پاریس‌ مسجد (یا مسجد بزرگ‌ پاریس‌)
معرف
ين‌ و مهمترين‌ مسجد فرانسه‌ و از مراكز مهم‌ فعاليت‌ جامعة‌ مسلمانان‌ پاريس‌
متن
پاريس‌، مسجد (يا مسجد بزرگ‌ پاريس‌)، اولين‌ و مهمترين‌ مسجد فرانسه‌ و از مراكز مهم‌ فعاليت‌ جامعة‌ مسلمانان‌ پاريس‌. اين‌ مسجد از جمله‌ مساجد قديمي‌ اروپاست‌ كه‌ قبل‌ از رواج‌ ساخت‌ اين‌گونه‌ مساجد در كشورهاي‌ اروپايي‌ و امريكايي‌ در دهة‌ پنجاه‌ سدة‌ بيستم‌، ساخته‌ شده‌ بود (خان‌، ص‌ 252).در اوايل‌ 1313/1895 فكر احداث‌ مسجدي‌ در پاريس‌ در كميسيون‌ مستعمرات‌ فرانسوي‌ افريقا مطرح‌ شد، ولي‌ بر اثر نبودن‌ اعتبار مالي‌ لازم‌ عملي‌ نشد. در سالهاي‌ پس‌ از جنگ‌ جهاني‌ اول‌، اين‌ فكر را بار ديگر سيّد كَدّور بن‌ قَبريت‌، دولتمرد مراكشي‌ و رئيس‌ انجمن‌ اوقاف‌ اماكن‌ مقدس‌ ، به‌ دولت‌ فرانسه‌ پيشنهاد كرد (همان‌، ص‌ 228). برخي‌ پيشنهاد تأسيس‌ اين‌ مسجد را به‌ سلطان‌ عبدالحميد (حك : 1293ـ1327) منسوب‌ دانسته‌اند (مؤسسة‌ اسلامي‌ مسجد پاريس‌ ، ص‌ ] 28 [ ). دولت‌ فرانسه‌ نيز مايل‌ بود تا از طريقي‌ مسلمانان‌ شمال‌ افريقا را كه‌ در برابر هجوم‌ آلمانيها در كنار نيروهاي‌ فرانسه‌ جنگيده‌ بودند، به‌ رسميت‌ بشناسد و از آنان‌ قدرداني‌ كند (هُلُد و خان‌، ص‌ 230؛ نيلسن‌، ص‌ 28). بنابراين‌ در 1301ش‌/ 1922، با تصويب‌ مجلس‌ فرانسه‌، مبلغ‌ پانصدهزار فرانك‌ به‌ اين‌ امر اختصاص‌ يافت‌. بلافاصله‌ كميسيون‌ اجرايي‌ شامل‌ چندتن‌ از شخصيتهاي‌ فرانسوي‌ شروع‌ به‌ كار كرد. انجمن‌ شهر پاريس‌ نيز زمين‌ بزرگ‌ و ممتازي‌ به‌ مساحت‌ 500 ، 7 مترمربع‌ در منطقة‌ پنج‌ شهرداري‌ اهدا كرد كه‌ در كنار باغ‌ گياهشناسي‌، موزة‌ تاريخ‌ طبيعي‌ و بيمارستان‌ قديمي‌ پي‌تيه‌ قرار دارد. علاوه‌ بر كمكهاي‌ فردي‌ كه‌ از شمال‌ افريقا دريافت‌ مي‌شد، كشورهاي‌ مستعمرة‌ فرانسه‌ چون‌ الجزاير، كامرون‌، هندوچين‌، و نيز تونس‌ و مراكش‌ ــ كه‌ تحت‌الحماية‌ فرانسه‌ بودند ــ مبالغي‌ به‌ اين‌ امر اختصاص‌ دادند. هزينة‌ اين‌ پروژه‌ بالغ‌ بر پنج‌ ميليون‌ فرانك‌ گرديد. حاكم‌ تونس‌ كاشيهاي‌ حمام‌ و پادشاه‌ مصر منبر مسجد را هديه‌ كردند و مصر با تخصيص‌ حقوقي‌ ساليانه‌ از وزارتخانة‌ اوقاف‌ به‌ حمايت‌ خود ادامه‌ داد (هلد و خان‌، ص‌ 228ـ230) و سرانجام‌ در 1305ش‌/ 1926 پادشاه‌ مراكش‌ آن‌ را افتتاح‌ كرد.مديريت‌ مسجد تا 1336 ش‌/ 1957 به‌ عهدة‌ فرانسويها بود. از اين‌ سال‌ حمزه‌ ابوبكر از الجزاير به‌ مديريت‌ آن‌ منصوب‌ شد. او در 1361 ش‌/ 1982 بازنشسته‌ شد و قبل‌ از ترك‌ مسجد، با وجود مخالفت‌ فرانسويها و حتي‌ مراكشيها و تونسيها رسماً اعلام‌ كرد كه‌ توليت‌ مسجد از اين‌ پس‌ به‌ عهدة‌ دولت‌ الجزاير خواهد بود (نيلسن‌، همانجا). اين‌ دخالت‌ خارجي‌ مورد اعتراض‌ سازمانهاي‌ فرانسوي‌ قرار گرفت‌ و از فروردين‌ 1371/ آوريل‌ 1992 فردي‌ فرانسوي‌ براي‌ اين‌ مقام‌ تعيين‌ گرديد. اين‌ امر باعث‌ فرونشستن‌ كشمكشهايي‌ شد كه‌ در سالهاي‌ گذشته‌ ميان‌ مسجد پاريس‌ و اتحادية‌ ملي‌ مسلمانان‌ فرانسه‌ روي‌ داده‌ بود، با وجود اين‌، نزاع‌ بر سر رياست‌ مسلمانان‌ فرانسه‌ بين‌ سه‌ گروه‌ بزرگ‌ ادامه‌ يافت‌: مسجد پاريس‌، اتحادية‌ ملي‌ مسلمانان‌ فرانسه‌ و اتحادية‌ سازمانهاي‌ اسلامي‌ فرانسه‌ ( > دايرة‌المعارف‌ جهان‌ اسلام‌ آكسفورد < ، ذيل‌ «فرانسه‌»).از مسائل‌ ديگر انتخاب‌ امام‌ جماعت‌ است‌ كه‌ بعضي‌ كشورهاي‌ مسلمان‌ مي‌كوشند در آن‌ مداخله‌ كنند. به‌ طور مثال‌ الجزاير از جنبة‌ عقيدتي‌ و مراكش‌ و تركيه‌ از راه‌ ديپلماسي‌ سعي‌ در اعمال‌نظر در اين‌ موضوع‌ دارند. ديگر كشورهاي‌ اسلامي‌ مانند عربستان‌ سعودي‌، ليبي‌ و ايران‌ نيز بي‌تأثير نيستند (همانجا).مسجد پاريس‌ در واقع‌ مؤسسه‌اي‌ اسلامي‌ است‌ كه‌ مركز بحث‌ و گفتگوهاي‌ اسلامي‌ در فرانسه‌ به‌ شمار مي‌رود و ديگر مساجد پاريس‌ را اداره‌ مي‌كند (همانجا؛ كتاني‌، ص‌ 59). اين‌ مسجد در امور بسياري‌ فعاليت‌ دارد از جمله‌ ارتباط‌ با دولتها و نمايندگيهاي‌ سياسي‌ كشورهاي‌ مسلمان‌ و غيرمسلمان‌، امور ازدواج‌ و طلاق‌، جلسات‌ مشاوره‌، سازماندهي‌ واقامة‌ نمازها و سفر حج‌، تبليغ‌ و ارشاد، انجام‌ اعمال‌ ماه‌ رمضان‌، نظارت‌ بر ذبح‌ اسلامي‌، انجام‌ مراسم‌ خاكسپاري‌ مسلمانان‌، كمك‌ به‌ محرومان‌ و خانواده‌هاي‌ بي‌سرپرست‌، زندانيان‌ و بيماران‌، برگزاري‌ اجلاسها، طرح‌ مباحث‌ اديان‌ توحيدي‌، خدمات‌ كتابخانه‌ و تشكيل‌ جلسات‌ آموزشي‌ تفسير، حديث‌، فقه‌ و تاريخ‌ و تمدن‌ (مؤسسة‌ اسلامي‌ مسجد پاريس‌، ص‌ 19ـ22).معماري‌ مسجد به‌ سبك‌ اندلسي‌ ـ مغربي‌ با تزيينات‌ كامل‌ كاشيكاري‌، چوبكاري‌ و گچبري‌ است‌ (هلد و خان‌، ص‌ 228؛ پترسن‌، ص‌ 90؛ خان‌، همانجا). معماران‌ فرانسويِ اين‌ بنا با الهام‌ از معماري‌ اسلامي‌ شمال‌ افريقا، بويژه‌ مراكش‌، اين‌ مسجد را پي‌افكنده‌اند (هلد و خان‌، ص‌ 230). بناي‌ اصلي‌ مسجد شامل‌ شبستاني‌ مجلل‌، حمامي‌ متصل‌ به‌ آن‌، دو حياط‌ و مناري‌ در ضلع‌ مقابل‌ قبله‌ است‌. شبستان‌ داراي‌ ستونهاي‌ مرمر متعددي‌ است‌ كه‌ در برخي‌ قسمتها دو يا سه‌ ستون‌ با يك‌ سرستون‌ نگهداري‌ مي‌شود (مؤسسة‌ اسلامي‌ مسجد پاريس‌، ص‌ 8) و اين‌ ستونها با قوسهاي‌ نعل‌اسبي‌ (ناري‌) به‌ يكديگر متصل‌ شده‌اند (پترسن‌، همانجا؛ هلد و خان‌، ص‌ 228، تصوير). معماري‌ و تزيينات‌ شبستان‌ از نظر نقوش‌ تزييني‌ هندسي‌، تعدد گنبدها، هشت‌گوشهاي‌ درون‌ گنبدها، مقرنس‌كاري‌، موزاييكهاي‌ آبي‌ همراه‌ با ستاره‌هاي‌ طلايي‌ درخشان‌ كه‌ سطح‌ داخلي‌ را پوشانده‌اند بسيار جالب‌ توجه‌ است‌ (مؤسسة‌ اسلامي‌ مسجد پاريس‌، همانجا). كف‌ شبستان‌ با فرشهاي‌ گوناگوني‌ پوشيده‌ شده‌ كه‌ گران‌قيمت‌ترين‌ آن‌ در دورة‌ پهلوي‌ دوم‌ به‌ اين‌ مسجد اهدا شده‌ است‌. دو منبر در اين‌ شبستان‌ قرار دارد كه‌ يكي‌ را فؤاد اول‌ پادشاه‌ وقت‌ مصر و ديگري‌ را كه‌ درست‌ مشابه‌ منبر مسجد قيروان‌ است‌ كشور تونس‌ اهدا نموده‌ است‌ (همان‌، ص‌ 5). اين‌ مسجد حياط‌ بزرگي‌ دارد كه‌ در هنگام‌ كثرت‌ نمازگزاران‌، عده‌اي‌ در آن‌ به‌ نماز مي‌ايستند. حياط‌ را رواقهايي‌ با قوسهاي‌ نعل‌ اسبي‌ و سقفهاي‌ چوبي‌ مزين‌ به‌ موزاييكهاي‌ ظريف‌ احاطه‌ كرده‌ و گرداگرد آن‌ كتيبه‌اي‌ حاوي‌ تاريخچة‌ مسجد نصب‌ شده‌ است‌. همچنين‌ تزيينات‌ حياط‌ مشتمل‌ بر گچبريها و كاشيكاريهاي‌ بسيار ظريفي‌ به‌ شكل‌ ستاره‌ و گل‌ است‌ كه‌ در هر مترمربع‌ آن‌ حدود هفت‌هزار قطعة‌ تراش‌خورده‌ به‌ كار رفته‌ است‌ (همان‌، ص‌ 9ـ10). اين‌ حياط‌ با دري‌ به‌ حياط‌ مشجري‌ كه‌ نمونه‌اي‌ از باغهاي‌ اسپانيايي‌ ـ مغربي‌ است‌ راه‌ مي‌يابد. اين‌ در و سايبان‌ آن‌ از چوب‌ نفيس‌ و چارچوب‌ آن‌ از سنگ‌ حجاري‌ شده‌اي‌ است‌ كه‌ آياتي‌ از قرآن‌ كريم‌ به‌ خط‌ كوفي‌ روي‌ آن‌ حك‌ گرديده‌ است‌. در اين‌ حياط‌ ايواني‌ فرش‌ شده‌ با مرمر سفيد و حوضها و حوضچه‌هايي‌ پلكاني‌ كه‌ آب‌ در آنها جاري‌ است‌ و دو كلاه‌ فرنگي‌ براي‌ پذيرايي‌ از ميهمانان‌ جلب‌ توجه‌ مي‌كند؛ تالار بزرگي‌ نيز به‌ آن‌ راه‌ دارد كه‌ مخصوص‌ پذيرايي‌ از ميهمانان‌ و برگزاري‌ اجلاسهاست‌. در كنار اين‌ بنا، ساختمانهايي‌ نظير دفاتر اداري‌، كتابخانه‌ و غيره‌ متعلق‌ به‌ مسجد وجود دارد (همان‌، ص‌ 12). تنها منار چهارگوش‌ مسجد با مأذنه‌اي‌ بر بالاي‌ آن‌، داراي‌ تزيينات‌ گل‌مانندي‌ از جنس‌ كاشي‌ فيروزه‌اي‌ است‌ (همان‌، ص‌ 11).از ملحقات‌ اين‌ مسجد، درمانگاه‌ رايگان‌ و غذاخوري‌ است‌. همچنين‌ بازاري‌ دارد كه‌ در آن‌ كالاهايي‌ از كشورهاي‌ شمال‌ افريقا نظير چرم‌، طلا و فرش‌ به‌ فروش‌ مي‌رسد (همان‌، ص‌ 14). در 1365ش‌/ 1986 دو وضوخانه‌ و در 1369ش‌/ 1990 مكان‌ ديگري‌ براي‌ نماز جماعت‌ به‌ مسجد اضافه‌ گرديد (همان‌، ص‌ 23).منابع‌: علي‌ كتاني‌، اقليتهاي‌ مسلمان‌ در جهان‌ امروز ، ترجمة‌ محمدحسين‌ آريا، تهران‌ 1368ش‌؛ يورگن‌ نيلسن‌، مسلمانان‌ اروپاي‌ غربي‌ ، ترجمة‌ محمد روئين‌تن‌، تهران‌ 1372ش‌؛Renata Holod and Hasan-Uddin Khan, The mosque and the modern world: architects, patrons and designs since the 1950 s , London 1997; Institut musulman de la mosquإe de Paris, L'Institut musulman de la mosquإe de Paris , Paris [n.d.]; Hasan-Uddin Khan, "An overview of contemporary mosques", in The Mosque: history, architectural development and regional diversity , ed. by Martin Frishman and Hasan-Uddin Khan, London 1994; The Oxford encyclopedia of the modern Islamic world , ed. John L.Esposito, New York 1995, s.v. "France" (by Nadine B. Weibel); Andrew Petersen, Dictionary of Islamic architecture , London 1996.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اكرم‌ ارجح‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده