پارسا خواجه‌ محمد
معرف
ف‌ سدة‌ هشتم‌
متن
پارسا ، خواجه‌ محمد ، عارف‌ سدة‌ هشتم‌. ابوالفتح‌ محمدبن‌ محمدبن‌ محمود حافظي‌ بخاري‌، ملقب‌ به‌ پارسا، در حدود 756، در خانداني‌ كه‌ از ائمه‌ و بزرگان‌ بخارا بودند، به‌دنيا آمد. نسبش‌ را به‌ عبداللّه‌بن‌ جعفر طيّار، برادرزادة‌ امام‌ علي‌ عليه‌السلام‌، رسانده‌اند (پارسا، مقدمة‌ طاهري‌ عراقي‌، ص‌ 65ـ66؛ بغدادي‌، ج‌ 2، ستون‌ 183). وي‌ از آغاز جواني‌، مانند پدر و عمويش‌، به‌ طريقت‌ نقشبنديّه‌ * درآمد و در اين‌ طريقت‌، دومين‌ جانشين‌ بهاءالدينِ نقشبند * شد و شاخة‌ پارسائيه‌ در طريقت‌ نقشبنديّه‌ به‌ او منسوب‌ است‌ (پارسا،مقدمة‌ طاهري‌ عراقي‌، ص‌ 66ـ67، 69؛ نيز رجوع كنيد به ادامة‌ مقاله‌). به‌ روايتي‌، لقب‌ «پارسا» را بهاءالدين‌ به‌ وي‌ داده‌ است‌ (فخرالدين‌ صفي‌، ج‌ 1، ص‌ 101ـ102). همچنين‌ دربارة‌ عظمت‌ مقام‌ معنوي‌ وي‌، از بهاءالدين‌ سخناني‌ نقل‌ شده‌ است‌ (جامي‌، ص‌ 397). نورالدين‌ عبدالرحمان‌ جامي‌ نيز كه‌ در پنج‌سالگي‌ به‌ همراه‌ پدرش‌ با او ملاقات‌ كرده‌ بود، او را بسيار ستوده‌ و خود را مرهون‌ توجهات‌ وي‌ دانسته‌ است‌ (ص‌ 397ـ 398). ظاهراً عنوان‌ «خواجه‌» به‌سبب‌ انتساب‌ پارسا به‌ سلسلة‌ خواجگان‌ * به‌ وي‌ داده‌ شده‌ است‌ (فخرالدين‌ صفي‌، ج‌ 1، ص‌ 101؛ پارسا، مقدمة‌ طاهري‌ عراقي‌، ص‌ 9).خواجه‌ پارسا دوبار به‌ حج‌ رفت‌، بار نخست‌ همراه‌ مرشد خود، بهاءالدين‌ نقشبند، بود و بار دوم‌ پس‌ از انجام‌ مراسم‌ حج‌ بيمار شد و در 24 ذيحجة‌ 822 در مدينه‌ درگذشت‌. شمس‌الدين‌ محمد فَناري‌ (متوفي‌ 834) و اهل‌ مدينه‌ بر وي‌ نماز گزاردند و او را در جوار قبر عباس‌، عموي‌ پيامبراكرم‌ صلي‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم‌، در بقيع‌ دفن‌ كردند. زين‌الدين‌ خوافي‌ (متوفي‌ 838) نيز سنگ‌ قبر او را از مصر آورد (جامي‌، ص‌ 397، 399؛ خواندمير، ج‌ 4، ص‌ 5؛ فخرالدين‌ صفي‌، ج‌ 1، ص‌ 102، 110ـ111).دربارة‌ مقام‌ علمي‌ و روحاني‌ خواجه‌ پارسا و نيز نفوذ كلام‌ او در امراي‌ زمان‌، سخنان‌ بسياري‌ نقل‌ شده‌ است‌، از جمله‌ گفته‌اند كه‌ نفوذ كلام‌ سلسلة‌ نقشبنديّه‌ در حكومتهاي‌ وقت‌، از وي‌ آغاز شده‌ است‌ (فخرالدين‌ صفي‌، ج‌ 1، ص‌ 106ـ109؛ احرار، ص‌ 193ـ194). عبدالرزاق‌ كرماني‌ در تذكره‌ در مناقب‌ شاه‌ نعمت‌الله‌ ولي‌ از او در زمرة‌ «كُمَّلِ» زمان‌ نام‌ برده‌ است‌ (ص‌ 164).صائن‌الدين‌ علي‌بن‌ محمد تُرْكة‌ اصفهاني‌ * (متوفي‌ 835) در نامة‌ شكوائيه‌ به‌ شاهرخ‌ تيموري‌، اعمال‌ و كتب‌ خواجه‌ پارسا را در برائت‌ خود شاهد آورده‌ است‌ (ص‌ 172،186ـ187،193).خواجه‌ پارسا مريداني‌ داشت‌ كه‌ برخي‌ از آنها عبارت‌اند از: بونصرمحمد پارسا (دربارة‌ او رجوع كنيد به ادامة‌ مقاله‌، بخش‌ پارسائيه‌) فرزند و جانشين‌ وي‌؛ ابوالقاسم‌ بخاري‌ صاحب‌ رسالة‌ بهائيه‌ در مقامات‌ نقشبنديّه‌؛ احمدبن‌محمود معروف‌ به‌ معين‌الفقراء، مؤلف‌ تاريخ‌ ملازاده‌ ؛ و علاءالدين‌ غُجدواني‌ (پارسا، مقدمة‌ اقبال‌، ص‌ 22،24).خواجه‌ پارسا آغاز كنندة‌ شيوة‌ علمي‌ و تحقيقي‌ در طريقت‌ نقشبنديّه‌ بود (طاهري‌ عراقي‌، 1354 ش‌، ص‌ 278). آثار او عبارت‌ است‌ از:1) فصل‌ الخطاب‌ لِوَصل‌ الاحباب‌ الفارق‌ بين‌الخطاء و الصواب‌ ، به‌ فارسي‌، در هشت‌ باب‌ در شرح‌ مقامات‌ و احوال‌ عرفاني‌. در اين‌ كتاب‌ ــ كه‌ مهمترين‌ اثر اوست‌ ــ وي‌ مناقب‌ ائمة‌ شيعه‌ عليهم‌السلام‌ را ذكر كرده‌ ولي‌ مطالبي‌ نيز برخلاف‌ عقايد شيعه‌ آورده‌ است‌ (منزوي‌، ج‌ 2، ص‌ 1299؛ خواندمير، همانجا؛ پارسا، مقدمة‌ طاهري‌ عراقي‌، ص‌ 70). خواجه‌ سليمان‌ قندوزي‌ نقشبندي‌ در كتاب‌ ينابيع‌المودة‌ ، بخش‌ شرح‌ احوال‌ امامان‌ شيعه‌ را از اين‌ كتاب‌ ترجمه‌ كرده‌ است‌ (ج‌ 3، ص‌ 137ـ174). خواجه‌ احمد فاني‌ شيرازي‌ معروف‌ به‌ دهدار، نويسنده‌ و شاعر سدة‌ دهم‌، براين‌ كتاب‌ حاشيه‌ نوشته‌ است‌ (نفيسي‌، ج‌ 1، ص‌ 656). جامي‌ نيز فصلي‌ از كتاب‌ مناسك‌ حج‌ خود را از فصل‌ الخطاب‌ گرفته‌ است‌ (جامي‌، مقدمة‌ عابدي‌، ص‌ سيزده‌).2) قدسيه‌ ، مجموعه‌اي‌ است‌ فارسي‌ از سخنان‌ بهاءالدين‌ نقشبند كه‌ پارسا آن‌ را به‌ تشويق‌ داماد و جانشين‌ بهاءالدين‌ نقشبند، علاءالدين‌ محمدعطار، همراه‌ با شرحي‌ بر آن‌، نوشته‌ است‌ ( رجوع كنيد به بهاءالدينِ نقشبند * ؛ پارسا، مقدمة‌ طاهري‌ عراقي‌، ص‌ 77ـ79).3) شرح‌ فصوص‌ الحكم‌ ابن‌عربي‌ به‌ فارسي‌. برخي‌ در صحت‌ انتساب‌ اين‌ اثر به‌ خواجه‌ پارسا شك‌ كرده‌اند (براي‌ اطلاع‌بيشتر رجوع كنيد به مسگرنژاد، ص‌ 56 ـ57). اين‌ كتاب‌ در 1366 ش‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌.4) تحقيقات‌ ، كتابي‌ در عرفان‌، اخلاق‌ و آداب‌ سلوك‌ به‌ فارسي‌ كه‌ خواجه‌ محمد زاهد كابلي‌ آن‌ را به‌ بابهايي‌ تقسيم‌ كرده‌ است‌ (منزوي‌، ج‌ 2، ص‌ 1077؛ بغدادي‌، همانجا). اين‌ كتاب‌ با نام‌ تحفة‌السالكين‌ در دهلي‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌.5) انيس‌ الطالبين‌ و عُدَّة‌السالكين‌ ، منظومه‌اي‌ است‌ فارسي‌ در شرح‌ مقامات‌ بهاءالدين‌ نقشبند در چهارقسم‌ و 600 ، 2 بيت‌ (دانش‌پژوه‌، ج‌ 1، ص‌ 565).6) عقايد ، كه‌ در برخي‌ منابع‌ نام‌ آن‌ عقايد فرق‌ اسلامي‌ آمده‌ است‌. اين‌ كتاب‌ تحريري‌ از مسئلة‌ 56 رسالة‌ سوادالاعظم‌ اثر ابوالقاسم‌ اسحاق‌بن‌ محمدحكيم‌ سمرقندي‌ (متوفي‌ 342) است‌. خواجه‌ پارسا بر اساس‌ اين‌ مسئله‌، رسالة‌ عقايد را تأليف‌ كرده‌ است‌ (طاهري‌ عراقي‌، 1350 ش‌، ص‌ 375ـ376؛ نفيسي‌، ج‌ 2، ص‌ 716، 766).خواجه‌ پارسا برخي‌ از سوره‌هاي‌ قرآن‌ كريم‌ را نيز، به‌ فارسي‌، تفسير كرده‌ است‌، از جمله‌ سوره‌هاي‌ مُلك‌ تا نَبَأ (منزوي‌، ج‌ 1، ص‌ 19؛ حاجي‌خليفه‌، ج‌ 1، ستون‌ 447؛ بغدادي‌، همانجا)؛ فاتحه‌ (چيمه‌، ص‌ 478)؛ قدر، بَيّنه‌، زلزال‌، عاديات‌، قارِعَة‌، تكاثر، عصر و هُمَزَه‌ (دانش‌پژوه‌، ج‌ 1، ص‌ 54)؛ و يس‌ (چيمه‌، ص‌ 497).آثار منسوب‌ به‌ خواجه‌ پارسا عبارت‌ است‌ از: آداب‌ السالكين‌ ؛ الارَبَعون‌ حديثاً ؛ جامع‌الكَلِم‌ ؛ رساله‌ در ذكر 72 فرقة‌ اسلام‌ ؛ رسالةٌ في‌ طريق‌ ذكرالخفي‌ ؛ رساله‌ در باب‌ قصيدة‌ ابن‌ فارض‌ ؛ رمزالاَقطاب‌ ؛ رساله‌ در تحقيق‌ زمان‌ و مكان‌ كه‌ گزيده‌اي‌ است‌ از فصل‌الخطاب‌ ؛ سخن‌ راست‌ ، رباعيات‌ خواجه‌ محمدپارسا ، كه‌ جامي‌ برآن‌ شرح‌ نوشته‌ است‌؛ الفصول‌ الستّه‌ در حديث‌؛ كشفيه‌ ؛ رسالة‌ محبوبيه‌ در مناقب‌ بهاءالدين‌ نقشبند؛ مسألة‌ خلق‌ الافعال‌ ؛ مسلك‌العارفين‌ در مناقب‌ بهاءالدين‌ نقشبند و طريقت‌ او؛ مناسك‌ حج‌ ؛ و منطق‌الطير (پارسا، مقدمة‌ طاهري‌ عراقي‌، ص‌ 73ـ74، 76؛ همان‌، مقدمة‌ اقبال‌، ص‌ 27ـ 38؛ چيمه‌، ص‌ 483ـ500).منابع‌: عبيدالله‌بن‌ محمود احرار، «سخنان‌ عبيدالله‌ احرار»، در مجموعة‌ رسائل‌ نقشبنديه‌ ، نسخة‌ خطي‌ كتابخانة‌ دانشگاه‌ تهران‌، ش‌ 8632، رساله‌ 1؛ اسماعيل‌ بغدادي‌، هدية‌العارفين‌ ، ج‌ 2، در حاجي‌ خليفه‌، كشف‌ الظنون‌ ، ج‌ 6، بيروت‌ 1410/1990؛ محمدبن‌محمد پارسا، قدسيه‌: كلمات‌ بهاءالدين‌ نقشبند ، چاپ‌ احمد طاهري‌ عراقي‌، تهران‌ 1354 ش‌؛ همان‌: رسالة‌ قدسيّه‌ ، چاپ‌ ملك‌محمد اقبال‌، راولپندي‌ 1354 ش‌؛ علي‌بن‌محمد تركة‌ اصفهاني‌، چهارده‌ رسالة‌ فارسي‌ ، چاپ‌ علي‌ موسوي‌ بهبهاني‌ و ابراهيم‌ ديباجي‌، تهران‌ 1351 ش‌؛ عبدالرحمان‌بن‌ احمد جامي‌، نفحات‌الانس‌ ، چاپ‌ محمود عابدي‌، تهران‌ 1370 ش‌؛ محمداختر چيمه‌، «شخصيت‌ عرفاني‌ و علمي‌ خواجه‌ محمد پارساي‌ نقشبندي‌ بخاري‌»، مجلة‌ دانشكدة‌ ادبيات‌ و علوم‌ انساني‌ دانشگاه‌ فردوسي‌ ، سال‌ 10، ش‌ 3، (پاييز 1353)؛ مصطفي‌بن‌ عبدالله‌ حاجي‌ خليفه‌، كشف‌الظنون‌ عن‌ اسامي‌الكتب‌ والفنون‌ ، بيروت‌ 1410/ 1990؛ غياث‌الدين‌بن‌ همام‌الدين‌ خواندمير، تاريخ‌ حبيب‌ السير ، چاپ‌ محمد دبيرسياقي‌، تهران‌ 1353 ش‌؛ محمدتقي‌ دانش‌پژوه‌، فهرست‌ ميكروفيلمهاي‌ كتابخانة‌ مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌ ، ج‌ 1، تهران‌ 1348 ش‌؛ احمد طاهري‌ عراقي‌، « ] دربارة‌ [ ترجمة‌ السوادالاعظم‌»، راهنماي‌ كتاب‌ ، سال‌ 14، ش‌ 4ـ6 (تيرـ شهريور1350 ش‌)؛ همو، «نقشي‌ از نقشبنديان‌»، در جشن‌نامة‌ محمّد پروين‌ گنابادي‌: سي‌ودوگفتار در ايران‌شناسي‌ به‌ پاس‌ پنجاه‌ سال‌ خدمات‌ فرهنگي‌ ، چاپ‌ محسن‌ ابوالقاسمي‌، تهران‌ ] 1354 ش‌ [ ؛ عبدالرزاق‌ كرماني‌، تذكره‌ در مناقب‌ حضرت‌ شاه‌ نعمة‌الله‌ ولي‌، در مجموعه‌ در ترجمة‌ احوال‌ شاه‌نعمت‌الله‌ ولي‌ كرماني‌ ، چاپ‌ ژان‌ اوبن‌، تهران‌ 1335 ش‌؛ علي‌بن‌حسين‌ فخرالدين‌ صفي‌، رشحات‌ عين‌ الحيات‌ ، چاپ‌ علي‌اصغر معينيان‌، تهران‌ 1356 ش‌؛ سليمان‌بن‌ ابراهيم‌ قندوزي‌، ينابيع‌ المودّة‌ لذوي‌ القربي‌ ، چاپ‌ سيدعلي‌ جمال‌ اشرف‌ حسيني‌، قم‌ 1416؛ جليل‌ مسگرنژاد، «بررسي‌ شروح‌ فارسي‌ فصوص‌ الحكم‌ و تأمل‌ در صحّت‌ انتساب‌ شروح‌ به‌ شارحين‌»، معارف‌ ، دورة‌ 8 ، ش‌ 2 (مرداد ـ آبان‌ 1370)؛ احمد منزوي‌، فهرست‌ نسخه‌هاي‌ خطّي‌ فارسي‌ ، تهران‌ 1348ـ 1353 ش‌؛ سعيد نفيسي‌، تاريخ‌ نظم‌ ونثر در ايران‌ و در زبان‌ فارسي‌ تا پايان‌ قرن‌ دهم‌ هجري‌ ، تهران‌ 1363 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

جليل‌ مسگرنژاد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده