پازوکی‌
معرف
فة‌ بزرگ‌ و قديمي‌ كُرد آناطولي‌ و ايران‌
متن
پازوكي‌ ، طايفة‌ بزرگ‌ و قديمي‌ كُرد آناطولي‌ و ايران‌. اينان‌ پيش‌ از قرن‌ دهم‌ در مناطقي‌ از اَرْجيش‌، اَلَشكُرد، كيغي‌ و عَدَلجواز سكونت‌ داشتند. حكومت‌ اين‌ نواحي‌، كه‌ در شمال‌ درياچة‌ وان‌ قرار دارد، از قرن‌ نهم‌ با اميران‌ پازوكي‌ بود كه‌ جدشان‌، حسين‌ علي‌ بيگ‌ نام‌ داشت‌ (بدليسي‌، ص‌431).در سالهاي‌ نخستين‌ سلطنت‌ شاه‌ اسماعيل‌ اول‌ (905ـ 930)، خالدبيگ‌، پسر شهسوار بيگ‌ بن‌ حسين‌ علي‌ بيگ‌، به‌ پادشاه‌ صفوي‌ پيوست‌ و از اين‌ طريق‌ حكومت‌ نواحيِ خِنِس‌ و مَلاذگرد و اوچكان‌ ضميمة‌ امارت‌ او شد (همان‌، ص‌432). او بعدها از تابعيت‌ شاه‌ اسماعيل‌ درآمد و به‌ سلطان‌ سليم‌ پيوست‌ ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذيل‌ n" ¦ kiyyu ¦ zu ¦ "Ba ). امارت‌ پازوكي‌ در اواخر عمر شاه‌ طهماسب‌ اول‌، رو به‌ تجزيه‌ نهاد و در سالهاي‌ سلطنت‌ شاه‌ محمد خدابنده‌ (985ـ996) رسماً ميان‌ خاندانهاي‌ خالدبيگي‌ و شُكُربيگي‌ تقسيم‌ شد (همان‌، ص‌436ـ437؛ شكربيگ‌، عموي‌ خالدبيگ‌ بود). امارت‌ پازوكي‌ غالباً مطيع‌ دولت‌ صفويه‌ بود، اما در سالهاي‌ تسلط‌ عثمانيان‌ بر متصرفات‌ غربي‌ دولت‌ صفوي‌، اين‌ امارت‌ تابع‌ دولت‌ عثماني‌ شد (همان‌، ص‌432ـ434،437ـ438). با اين‌ حال‌، بعضي‌ از اميرزادگان‌ پازوكي‌ در همان‌ سالها در خدمت‌ سلطنت‌ صفوي‌ قرار داشتند. قليچ‌ بيگ‌، پسر اويس‌ بيگ‌بن‌خالدبيگ‌، مدتها حاكم‌ ناحية‌ زكم‌، از توابع‌ ولايت‌ چُخورسَعد (ايروان‌) بود. وي‌ در 939، به‌ اتفاق‌ اميرشرف‌خان‌ بدليسي‌، به‌ جنگ‌ اُلمة‌ تكلّو رفت‌ (روملو، ج‌2، ص‌323). اسكندرمنشي‌ ذيل‌ فهرست‌ اُمراي‌ عصرشاه‌ طهماسب‌، از وي‌ به‌ عنوان‌ يكي‌ از امراي‌ چخورسعد نام‌ برده‌ است‌ (ص‌110). ذوالفقار بيگ‌، برادر قليچ‌بيگ‌، در 959 به‌ دستور شاه‌ طهماسب‌، با اتباع‌ خود به‌ اسماعيل‌ ميرزا (شاه‌ اسماعيل‌ دوم‌) ملحق‌ شد و در جنگ‌ با اسكندر پاشا، والي‌ ارزروم‌، شركت‌ كرد (روملو، ج‌2، ص‌465).به‌ نظر مي‌رسد كه‌ گروههايي‌ از طوايف‌ پازوكي‌، در سالهاي‌ حيات‌ قليچ‌بيگ‌ و ذوالفقار بيگ‌، در ولايت‌ چخورسعد استقرار يافته‌ بوده‌اند. اينان‌ در سالهاي‌ 1011 و 1012 به‌ شاه‌عباس‌ پيوستند و در جنگ‌ او با سپاه‌ عثماني‌ شركت‌ كردند (اسكندرمنشي‌، ص‌477؛ منجم‌ يزدي‌، ص‌310؛ حسيني‌ استرآبادي‌، ص‌177). قورچيان‌ پازوكي‌ كه‌ اتباع‌ خسروسلطان‌ بودند، در 1017 و 1018 در جنگ‌ وي‌ با اميرخان‌ بَرادوست‌ شركت‌ داشتند (اسكندرمنشي‌، ص‌582؛ منجم‌ يزدي‌، ص‌401ـ409). ظاهراً اين‌ گروه‌ از پازوكيان‌، پس‌ از قتل‌عام‌ طوايف‌ برادوست‌، در حدود ورامين‌ و سردرة‌ خوار (گرمسار) و فيروزكوه‌ و دماوند استقرار يافتند. خسروسلطان‌ در 1020 در حوالي‌ ده‌ نمك‌، به‌ استقبال‌ ولي‌محمدخان‌ ازبك‌ رفت‌ (منجم‌ يزدي‌، ص‌440) و همو در 1031 به‌ ناحية‌ زمين‌ داور حمله‌ آورد و قلعة‌ آن‌ ناحيه‌ را از تصرف‌ مخالفان‌ شاه‌ عباس‌ خارج‌ كرد (اسكندرمنشي‌، ص‌716؛ حسيني‌ استرآبادي‌، ص‌218). اوتار سلطان‌، در آخرين‌ سال‌ زندگي‌ شاه‌عباس‌ (1038)، حاكم‌ ايل‌ پازوكي‌ در خوار و سمنان‌ و دماوند و فيروزكوه‌ بود (اسكندرمنشي‌، ص‌795). سواران‌ پازوكي‌ در 1038 ميرشاه‌ مير مرعشي‌، شورشي‌ مازندراني‌، را كه‌ از مقابل‌ مخالفان‌ خود گريخته‌ بود، در حوالي‌ دماوند اسير كردند و به‌ اصفهان‌ فرستادند (مرعشي‌، ص‌389، 391، 392). قورچيان‌ پازوكي‌ تا انقراض‌ دولت‌ صفويه‌ در تعدادي‌ از جنگهاي‌ آن‌ دولت‌ با مخالفان‌ شركت‌ داشتند (مُشيزي‌، ص‌413؛ نصيري‌، ص‌83، 194).طوايف‌ پازوكي‌ ورامين‌ و خوار در آغاز كشورگشاييهاي‌ آقامحمدخان‌ قاجار، به‌ او پيوستند (غفاري‌ كاشاني‌، ص‌557). مجنون‌ خان‌ پازوكي‌، از سرداران‌ لايق‌ آقامحمدخان‌، در 1199 تهران‌ را براي‌ آقامحمدخان‌ قاجار فتح‌ كرد (اعتمادالسلطنه‌، 1367ـ 1368، ج‌1، ص‌847). يكي‌ از دختران‌ او، به‌ نام‌ خيرالنسا خانم‌، بعدها از جملة‌ همسران‌ فتحعلي‌شاه‌ شد (سپهر، ج‌1، ص‌330). ميرزا محمدخان‌ پازوكي‌ و حاجي‌خان‌ باباخان‌، نوادة‌ او، حاج‌ عباسقلي‌ خان‌ پازوكي‌ و پسرش‌ جعفرقلي‌خان‌، رضا حسين‌خان‌ و پسرش‌ ابوتراب‌خان‌، در طول‌ قرن‌ سيزدهم‌ و همچنين‌ در سالهاي‌ آغازين‌ قرن‌ چهاردهم‌ از جملة‌ حكام‌ پازوكي‌ و از اميران‌ محلي‌ ورامين‌ و اَرادان‌ و گرمسار بودند (امين‌ لشكر، ص‌238؛ اعتمادالسلطنه‌، 1301ـ1303، ج‌ 3، ص‌347، 353، 354). ناحية‌ وسيع‌ بهنام‌ پازوكي‌، از توابع‌ شهرستان‌ ورامين‌، مركب‌ از دو دهستان‌ شمالي‌ و جنوبي‌، جمعاً به‌ مساحت‌ 523 كيلومتر مربع‌، نام‌ خود را از اين‌ مردم‌ گرفته‌ است‌ (اميني‌، ص‌122؛ مركز آمار ايران‌، 1366ش‌ الف‌ ، ص‌35).گروهي‌ ديگر از پازوكيان‌ ايران‌ در خراسان‌ به‌ سر مي‌بردند. محمدامين‌خان‌ پازوكي‌ در سالهاي‌ امارت‌ حسنعلي‌ ميرزا، شجاع‌السلطنه‌، از بزرگان‌ حكومت‌ خراسان‌ بود. وي‌ در 1241 با پانصد سوار به‌ كمك‌ كامران‌ ميرزا حاكم‌ هرات‌ رفت‌ (سپهر، ج‌1، ص‌177،222؛ رياضي‌، ص‌22). حاجي‌ ابوالفتح‌خان‌ پازوكي‌ در نيمة‌ دوم‌ سالهاي‌ سلطنت‌ ناصرالدين‌ شاه‌ (1264ـ1313) از ديوانيان‌ بزرگ‌ خراسان‌ به‌ شمار مي‌آمد (امين‌ لشكر، ص‌155،157) و پسرانش‌، محمدابراهيم‌خان‌ رفيع‌الملك‌ و محمدمهدي‌خان‌ جليل‌الملك‌، همچون‌ پدر، از بزرگان‌ خراسان‌ بودند (توحدي‌، ج‌1، ص‌484، 485).سابقة‌ جمعيت‌ و مشاغل‌ قديم‌ طوايف‌ پازوكي‌ نامعلوم‌ است‌. به‌ نوشتة‌ بدليسي‌، بيشتر عشاير پازوكي‌ چاروادار بودند (ص‌431). همو نوشته‌ است‌ كه‌ در امارت‌ يادگار بيگ‌ شكربيگي‌، عامل‌ شاه‌ طهماسب‌ در الشكرد، قريب‌ دو هزار خانوار از طوايف‌ كرد، خود را در زمرة‌ پازوكيان‌ قرار داده‌ بودند (ص‌435). گروههايي‌ از پازوكيان‌ ايران‌ نيز چادرنشين‌ بودند و هنوز گروه‌ اندكي‌ از اعقاب‌ آنان‌ به‌ چادرنشيني‌ روزگار مي‌گذرانند. قشلاق‌ چادرنشينان‌ پازوكي‌ ورامين‌ در پَلَشت‌ (امروزه‌: پاكدشت‌)، خُوهَر، جُوتو و خاتون‌آباد و ييلاقشان‌ در مراتع‌ ديوآسيا و كمردشت‌ لار برگزار مي‌گرديد.جمعيت‌ چادرنشين‌ پازوكي‌ در سالهاي‌ آخر سلطنت‌ ناصرالدين‌ شاه‌ حدود پنجاه‌ خانوار بود (اعتمادالسلطنه‌، 1374، ج‌3، ص‌156). اين‌ جمعيت‌ در 1311ش‌ به‌ صد خانوار رسيد (كيهان‌، ج‌2، ص‌111). طبق‌ سرشماري‌ عشايري‌ 1366ش‌ جمعيت‌ چادرنشينان‌ پازوكي‌ بالغ‌ بر يازده‌ خانوار است‌ كه‌، چون‌ گذشته‌، ييلاق‌ را در لار و قشلاق‌ را در ورامين‌ مي‌گذرانند (مركز آمار ايران‌. 1366 ش‌ ب‌ ، ص‌27؛ هوركاد، ص‌132).منابع‌: اسكندرمنشي‌، تاريخ‌ عالم‌آراي‌ عباسي‌ ، چاپ‌ اسماعيل‌ برادران‌ شاهرودي‌، تهران‌ 1364 ش‌؛ محمدحسن‌بن‌علي‌ اعتمادالسلطنه‌، جغرافيا و تاريخ‌ درة‌ لار ، چاپ‌ ميرهاشم‌ محدث‌، در در قلمرو مازندران‌ : مجموعة‌ مقالات‌ ، چاپ‌ حسين‌ صمدي‌، ج‌ 3، قائم‌شهر 1374 ش‌؛ همو، مرآة‌البلدان‌ ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوايي‌ و ميرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ 1367ـ 1368 ش‌؛ همو، مطلع‌الشمس‌ ، چاپ‌ سنگي‌ تهران‌ 1301ـ1303؛ قهرمان‌ امين‌ لشكر، روزنامة‌ سفر خراسان‌ به‌ همراهي‌ ناصرالدين‌ شاه‌ ، چاپ‌ ايرج‌ افشار و محمد رسول‌ درياگشت‌، تهران‌ 1374؛ محمداميني‌، تاريخ‌ اجتماعي‌ ورامين‌ در دورة‌ قاجاريه‌ ، ] بي‌جا [ ، 1368 ش‌؛ شرف‌الدين‌بن‌ شمس‌الدين‌ بدليسي‌، شرفنامه‌: تاريخ‌ مفصّل‌ كردستان‌ ، چاپ‌ محمد عباسي‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1343 ش‌؛ كليم‌الله‌ توحدي‌، حركت‌ تاريخي‌ كرد به‌ خراسان‌ ، مشهد 1371 ش‌؛ سيدحسن‌بن‌ مرتضي‌ حسيني‌ استرآبادي‌، تاريخ‌ سلطاني‌: از شيخ‌ صفي‌ تا شاه‌ صفي‌ ، چاپ‌ احسان‌ اشراقي‌، تهران‌ 1366 ش‌؛ حسن‌ روملو، احسن‌التواريخ‌ ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوائي‌، تهران‌ 1357 ش‌؛ محمد يوسف‌ رياضي‌، عين‌الوقايع‌: تاريخ‌ افغانستان‌ در سالهاي‌ 1207ـ1324 ق‌ ، چاپ‌ محمد آصف‌ فكرت‌ هروي‌، تهران‌ 1369 ش‌؛ محمدتقي‌ سپهر، ناسخ‌التواريخ‌ ، چاپ‌ جهانگير قائم‌مقامي‌، تهران‌ 1337 ش‌؛ ابوالحسن‌ غفاري‌ كاشاني‌، گلشن‌ مراد ، چاپ‌ غلامرضا طباطبائي‌ مجد، تهران‌ 1369 ش‌؛ مسعود كيهان‌، جغرافياي‌ مفصّل‌ ايران‌ ، تهران‌ 1310ـ1311 ش‌؛ ميرتيمور مرعشي‌، تاريخ‌ خاندان‌ مرعشي‌ مازندران‌ ، چاپ‌ منوچهر ستوده‌، تهران‌ 1356 ش‌؛ مركز آمار ايران‌، مساحت‌ تقريبي‌ شهرستان‌، بخش‌ و دهستانهاي‌ كشور، براساس‌ قانون‌ تقسيمات‌ كشوري‌ در مهرماه‌ 1365، تهران‌ 1366 ش‌ الف‌ ؛ همو، يافته‌هاي‌ مهم‌ سرشماري‌ اجتماعي‌ ـ اقتصادي‌ عشاير كوچنده‌ ايران‌ ( مرحلة‌ اول‌ طرح‌ )، تهران‌ ] 1366 ش‌ ب‌ [ ؛ ميرمحمد سعيدبن‌ علي‌ مشيزي‌، تذكرة‌ صفوية‌ كرمان‌ ، چاپ‌ محمد ابراهيم‌ باستاني‌ پاريزي‌، تهران‌ 1369 ش‌؛ جلال‌الدين‌ محمد منجم‌ يزدي‌، تاريخ‌ عباسي‌، يا، روزنامة‌ ملاجلال‌ ، چاپ‌ سيف‌الله‌ وحيدنيا، تهران‌ 1366 ش‌؛ محمدابراهيم‌بن‌ زين‌العابدين‌ نصيري‌، دستور شهرياران‌: سالهاي‌ 1105تا1110 ه . ق‌ پادشاهي‌ شاه‌ سلطان‌ حسين‌ صفوي‌ ، چاپ‌ محمدنادر نصيري‌ مقدم‌، تهران‌ 1373 ش‌؛ برنار هوركاد، «كوچ‌ و اقتصاد شباني‌ در دامنه‌هاي‌ جنوبي‌ البرز»، ايلات‌ و عشاير ، تهران‌: آگاه‌، ـ1362 ش‌؛EI 2 , s.v. "Ba ¦ zu ¦ kiyyu ¦ n" (by B. Nikitine).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علي‌ پورصفر قصابي‌نژاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده