پاشاخان‌
معرف
خدمت‌ خاصة‌ ناصرالدين‌ شاه‌ و از رجال‌ دورة‌ سلطنت‌ او
متن
پاشاخان‌ ، پيشخدمت‌ خاصة‌ ناصرالدين‌ شاه‌ و از رجال‌ دورة‌ سلطنت‌ او. از تاريخ‌ تولد و آغاز زندگي‌ او اطلاع‌ روشني‌ در دست‌ نيست‌. پاشاخان‌ اهل‌ خوي‌ بود. او از دورة‌ سلطنت‌ محمدشاه‌ (1250ـ1264) به‌ دربار راه‌ يافت‌ و برادرش‌ هادي‌بيك‌، فراش‌ خلوت‌ محمدشاه‌ بود (ظهيرالدوله‌، ص‌20؛ ممتحن‌الدوله‌، ص‌269). در 1272، هنگامي‌ كه‌ پيشخدمت‌ خاصه‌ بود، ناصرالدين‌ شاه‌ (حك : 1264ـ1313) به‌ او لقب‌ امينِ صُرَّه‌ داد و پرداخت‌ مواجب‌ لشكر را برعهده‌اش‌ گذاشت‌ (هدايت‌، ج‌ 10، ص‌ 630ـ631؛ اعتمادالسلطنه‌، 1367ـ 1368 ش‌، ج‌ 2، ص‌ 1254).در 1275، شاه‌ پس‌ از خلع‌ ميرزاآقاخان‌ نوري‌ از مقام‌ صدارت‌، براي‌ ادارة‌ امور كشور، فرمان‌ تأسيس‌ وزارتخانه‌ و شوراي‌ دولتي‌ تحت‌ نظارت‌ مستقيم‌ خود را داد (مستوفي‌، ج‌1، ص‌111؛ آدميت‌، ص‌53ـ55) و پاشاخان‌ را كه‌ وكالت‌ آذربايجان‌ را به‌ عهده‌ داشت‌ مأمور سامان‌ دادن‌ به‌ دارالشورا كرد. در اين‌ زمان‌ پاشاخان‌ به‌ امين‌ شورا ملقب‌ شد (خورموجي‌، ص‌ 244). در 1281 ناصرالدين‌ شاه‌ او را امين‌الملك‌ لقب‌ داد. در 1283 و 1284 پاشاخان‌ مناصبي‌ چون‌ «مهرداري‌ مهر مبارك‌»، ادارة‌ حكومت‌ بروجرد و خمسه‌، وكالت‌ خراسان‌، احضار وزرا و ابلاغ‌ فرامين‌ شاه‌ به‌ آنان‌ را به‌ عهده‌ داشت‌ (اعتمادالسلطنه‌، 1363ـ1367 ش‌، ج‌ 3، ص‌ 1865، 1886؛ همو، 1367ـ 1368 ش‌، ج‌ 3، ص‌ 1516، 1563).در 1288، به‌ سبب‌ خشكسالي‌، قيمت‌ نان‌ گران‌ شد و در پي‌ اعتراض‌ مردم‌، شاه‌ ميرزا عيسي‌، پيشكار نايب‌السلطنه‌ كامران‌ ميرزا، را بركنار كرد و پاشاخان‌ را به‌ جاي‌ او گمارد. در همين‌ سال‌ شاه‌ دستور تشكيل‌ دارالشوراي‌ كبري‌ را داد و پاشاخان‌ را نيز به‌ عضويت‌ آن‌ منصوب‌ كرد (مستوفي‌، ج‌ 1، ص‌ 110ـ111). همچنين‌، پس‌ از استعفاي‌ ظهيرالدوله‌ (علي‌خان‌ قاجار، داماد ناصرالدين‌شاه‌) از منصب‌ وزارت‌ عدليه‌، پاشاخان‌ به‌ جاي‌ او برگزيده‌ شد (اعتمادالسلطنه‌، 1367ـ 1368 ش‌، ج‌3، ص‌1676؛ ظهيرالدوله‌، ص‌21). وي‌ در هجده‌ ذيحجة‌ 1289 در بين‌ راه‌ تهران‌ به‌ حرم‌ حضرت‌ عبدالعظيم‌ دچار حادثه‌ شد و روز بعد درگذشت‌ (اعتمادالسلطنه‌، 1363ـ1367 ش‌، ج‌3، ص‌1936).پاشاخان‌ از نزديكان‌ ناصرالدين‌ شاه‌ بود و در بسياري‌ از مسافرتها، مانند سفر گيلان‌، خراسان‌ و عتبات‌ او را همراهي‌ مي‌كرد (حكيم‌ الممالك‌، ص‌410؛ صديق‌الممالك‌، ص‌156، 169). او در فاصلة‌ سالهاي‌ 1276ـ1279 چندين‌ بار به‌ دريافت‌ نشان‌ و انعام‌ مفتخر شد (خورموجي‌، ص‌258؛ اعتمادالسلطنه‌، 1367ـ 1368 ش‌، ج‌ 2، ص‌ 1342، 1389، ج‌ 3، ص‌ 1431). پاشاخان‌ ثروت‌ بسيار اندوخت‌. سراي‌ امين‌الملك‌ و تيمچة‌ حاجب‌الدوله‌ در بازار بزرگ‌ تهران‌ بخشي‌ از دارايي‌ او بود كه‌ پس‌ از مرگ‌ وي‌ به‌ سه‌ دخترش‌ رسيد (بامداد، ج‌ 1، ص‌ 201؛ قس‌ آدميت‌، ص‌ 458؛ سپهر، ص‌ 178).منابع‌: فريدون‌ آدميت‌، انديشة‌ ترقي‌ و حكومت‌ قانون‌: عصر سپهسالار ، تهران‌ 1356 ش‌؛ محمدحسن‌بن‌ علي‌ اعتمادالسلطنه‌، تاريخ‌ منتظم‌ ناصري‌ ، چاپ‌ محمد اسماعيل‌ رضواني‌، تهران‌ 1363ـ1367 ش‌؛ همو، مرآة‌البلدان‌ ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوائي‌ و ميرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ 1367ـ 1368 ش‌؛ مهدي‌ بامداد، شرح‌حال‌ رجال‌ ايران‌ در قرن‌ 12 و 13 و 14 هجري‌ ، تهران‌ 1357 ش‌؛ علينقي‌بن‌ اسمعيل‌ حكيم‌الممالك‌، روزنامة‌ سفر خراسان‌ ، چاپ‌ ايرج‌ افشار، تهران‌ 1356 ش‌؛ محمدجعفربن‌ محمدعلي‌ خورموجي‌، حقايق‌الاخبار ناصري‌ ، چاپ‌ حسين‌ خديوجم‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ عبدالحسين‌بن‌ هدايت‌الله‌ سپهر، مرآت‌ الوقايع‌ مظفري‌؛ و، يادداشتهاي‌ ملك‌المورخين‌ ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوائي‌، تهران‌ 1368 ش‌؛ ابراهيم‌بن‌ اسدالله‌ صديق‌الممالك‌، منتخب‌التواريخ‌ ، تهران‌ 1366 ش‌؛ علي‌بن‌محمد ناصر ظهيرالدوله‌، سفرنامة‌ ظهيرالدّوله‌ همراه‌ مظفرالدين‌ شاه‌ به‌ فرنگستان‌ ، چاپ‌ محمداسماعيل‌ رضواني‌، تهران‌ 1371 ش‌؛ عبدالله‌ مستوفي‌، شرح‌ زندگاني‌ من‌ يا تاريخ‌ اجتماعي‌ و اداري‌ دوره‌ قاجار ، تهران‌ 1360 ش‌؛ مهدي‌ ممتحن‌الدوله‌، خاطرات‌ ممتحن‌الدوله‌ ، چاپ‌ حسينقلي‌ خانشقاقي‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ رضاقلي‌بن‌ محمدهادي‌ هدايت‌، ملحقات‌ تاريخ‌ روضة‌الصفاي‌ ناصري‌ ، در ميرخواند، تاريخ‌ روضة‌الصفا ، ج‌8 ـ10، تهران‌ 1339 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهين‌ فهيمي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده