ اين‌ دو لهجه‌ بدين‌ گونه‌ خلاصه‌ مي‌شود:t غربي‌// s شرقي‌؛ مثال‌ t ¦ me غربي‌// mes شرقي‌ به‌ معناي‌ روز (در سُغدي‌ d my ، q ¦ me ، در خوارزمي‌ q ¦ me ). ay غربي‌// e شرقي‌؛ مثال‌ wayى غربي‌// در شرقي‌ ى ¦ we (در سغدي‌ wyى ، ى ¦ we ). يغنوبي‌ تنها گويش‌ ايراني‌ نوين‌ است‌ كه‌ دنبالة‌ سغدي‌ به‌شمار مي‌آيد.پَراچي‌، ميان‌ جمعيتهاي‌ كوچك‌ پراكنده‌ در سرزمينهاي‌ تاجيك‌ و فارسي‌زبان‌، پشتوزبان‌ و هندي‌زبان‌ منتشر است‌. امروزه‌ تنها در چند دهكده‌ در طول‌ بزرگرود شوتول‌ (در شمال‌ كابل‌) و در محلي‌ موسوم‌ به‌ نيجرائو (در شمال‌ كابل‌) بر جاي‌ مانده‌ است‌. نخستين‌ بار، آندريف‌ در دهة‌ 1300ش‌/ 1920 اين‌ زبان‌ را شناساند، ولي‌ امروزه‌ زبان‌ تاجيكي‌ آن‌ را از صحنه‌ بيرون‌ رانده‌ است‌ و پراچي‌ در درة‌ شوتول‌ در حال‌ ناپديد شدن‌ است‌. گويشوران‌ پراچي‌ در حدود شش‌ تا هشت‌ هزار تن‌ بيشتر نيستند (1338 ش‌/ 1959) و همة‌ آنان‌ دوزبانه‌اند، يعني‌ علاوه‌ بر پراچي‌ به‌ تاجيكي‌ نيز سخن‌ مي‌گويند.اورموري‌ (بَرَكي‌، برگيتا)، لهجه‌ يا زبان‌ گروه‌ كوچكي‌ است‌ به‌ نام‌ اورموري‌ يا بركي‌ و دو نوع‌ گويش‌ را دربرمي‌گيرد: 1) اورموري‌ لوگر (در جنوب‌ كابل‌)؛ 2) اورموري‌ كنيگرام‌ (در پاكستان‌ در شمال‌ غربي‌ شهر در اسماعيل‌ خان‌)، و لهجة‌ اخير كهنه‌تر است‌. در قديم‌، اورموري‌ در سرزمين‌ وسيعتري‌ منتشر بود و در قرن‌ چهاردهم‌/ بيستم‌، از وجود آن‌ در شمال‌ كابل‌ خبر داده‌اند. مردمي‌ كه‌ در گذشته‌ بدين‌ زبان‌ سخن‌ مي‌گفتند امروزه‌ يا به‌ تاجيكي‌ فارسي‌ سخن‌ مي‌گويند يا به‌ پشتو * . سكنة‌ بوتخك‌ (در شرق‌ كابل‌) و در بعضي‌ از بخشهاي‌ شهر پيشاور، با اينكه‌ خود را اورموري‌ مي‌خوانند، حالا ديگر به‌ پشتو تكلم‌ مي‌كنند. روند از ميان‌ رفتن‌ اورموري‌ در درة‌ لوگر در 1303ش‌/ 1924 در پيشرفت‌ بوده‌ است‌ وگايگر و مورگنستيرنه‌ براي‌ يافتن‌ گويشوران‌ اين‌ لهجه‌ دچار مشكلاتي‌ بوده‌اند.اورموري‌ و پراچي‌ را، كه‌ هر دو در جنوب‌ حوضة‌ آب‌پخشان‌ جبال‌ هندوكش‌ رايج‌اند، مي‌توان‌ بازپسين‌ نمايندگان‌ گروهي‌ از زبانها دانست‌ كه‌ پيش‌ از آنكه‌ پشتو يا فارسي‌ بر آنها مستولي‌ شود از گسترش‌ مهمي‌ برخوردار بوده‌اند. امروزه‌، اورموري‌ زبان‌ كمتر از يكصد تن‌ اورمور است‌ كه‌ ساكن‌ چند قلعه‌ و مزرعه‌ در حوالي‌ بَرَكي‌ ـ بَرَك‌ در ولايت‌ لوگر هستند و در خارج‌ افغانستان‌ نيز هزار تن‌ بركي‌ به‌ آن‌ تكلم‌ مي‌كنند. در حدود پنجهزار پراچي‌، كه‌ در سه‌ دره‌ در دامنه‌هاي‌ جنوبي‌ هندوكش‌ ساكن‌اند، به‌ پراچي‌ صحبت‌ مي‌كنند ( افغانستان‌ ، ص‌96ـ97).منابع‌: افغانستان‌: مجموعه‌ مقالات‌ ، نگارش‌ گروهي‌ از پژوهشگران‌، ترجمة‌ سعيد ارباب‌ شيراني‌ و هوشنگ‌ اعلم‌، تهران‌ 1376ش‌؛ دايرة‌المعارف‌ فارسي‌ ، به‌ سرپرستي‌ غلامحسين‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374ش‌؛Wilhelm Geiger, "Kleinere Dialekte und Dialektgruppen", in Grundriss der iranischen Philologie , ed.Wilhelm Geiger and Ernst Kuhn, Berlin 1974, vol. I, Pt. 2, 287-423; Iosif Mikhailovich Oranskii, Les langues iraniennes , tr. Joyce Blau, Paris 1977, 166-167, 171, 174, 176-177(كه‌ تنها نوشتة‌ جامع‌ دربارة‌ پامير و منبع‌ اصلي‌ در نگارش‌ اين‌ مقاله‌ بوده‌ است‌).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

ايرج‌ پروشاني‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده