پامیر
معرف
قه‌ و رشته‌ كوههايي‌ در جنوب‌ شرقي‌ آسياي‌ مركزي‌
متن
پامير ، منطقه‌ و رشته‌ كوههايي‌ در جنوب‌ شرقي‌ آسياي‌ مركزي‌. واژة‌ پامير از پاي‌مير به‌ معناي‌ پاي‌ميترا (خداي‌ خورشيد)، گرفته‌ شده‌ است‌ و در زبان‌ محلي‌ «بامِ دنيا» گفته‌ مي‌شود ( > دايرة‌المعارف‌ بزرگ‌ شوروي‌ < ، ج‌ 19، ص‌ 194؛ > اتحاد شوروي‌: بررسي‌ جغرافيايي‌ < ، ص‌ 101).منطقه‌ و رشته‌ كوههاي‌ پامير از جنوب‌ فرغانه‌ تا تاجيكستان‌ و چين‌ امتداد دارد و از سه‌ قسمتِ چالة‌ پامير، حصار آلاي‌ و پامير تشكيل‌ مي‌شود. ارتفاع‌ رشته‌ كوهها بين‌ 000 ، 4 تا 500 ، 7 متر است‌. در پامير بلندترين‌ قلة‌ آسياي‌ مركزي‌، وسيعترين‌ يخچالها و مرتفعترين‌ زمينهاي‌ زراعتي‌ و مراكز جمعيتي‌ جاي‌ گرفته‌ است‌.جمعيت‌ پامير بشدت‌ پراكنده‌ است‌. مردم‌ پاميرغربي‌ ( رجوع كنيد به ادامة‌ مقاله‌) عمدتاً تاجيك‌ و شيعة‌ اسماعيليه‌اند، اما اهالي‌ پامير شرقي‌ عمدتاً قرقيزهاي‌ ترك‌ و مسلمان‌ سنّي‌اند. عده‌اي‌ از آنان‌، بعد از كودتاي‌ كمونيستي‌ 1357 ش‌/ 1978 در افغانستان‌، به‌ تركيه‌ مهاجرت‌ كردند. در منطقة‌ پامير، به‌عنوان‌ منطقه‌اي‌ امن‌، عده‌اي‌ زندگي‌ مي‌كنند كه‌ به‌ زبانهاي‌ باستاني‌ ايراني‌شرقي‌، مانند شغناني‌/ شغْني‌ ، اشكاشمي‌ ، وَخي‌/ وَخاني‌، يَزغُلامي‌، سنْگليچي‌ ، مونْجاني‌ ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذيل‌ مادّه‌)، بَرتَنگي‌ * و بَجوُي‌ ( > دايرة‌المعارف‌ بزرگ‌ شوروي‌ < ، ج‌20، ص‌ 189) سخن‌ مي‌گويند.پامير منبع‌ قدرتمندترين‌ مرحلة‌ يخچالي‌ شدن‌ جديد است‌ و بيش‌ از هزار يخچال‌ طبيعي‌، به‌مساحت‌ 000 ، 8 كيلومترمربع‌، در اين‌ منطقه‌ ديده‌ مي‌شود كه‌ تعدادي‌ از آنها در واقع‌ رودهاي‌ يخ‌ هستند.ثروتهاي‌ زيرزميني‌ پامير، موليبدن‌ ، تَنْگسْتَن‌، فلزات‌ كمياب‌، ميكا و سنگهاي‌ كريستالي‌ است‌. معروفترين‌ سنگ‌ لاجورد پامير ــ كه‌ زيبايي‌ آن‌ در ترانه‌هاي‌ محلي‌ و افسانه‌ها وصف‌ شده‌ است‌ ــ از همين‌ منطقه‌ به‌دست‌ مي‌آيد. رشته‌ كوههاي‌ دَرواز، تقريباً همه‌ از جوش‌ سنگ‌ هاي‌ روشن‌ تشكيل‌ شده‌اند و در بعضي‌ مناطق‌، ذخاير طلا دارند. در شمال‌ پامير ناحية‌ گسترده‌اي‌ ديده‌ مي‌شود كه‌ بتدريج‌ زهابي‌ و با لايه‌هاي‌ مزوسنوزوئيك‌ از ماسه‌ سنگهاي‌ سرخ‌ انباشته‌ شده‌ است‌. اين‌ لايه‌ها رانشي‌ و برآمده‌اند، به‌ طوري‌ كه‌ اكنون‌ سنگهاي‌ مزوسنوزوئيك‌ تقريباً در همه‌جا، در كوههاي‌ بلند يافت‌ مي‌شود ( > اتحاد شوروي‌: بررسي‌ جغرافيايي‌ < ، ص‌ 101ـ102).رشته‌ كوه‌ «آكادمي‌ علوم‌» (ميانگين‌ ارتفاع‌: بيش‌ از 000 ، 5متر) را مي‌توان‌ مركز كوههاي‌ پامير دانست‌. بلندترين‌ قلة‌ آن‌، كمونيسم‌ (ارتفاع‌: 495 ، 7 متر)، بلندترين‌ نقطة‌ آسياي‌ مركزي‌ است‌. نام‌ قديمي‌ اين‌ قله‌، شاه‌ تيرانداز، بنابر افسانه‌اي‌ برگرفته‌ از داستان‌ آرش‌ كمانگير، بود. از سمت‌ غرب‌، رشته‌ كوههاي‌ پطر كبير ، دَرواز، ونچ‌ و يزگُلام‌ به‌آن‌ مي‌پيوندند.پامير را مي‌توان‌ به‌ دو قسمت‌ تقسيم‌ كرد: پامير شرقي‌ و پاميرغربي‌ ( جغرافياي‌ تاجيكستان‌ ، ص‌9ـ10). پاميرشرقي‌، ولايتي‌ صعب‌العبور است‌ و شباهت‌ بسياري‌ به‌ سرزمينهاي‌ بلند تبت‌ و قَره‌قوم‌ دارد. كوههاي‌ آن‌ با وجود ارتفاعي‌ بين‌ 000 ، 5 تا 000 ، 6 متر، به‌ فلاتهاي‌ كم‌ارتفاع‌ شبيه‌اند. دشتهاي‌ پامير در ارتفاع‌ 000 ، 4 تا 000 ، 5متري‌ گسترده‌ شده‌اند. حد برف‌ در ارتفاع‌ 500 ، 4 تا 500 ، 5متري‌ قرار دارد، درجه‌ حرارت‌، داراي‌ اختلاف‌ شديد در سايه‌ و آفتاب‌ است‌ و گاهي‌ دما به‌ ْ48- مي‌رسد. خاك‌ آن‌ شور، بيشتر يخزده‌ و در پاره‌اي‌اوقات‌ پوشيده‌از خاكهاي‌ توندرايي‌ است‌.بادهايي‌ كه‌ در اين‌ منطقه‌ مي‌وزند از قله‌هاي‌ كوهها مي‌گذرند، ازينرو با بارش‌ اندكي‌ همراه‌اند (بين‌ 75 تا 100 ميليمتر در سال‌).منطقة‌ پامير در برخي‌ نقاط‌ درياچه‌هاي‌ ژرف‌ دارد، از جمله‌ درياچة‌ قره‌گل‌/ قراكول‌. در اين‌ منطقه‌ درختچه‌اي‌ به‌نام‌ ترسكين‌ رشد مي‌كند كه‌ تنها منبع‌ سوخت‌ محلي‌ است‌. تنها فعاليت‌ اقتصادي‌ در منطقه‌، بنابر وضع‌ طبيعي‌ آن‌، پرورش‌ دام‌ به‌روش‌ كوچ‌نشيني‌ است‌ كه‌ با استفاده‌ از مراتع‌ طبيعي‌ پراكنده‌ صورت‌ مي‌گيرد. چراگاههاي‌ اين‌ منطقه‌ براي‌ گاوهاي‌ تبتي‌ مناسب‌ است‌، زيرا با سرما و فشار كم‌ هوا سازگاري‌ دارند ( > اتحاد شوروي‌: بررسي‌ جغرافيايي‌ < ، همانجا).پامير شرقي‌، با وجود بيش‌ از 600 ، 3 متر ارتفاع‌، نسبتاً هموار به‌نظر مي‌رسد و دره‌هاي‌ هموار، رودهايي‌ با جريان‌ آرام‌ و درياچه‌هاي‌ آب‌ شور دارد. در قسمت‌ شمالي‌ پامير شرقي‌، رشته‌ كوه‌ پس‌آلاي‌ امتداد دارد كه‌ ارتفاع‌ آن‌ در پاره‌اي‌ نقاط‌ به‌ 000 ، 6 متر مي‌رسد. بلندترين‌ قلة‌ آن‌، لنين‌ (ارتفاع‌: 134 ، 7 متر) نام‌ دارد. راه‌ كوهستاني‌ و صعب‌العبور اتومبيل‌رو پامير از گردنة‌ قيزيلرت‌ (ارتفاع‌: 280 ، 4 متر)، در رشته‌ كوه‌ پس‌آلاي‌، مي‌گذرد. اين‌ گردنه‌، شهر اوش‌ را به‌ خاروغ‌/ خُرُگ‌ (مركز ولايت‌ خودمختار بدخشان‌)، پيوند مي‌دهد. در جنوب‌ رشته‌كوه‌ پس‌آلاي‌، رشته‌ كوههاي‌ موزكول‌، علي‌چور شمالي‌، علي‌چور جنوبي‌ و وخان‌ واقع‌اند. در كنارة‌ شرقي‌ پامير، رشته‌ كوه‌ ساري‌كول‌/ سَرِقول‌ (ارتفاع‌ بلندترين‌ قله‌: 909 ، 5 متر) در سراسر مرز تاجيكستان‌ ـ چين‌ كشيده‌ شده‌ است‌ ( جغرافياي‌ تاجيكستان‌ ، همانجا).مرز قراردادي‌ بين‌ ارتفاعات‌ پامير شرقي‌ و غربي‌، خطي‌ است‌ كه‌ از تاج‌ رشته‌ كوه‌ زولومَرت‌ تا رشته‌كوه‌ قارابولاغ‌ و گردنه‌هاي‌ پِشَرْت‌ و از آنجا تا انتهاي‌ غربي‌ درياچه‌هاي‌ سريز و ياشيل‌كُول‌، مسير علياي‌ رود پامير، كشيده‌ مي‌شود ( > دايرة‌المعارف‌ بزرگ‌ شوروي‌ < ، ج‌19، ص‌194).پامير غربي‌ برجستگيهاي‌ مشخص‌ دارد. از ويژگيهاي‌ اين‌ قسمت‌، قله‌هاي‌ پوشيده‌ از برف‌، دره‌هاي‌ ژرف‌ و رودهاي‌ تندآبي‌ است‌. رشته‌ كوههايي‌ به‌ ارتفاع‌ 800 ، 1 تا 000 ، 2متر از سطح‌ دريا در اين‌ قسمت‌ پراكنده‌ شده‌اند. بلندي‌ قله‌ها به‌ بيش‌ از 000 ، 6 متر مي‌رسد ( جغرافياي‌ تاجيكستان‌ ، همانجا).پامير غربي‌ با پامير شرقي‌ تفاوت‌ فاحشي‌ دارد. اين‌ دو قسمت‌ با خطوط‌ شكستة‌ دره‌ها از هم‌ جدا مي‌شوند و رديفي‌ از دامنه‌هاي‌ تند و آرام‌ بستر رودها را تشكيل‌ مي‌دهند و بر اثر جريان‌ آب‌ بستر عميق‌ دره‌ها، كه‌ از مشرق‌ به‌ مغرب‌ امتداد دارد، لبة‌ فلاتهاي‌ گسترده‌ را قطع‌ مي‌كنند. پامير شرقي‌ از همين‌ دره‌ها آغاز مي‌شود. كمي‌ پايينتر، در پامير غربي‌، دره‌ها باريكتر و عميقتر مي‌شوند و تنها در هيماليا و رشته‌كوههاي‌ آنْد در پرو، چنين‌ دره‌هاي‌ عميقي‌ وجود دارد. ارتفاع‌ بين‌ دره‌هاي‌ تنگ‌ و قلة‌ كوهها درپاره‌اي‌ نقاط‌ به‌بيش‌ از 000 ، 4متر مي‌رسد.در شمال‌ غربي‌ درياچة‌ سريز در مرز پامير شرقي‌ ــ كه‌ بلندترين‌ نقطة‌ اين‌ منطقه‌ است‌ ــ و در رشته‌ كوه‌ جنوبي‌ آن‌ آكادمي‌ علوم‌، بلندترين‌ قلة‌ پامير، قرار گرفته‌ است‌. در امتداد طولي‌ تيغه‌هاي‌ شرقي‌ اين‌ رشته‌ كوه‌، يخچال‌ عظيم‌ فدچنكو ، بزرگترين‌ يخچال‌ طبيعي‌ اين‌ منطقه‌، قرار دارد.رودهاي‌ پامير از يخچالها و برف‌ تغذيه‌ مي‌شوند. بزرگترين‌ رود اين‌ منطقه‌، پَنْج‌ است‌ كه‌ در مرز تاجيكستان‌ ـ افغانستان‌ جاري‌ است‌. شاخابه‌هاي‌ اين‌ رود، خنگ‌ آب‌، ونچ‌، يزگلام‌، برتنگ‌ و غُند، از رودهاي‌ بزرگ‌ پامير به‌شمار مي‌آيند. اين‌ رودها توان‌ بسياري‌ براي‌ توليد برق‌ آبي‌ دارند، اما از آنها استفاده‌ چنداني‌ نشده‌ است‌.درياچه‌هاي‌ پامير اساساً منشأ تكتونيكي‌ و يخچالي‌ دارند. بزرگترين‌ درياچة‌ منطقه‌، قراكول‌ است‌ كه‌ 238 متر عمق‌ دارد و از لحاظ‌ حجم‌ اندكي‌ كوچكتر از درياچه‌هاي‌ تبت‌ جنوبي‌ است‌. آب‌ آن‌ شور و تلخ‌ است‌ و موجود زنده‌اي‌ در آن‌ يافت‌ نمي‌شود. در مركز پامير، در ارتفاع‌ 229 ، 3 متري‌، درياچة‌ سريز قرار دارد. اين‌ درياچه‌ در 1329/1911، براثر ريزش‌ كوه‌ و سد كردن‌ آب‌ رود بين‌ روستاهاي‌ سريز و اوساي‌، پديد آمده‌ است‌. طول‌ درياچه‌ بيش‌ از 60كيلومتر، مساحت‌ آن‌ 88 كيلومترمربع‌، ژرفاي‌ آن‌ بيش‌ از 505 متر و حجم‌ آب‌ آن‌ 17 ميليارد مترمكعب‌ است‌.در پامير يخچالهاي‌ طبيعي‌ ديده‌ مي‌شود، از جمله‌ مهمترين‌ آنها گرما، گروم‌ ـ گرژيمايلو و فِدچنكو هستند كه‌ بسياري‌ از رودهاي‌ آسياي‌ مركزي‌ را تغذيه‌ مي‌كنند.تنوع‌ شرايط‌ طبيعي‌ و جغرافيايي‌ پامير، خاك‌ و پوشش‌ گياهي‌ متنوعي‌ به‌وجود آورده‌ است‌. در پامير غربي‌ بيشتر خاكهاي‌ «دارچيني‌ ـ كوهستاني‌» در كوههاي‌ بلند پراكنده‌ شده‌ است‌. تقريباً در همه‌ جاي‌ اين‌ منطقه‌ بوته‌زارها گسترده‌ شده‌ است‌. در درة‌ رودها، جنگلها و بيشه‌هاي‌ توغاي‌ پراكنده‌ شده‌ و درختهايي‌ نظير بيد، سپيدار، توت‌، سيب‌ وحشي‌، گردو، گلابي‌ جنگلي‌ و زردآلوي‌ وحشي‌ رشد كرده‌اند. اين‌ نوع‌ درختها اساساً در درة‌ رودهاي‌ پنج‌، شاه‌دره‌ و وخان‌ پراكنده‌ شده‌اند. در ارتفاعات‌، درختچه‌ها جاي‌ خود را به‌دشتها و مراتع‌ آلپي‌ داده‌اند. در پامير غربي‌ در خُرُگ‌، باغ‌ گياه‌شناسي‌ پامير در ارتفاع‌ 300 ، 2 متري‌ قرار دارد.در پامير شرقي‌ درختي‌ نمي‌رويد و بيشتر رستنيهاي‌ آن‌ را گياهان‌ خاص‌ دشتهاي‌ كوهستاني‌ مرتفع‌، از خانوادة‌ گوَنها و گياهان‌ خشك‌زي‌، تشكيل‌ مي‌دهد. در دشتها و فلاتهاي‌ كوهستاني‌ مرتفع‌، چراگاههاي‌ با اهميتي‌ قرار گرفته‌ است‌.زياي‌ پامير نيز گوناگون‌ و غني‌ است‌، از جمله‌ جانوران‌ اين‌ منطقه‌ قوچ‌ كوهي‌، يوزپلنگ‌، خرس‌، گراز، موش‌خرما، موش‌ صحرايي‌، خرگوش‌، روباه‌، مرغابي‌ سرخ‌، غازهاي‌ هندي‌، كبك‌دري‌، شاهين‌، هما و كركس‌ است‌ ( > اتحاد شوروي‌: بررسي‌ جغرافيايي‌ < ، همانجا).نيز رجوع كنيد به بدخشان‌منابع‌:EI 2 , s.v. "Pamirs" (by C. E. Bosworth); Geogra ¦ fiya ¦ -ye Ta ¦ jikista ¦ n (in cyrilic), by M. Nurnazarov et al ., Dushanbe 1991; Great Soviet encyclopedia , New York 1973-1983; Soviet Union: a geographical survey , contributing authors: M.F. Grin et al. , ed. S.V. Kalesnik & V.F. Pavlenko, Moscow 1976.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهرام‌ اميراحمديان‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده