پامنار
معرف
‌ چند مسجد و محلّه‌ در كنار مناره‌ (گلدستة‌ مسجد)
متن
پامنار ، نام‌ چند مسجد و محلّه‌ در كنار مناره‌ (گلدستة‌ مسجد). معروفترين‌ مسجدها و محله‌هايي‌ كه‌ در ايران‌ به‌ پامنار شهره‌اند عبارت‌اند از:1) پامنار تهران‌، مسجدي‌ است‌ به‌ مساحت‌ تقريبي‌ 430 متر مربع‌ كه‌ اكنون‌ در خياباني‌ به‌ همين‌ نام‌ در منطقة‌ دوازده‌ تهران‌ قرار دارد. وجه‌تسمية‌ گذر پامنار، وجود «منار» (مأذنة‌) مسجد عود لاجان‌ معروف‌ به‌ مسجد و مدرسة‌ ميرزاصالح‌ (يا آبهرام‌: آغابهرام‌) از آثار قرن‌ سيزدهم‌ است‌ كه‌ به‌ شماره‌ 410 در فهرست‌ بناهاي‌ تاريخي‌ ايران‌ به‌ ثبت‌ رسيده‌ است‌ (مشكوتي‌، ص‌ 205).به‌ گفتة‌ ورجاوند، در گذشته‌، محلة‌ پامنار يكي‌ از گذرهاي‌ محلة‌ «عود لاجان‌» بوده‌ كه‌ به‌ صورت‌ بازارچه‌اي‌ (به‌ طول‌ 400 ، 1 متر)، «دروازة‌ شميران‌» را به‌ شبكة‌ «بازار» متصل‌ مي‌ساخته‌ است‌. درگذر پامنار، باغهايي‌ نيز وجود داشت‌ كه‌ يكي‌ از آنها را سفارت‌ روسية‌ تزاري‌ خريد و بعدها كه‌ سفارت‌ مذكور به‌ جاي‌ ديگري‌ منتقل‌ شد، اين‌ باغ‌ كه‌ اكنون‌ در ضلع‌ غربي‌ خيابان‌ پامنار واقع‌ است‌، به‌ مركز بازرگاني‌ سفارت‌ روسيه‌ اختصاص‌ يافت‌. پس‌ از توسعة‌ معابر، بازارچة‌ پامنار كه‌ خود مجموعه‌اي‌ شامل‌ كاروانسرا، تيم‌، تيمچه‌، تكيه‌، حمام‌، آب‌انبار، مسجد و مدرسه‌ بود، به‌ خيابان‌ پامنار تبديل‌ شد و بعضي‌ از بناهاي‌ قديمي‌ در اين‌ تبديل‌ و توسعه‌، از ميان‌ رفت‌. اما «منار» مسجد و مدرسة‌ ميرزاصالح‌، پس‌ از اتمام‌ طرح‌ توسعه‌، به‌ «مدرسة‌ انصاريه‌» تغيير نام‌ يافت‌ ( دايرة‌المعارف‌ تشيع‌ ، ذيل‌ مادّه‌) و عاقبت‌ پس‌ از تغييراتي‌ در 1372 ش‌ از طرف‌ منطقة‌ دوازده‌ آموزش‌ و پرورش‌ تهران‌، «مدرسة‌ ولايت‌ فقيه‌» نام‌ گرفت‌. محلة‌ پامنار بويژه‌ در سالهاي‌ نهضت‌ ملي‌ شدن‌ نفت‌، به‌دليل‌ سكونت‌ آيت‌الله‌ كاشاني‌ در آن‌ محله‌ و آمدوشد خواص‌ و عوام‌ بدانجا به‌ يكي‌ از كانونهاي‌ مهم‌ سياسي‌ تبديل‌ شد و شهرت‌ بسيار يافت‌ (مكي‌، ص‌ 223؛ عراقي‌، ص‌ 59؛ موحد، ج‌ 2، ص‌ 764، 766).2) پامنار رامشه‌، مسجد و محلة‌ پامنار رامشه‌ واقع‌ در دهستان‌ رامشه‌ در بخش‌ رامشة‌ اصفهان‌، متعلق‌ به‌ عصر صفوي‌ (اواخر قرن‌ دهم‌) است‌. مساحت‌ كنوني‌ اين‌ مسجد كوچك‌ نزديك‌ به‌ صد مترمربع‌ و داراي‌ مناره‌اي‌ به‌ ارتفاع‌ دوازده‌ متر و محرابي‌ قديمي‌ است‌.3) پامنار زواره‌، مسجد و محلة‌ پامنار زواره‌ كه‌ اكنون‌ بخشي‌ از شهرستان‌ اردستان‌ در استان‌ اصفهان‌ است‌، در 380 به‌ دستور عبدالله‌بن‌ كمال‌الدين‌ ابراهيم‌ بنا شده‌ و به‌ علت‌ منارة‌ بلند آن‌ (به‌ ارتفاع‌ 23 متر)، اين‌ بنا و محلة‌ اطراف‌ آن‌ به‌ پامنار شهرت‌ يافته‌ است‌. مساحت‌ كل‌ آن‌ پانصد متر مربع‌ و مساحت‌ شبستان‌ آن‌ قريب‌ دويست‌ مترمربع‌ است‌. اين‌ مسجد گنبد ندارد، ولي‌ داراي‌ منبري‌ است‌ كه‌ در 1275 ساخته‌ شده‌ است‌. مسجد پامنار زواره‌ در حال‌ حاضر در كوچة‌ پامنار زواره‌، نرسيده‌ به‌ حسينية‌ بن‌كويه‌، واقع‌ است‌.4) پامنار سبزوار، مسجد پامنار كه‌ در روزگار حمزة‌بن‌آذرك‌ خارجي‌ ويران‌ گشته‌ بود در 266 در زمان‌ خلافت‌ معتمدبالله‌ عباسي‌ بازسازي‌ شد (بيهقي‌، ص‌ 49ـ50) و سالها مسجد آدينة‌ بيهق‌ نيز بود. پادشاه‌ بلغار در 415 براي‌ هزينه‌هاي‌ آن‌ اموالي‌ از بلغار به‌ بيهق‌ فرستاده‌ بود (همان‌، ص‌ 53). اين‌ مسجد، تا زمان‌ تأسيس‌ مسجدجامع‌ سبزوار در 632 همچنان‌ مسجدجامع‌ شهر بود (علينقي‌ امين‌، ص‌ 949ـ950). مساحت‌ اين‌ مسجد حدود 934 مترمربع‌ و داراي‌ مناره‌اي‌ است‌ به‌ ارتفاع‌ پانزده‌ متر (اعتمادالسلطنه‌، ج‌ 3، ص‌ 208) كه‌ همچون‌ منار جنبان‌ اصفهان‌، جنبان‌ است‌ (حسن‌ امين‌، ص‌ 873 ـ 874) و بر فراز آن‌ كتيبه‌اي‌ به‌ خط‌ كوفي‌ وجود دارد(اعتمادالسلطنه‌، همانجا).در نيمة‌ اول‌ سدة‌ حاضر به‌ همت‌ سيديحيي‌ نظام‌زاده‌، فرزند نظام‌ العلماي‌ سبزواري‌، تعميراتي‌ در آن‌ به‌عمل‌ آمده‌ و قرائت‌خانه‌ و كتابخانه‌اي‌ نيز در آن‌ احداث‌ شده‌ است‌ (علينقي‌امين‌، ص‌ 950).5) پامنار سمنان‌، مسجدي‌ در خيابان‌ صاحب‌الزمان‌ در بخش‌ مهدي‌شهر سمنان‌، متعلق‌ به‌ اواخر قرن‌ سيزدهم‌ هجري‌. كل‌ مساحت‌ مسجد هفتصد و مساحت‌ شبستان‌ آن‌ قريب‌ 320 مترمربع‌ است‌. اين‌ مسجد مناره‌اي‌ به‌ ارتفاع‌ پانزده‌ متر دارد.6) پامنار كاشان‌، مسجدي‌ در خيابان‌ ملاّ حبيب‌الله‌ شريف‌ كاشاني‌ در كاشان‌، به‌ مساحت‌ 430 مترمربع‌. نام‌ محلي‌ آن‌ «دربند پامنار» است‌ و اكنون‌ مناره‌اي‌ ندارد.7) پامنار كرمان‌، مسجدي‌ از قرن‌ هشتم‌ هجري‌ است‌ كه‌ بنابر كتيبة‌ آن‌ در 793 به‌ امر سلطان‌ عمادالدين‌، از سلاطين‌ آل‌مظفّر، ساخته‌ شده‌ و به‌ شمارة‌ 210 در فهرست‌ بناهاي‌ تاريخي‌ ايران‌ به‌ ثبت‌ رسيده‌ است‌ (مشكوتي‌، ص‌ 157).8) پامنار قم‌، مسجد جواد كنوني‌ در خيابان‌ آذر (محلة‌ پامنار سابق‌). اين‌ مسجد در 1351 ش‌ به‌ همت‌ حاج‌علي‌ گركاني‌ بازسازي‌ شده‌ است‌ و 250 مترمربع‌ مساحت‌ دارد.منابع‌: علاوه‌ بر اطلاعات‌ برگرفته‌ از منبعِ ايران‌. وزارت‌ فرهنگ‌ و ارشاد اسلامي‌. دبيرخانة‌ ستاد عالي‌ هماهنگي‌ و نظارت‌ بر كانونهاي‌ فرهنگي‌ و هنري‌ مساجد، بانك‌ اطلاعاتي‌ مساجد (داده‌هاي‌ رايانه‌اي‌)، 1378 ش‌؛ محمدحسن‌بن‌ علي‌اعتمادالسلطنه‌، مطلع‌ الشمس‌ ، چاپ‌ سنگي‌ تهران‌ 1301ـ1303؛ حسن‌ امين‌، «منارجنبان‌ سبزوار»، وحيد ،دورة‌12، ش‌ 11 (بهمن‌ 1353)؛ علينقي‌ امين‌، «مساجد و مدارس‌ سبزوار»، وحيد ، دورة‌ 12، ش‌ 12 (اسفند 1353)؛ علي‌بن‌ زيد بيهقي‌، تاريخ‌ بيهق‌ ، چاپ‌ احمد بهمنيار، تهران‌ 1345 ش‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1361 ش‌؛ دايرة‌المعارف‌ تشيع‌ ، زيرنظر احمد صدرحاج‌ سيدجوادي‌، كامران‌ فاني‌، و بهاءالدين‌ خرمشاهي‌، تهران‌ 1366 ش‌ ـ ، ذيل‌ «پامنار» (از پرويز ورجاوند)؛ مهدي‌ عراقي‌، ناگفته‌ها: خاطرات‌ شهيد حاج‌مهدي‌ عراقي‌، پاريس‌ ـ پائيز 1978ـ1357 ، به‌ كوشش‌ محمود مقدسي‌، مسعود دهشور، و حميدرضا شيرازي‌، تهران‌ 1370 ش‌؛ نصرت‌الله‌ مشكوتي‌، فهرست‌ بناهاي‌ تاريخي‌ و اماكن‌ باستاني‌ ايران‌ ، تهران‌ 1349 ش‌؛ حسين‌ مكي‌، وقايع‌ سي‌ام‌ تير 1331 ، با تجديدنظر و اضافات‌، تهران‌ 1366 ش‌؛ محمدعلي‌ موحد، خواب‌ آشفته‌ نفت‌: دكتر مصدق‌ و نهضت‌ ملي‌ ايران‌ ، تهران‌ 1378 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سيدحسن‌ امين‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده