پادشاهی‌ مسجد (تلفظ محلی‌: بادشاهی‌ مسجد) یا مسجد عالمگیری‌
معرف
لاهور
متن
پادشاهي‌ مسجد ، (تلفظِ محلي‌: بادشاهي‌ مسجد) يا مسجدِ عالمگيري‌، در لاهور. ظرفيت‌ اين‌ مسجد 000 ، 75 تن‌ و مساحتش‌ 143ر863 ، 33 مترمربع‌ است‌ و از بزرگترين‌ مساجد جهان‌ به‌ شمار مي‌آيد. احداث‌ اين‌ مسجد در لاهور به‌ فرمان‌ اورنگ‌زيب‌ عالمگير (حك : 1068ـ 1118) و با اختصاص‌ سه‌ ميليون‌ (سي‌لك‌) روپيه‌ براي‌ آن‌ آغاز شد (چغتايي‌،ص‌6). در 1084 برادر رضاعي‌ اورنگ‌زيب‌، مظفرحسين‌ معروف‌ به‌ فدائي‌خان‌ كوكه‌، بناي‌ مسجد را به‌ پايان‌ رسانيد (كتيبة‌ فارسي‌ بالاي‌ درِ ورودي‌ به‌ خط‌ ثلث‌ و نستعليق‌). بناي‌ مسجد بر روي‌ صفه‌اي‌ بلند با يك‌ رشته‌ پلكان‌، تقليدي‌ از مسجد جمعة‌ شاهجهان‌آباد در دهلي‌ است‌ (پروين‌ حسن‌، ص‌ 173).بناي‌ اصلي‌ از سنگ‌ سرخِ كوههاي‌ فتح‌پور سيكري‌ و بيانه‌ است‌؛ اما از گچ‌ و خشتهاي‌ شاهجهاني‌ نيز در ساخت‌ آن‌ استفاده‌ و براي‌ ايجاد تنوع‌ در رنگ‌، سطح‌ سنگهاي‌ سُرخ‌ منبت‌ و با سنگ‌ سفيد كوههاي‌ مكرانة‌ جودهپور پَرچين‌كاري‌ * شده‌ است‌. با وجود اين‌، رنگ‌ سُرخ‌ بر كلّ نماي‌ مسجد غلبه‌ دارد.درِ اصلي‌ ورودي‌، در سمت‌ شرق‌ و از سطح‌ زمين‌ حدود نُه‌ متر بلندتر است‌. از زمين‌ تا اين‌ در، 22 پله‌، با سنگ‌ ابري‌ كابلي‌، وجود دارد. ورودي‌ مسجد خود بنايي‌ كامل‌ و شاهانه‌ به‌ سبك‌ معماري‌ تيموريان‌ است‌ كه‌ در دو طبقه‌ به‌ صورت‌ مكعب‌ و شامل‌ اقامتگاه‌ امام‌ جماعت‌ و مكتب‌ و كتابخانة‌ مسجد است‌.شبستان‌ مسجد با ديواري‌ محاذي‌ طول‌ آن‌، دو بخش‌ شده‌ است‌. در قسمت‌ جلو دري‌ بزرگ‌ در وسط‌ و پنج‌ پنجدري‌ كوچك‌ در شمال‌ و جنوب‌ قرار دارد. در قسمت‌ عقبي‌ شبستان‌ نيز درها به‌ همان‌ ترتيب‌ و تعداد است‌. در وسط‌ شبستان‌ عقبي‌ كه‌ با سنگ‌ سفيد ساخته‌ شده‌، محراب‌ و منبر نيز قرار دارد. اين‌ قسمت‌ قلب‌ مسجد است‌ و زيباترين‌ تزيينات‌ و گلكاري‌ روي‌ سنگ‌ مرمر در آن‌ انجام‌ گرفته‌ است‌. منبر فعلي‌ را در دورة‌ متأخر ساخته‌اند (چغتايي‌، ص‌11). بالايِ بنايِ اين‌ شبستان‌، سه‌ گنبد روي‌ قوسهاي‌ نيمدايره‌ قرار گرفته‌ است‌. گنبد ميانه‌ بزرگتر و دو گنبد طرفين‌ كوچكتر و هم‌اندازة‌ يكديگر است‌. اين‌ گنبدهاي‌ مرمرين‌ چون‌ مرواريد مي‌درخشند و قُبّه‌ طلايي‌ روي‌ آنها به‌ الماس‌ مي‌ماند (گارودي‌ ، ص‌289). اندازة‌ گردنة‌ گنبد ميانه‌ حدود ده‌ متر و گنبدهاي‌ اطراف‌ حدود شش‌ متر و نيم‌ است‌. روي‌ اين‌ گنبدها گُل‌ نيلوفر وارونه‌اي‌ با سنگ‌ سفيد ساخته‌اند.از مشخصه‌هاي‌ مسجد چهار منار بلند با سنگ‌ سرخ‌ در چهار گوشة‌ مسجد است‌. هر منار به‌ طول‌ حدود 5ر43 متر روي‌ سكويي‌ هشت‌ گوشه‌ قرار دارد. خود اين‌ سكو شش‌ متر از سطح‌ زمين‌ بلندتر است‌. هر منار سه‌ طبقه‌ دارد و زايران‌ و سياحان‌ اجازه‌ دارند كه‌ به‌ بالاي‌ منارها بروند.صحن‌ مسجد مربعي‌ به‌ مساحت‌ 881ر899 ، 25 متر مربع‌ است‌ و در وسط‌ آن‌ حوض‌ آبي‌ به‌ مساحت‌ 2576ر232 متر مربع‌ قرار دارد. در شمال‌ و جنوب‌ و شرق‌ صحن‌ دالاني‌ ساخته‌ شده‌ كه‌ از سطح‌ صحن‌ حدود يك‌ متر بلندتر است‌. در 1272/ 1856 انگليسيها به‌ دلايل‌ سوق‌الجيشي‌ دالانِ شرقي‌ را ويران‌ كردند ( رجوع كنيد به دنبالة‌ مقاله‌) اما دولت‌ پاكستان‌ آن‌ را بازسازي‌ و لوله‌كشي‌ آب‌ كرد.در كّلِ بناي‌ مسجد چهار نوع‌ آرايش‌ به‌ كار رفته‌ است‌: منبت‌كاري‌ روي‌ سنگ‌، پرچين‌كاري‌، كنده‌كاري‌ سنگ‌ سُرخ‌ و پُركردن‌ آن‌ با سنگهاي‌ برآمدة‌ ملوّن‌، و نقاشي‌ روي‌ گچ‌ سفيد.پس‌ از انقراض‌ حكومت‌ مسلمانان‌ در شبه‌قاره‌ و روي‌ كار آمدن‌ سيكها در پنجاب‌ در قرن‌ دوازدهم‌/هجدهم‌، سيكها پادشاهي‌ مسجد را تصرف‌ و از آن‌ به‌ عنوان‌ سنگر، پادگان‌ نظامي‌، مركز مهمات‌ و طويلة‌ اسبان‌ استفاده‌ كردند. آنها سنگهاي‌ قيمتي‌ آن‌ را كندند و لوازم‌ گرانبهاي‌ مسجد را از بين‌ بردند (كنهيالال‌ هندي‌، ص‌158). در جنگهاي‌ بين‌ جانشينان‌ مهاراجه‌ رنجيت‌ سنگه‌، شير سنگه‌ توپهاي‌ سبك‌ را بالاي‌ منارها نصب‌ كرد تا مخالفان‌ خود را، كه‌ در ارگ‌ لاهور محصور بودند، به‌ گلوله‌ بندد. گلوله‌هاي‌ توپ‌ نيز كه‌ از ارگ‌ شليك‌ مي‌شد موجب‌ تخريب‌ بيشتر مسجد گرديد. در جمادي‌الاولي‌ 1265/ مارس‌ 1849 انگليسيها پنجاب‌ را از سيكها گرفتند و اين‌ مسجد به‌ تصرف‌ آنان‌ درآمد. تا 1271/ 1855 پادشاهي‌ مسجد مركز مهمات‌ آنان‌ و ورود نمازگزاران‌ به‌ آن‌ ممنوع‌ بود تا اينكه‌ مهمات‌ را به‌ محلي‌ ديگر بردند و در جمادي‌الاولي‌ 1272/ ژانوية‌ 1856 مسجد را به‌ مسلمانان‌ واگذاشتند (محمدباقر، ص‌333؛ محمدلطيف‌، ص‌115). اما انگليسيها دالان‌ شرقي‌ مسجد را از ميان‌ بردند تا ميان‌ ارگ‌، كه‌ محل‌ استقرار ارتش‌ انگليس‌ بود، و مسجد حايلي‌ نباشد و آنان‌ بتوانند فعاليتهاي‌ مسلمانان‌ را در مسجد تحت‌ نظر قرار دهند. از 1282/ 1865 تلاشهايي‌ براي‌ بازسازي‌ پادشاهي‌ مسجد، آغاز گرديد و با پولي‌ كه‌ مسلمانان‌ لاهور جمع‌ كردند و هزينه‌اي‌ كه‌ دولت‌ پنجاب‌ به‌ مرمت‌ مسجد اختصاص‌ داد، در طول‌ سالهاي‌ 1292ـ 1338/ 1875ـ1920 اولين‌ مرحلة‌ بازسازي‌ مسجد انجام‌ گرفت‌. دومين‌ مرحلة‌ بازسازي‌ را ادارة‌ امور مردم‌ هند در 1318 ش‌/ 1939 شروع‌ كرد. در 1326 ش‌/ 1947 با تأسيس‌ پاكستان‌ كار بازسازي‌ مسجد را ادارة‌ امور مردم‌ پاكستان‌ به‌ عهده‌ گرفت‌ و جمعاً با صرف‌ هزينة‌ 000 ، 900 ، 4 روپيه‌ در طول‌ 21 سال‌، بازسازي‌ همه‌جانبة‌ مسجد روي‌ خطوط‌ معماري‌ اصلي‌ در 1339 ش‌/ 1960 به‌ پايان‌ رسيد (چغتايي‌، ص‌21ـ23). هم‌اكنون‌ ادارة‌ اوقاف‌ پنجاب‌ مسجد را اداره‌ و امام‌ جماعت‌ و خطيب‌ و مؤذن‌ را منصوب‌ مي‌كند. در اين‌ مسجد علاوه‌ بر اقامة‌ نمازهاي‌ يوميه‌، نمازهاي‌ جمعه‌، عيدين‌ و تراويح‌ مطابق‌ مذهب‌ حنفي‌ برگزار مي‌شود.پادشاهي‌ مسجد، نشان‌ قدرت‌ و برادري‌ مسلمانان‌ منطقه‌ شناخته‌ مي‌شود. در 1331/ 1913 كه‌ ايتاليا به‌ ليبي‌ حمله‌ كرد اقبال‌ لاهوري‌ (1294ـ1357) در اين‌ مسجد و در اجتماع‌ بزرگ‌ مسلمانان‌ منظومة‌ تاريخي‌ خود «به‌ حضور رسالت‌ مآب‌» را خواند و از شهدا تجليل‌ كرد (براي‌ متن‌ منظومه‌ رجوع كنيد به اقبال‌ لاهوري‌، ص‌197). نماز بر جنازة‌ اقبال‌ با شركت‌ هزاران‌ تن‌ در همين‌ مسجد اقامه‌ و جسد او در ضلع‌ جنوبي‌ و بيرون‌ از محوطة‌ مسجد به‌ خاك‌ سپرده‌ شد. در 1353 ش‌/ فورية‌ 1974، سران‌ كشورهاي‌ اسلامي‌ كه‌ به‌ منظور شركت‌ در دومين‌ اجلاس‌ سران‌ به‌ لاهور رفته‌ بودند، نماز جمعه‌ را در همين‌ مسجد اقامه‌ كردند.پادشاهي‌ مسجد علاوه‌ بر حفظ‌ جايگاه‌ فعال‌ خود به‌ عنوان‌ عبادتگاه‌، داراي‌ جاذبة‌ جهانگردي‌ است‌. بخشي‌ از اتاقهاي‌ مسجد در طبقة‌ دوم‌ ساختمانِ درِ ورودي‌ اكنون‌ گنجينة‌ اشياي‌ مقدس‌ است‌. اين‌ اشيا به‌ حضرت‌ محمد صلي‌الله‌عليه‌وآله‌و سلم‌ و حضرت‌ علي‌ و حضرت‌ فاطمه‌ و امام‌ حسين‌ عليهم‌السلام‌ و اويس‌ قرني‌ و شيخ‌ عبدالقادر گيلاني‌ (متوفي‌ 561) منسوب‌ است‌ و بنا به‌ روايتي‌ اميرتيمور گوركاني‌ پس‌ از گشايش‌ دمشق‌ (803) و فتح‌ تركيه‌ (805) اين‌ اشياي‌ متبرك‌ را به‌ دست‌ آورد و آنها را به‌ سمرقند برد و سپس‌ ظهيرالدين‌ بابر (حك : 932ـ937) آنها را به‌ هندوستان‌ منتقل‌ كرد. اين‌ اشيا دست‌ به‌ دست‌ در خانواده‌هاي‌ حكومتي‌ نگهداري‌ شد، تا اينكه‌ فقير سيّدنورالدين‌ منوّر (متوفي‌ 1268) آنها را خريد و وقف‌ پادشاهي‌ مسجد كرد (قريشي‌، ص‌ 568 ـ 569؛ محمدلطيف‌، ص‌115ـ 116).منابع‌: محمد اقبال‌ لاهوري‌، كليات‌ اقبال‌ (اردو): بانگ‌ درا ، لاهور 1973؛ سوجان‌راي‌ بهنداري‌، خلاصة‌التواريخ‌ ، چاپ‌ ظفرحسن‌، دهلي‌ 1918؛ محمد عبدالله‌ چغتايي‌، بادشاهي‌ مسجد لاهور ، لاهور 1972؛ محمد عبدالله‌ قريشي‌، «مساجد»، نقوش‌ ، ش‌92 (فورية‌ 1962)؛ كنهيا لال‌ هندي‌، تاريخ‌ لاهور ، چاپ‌ كلب‌ علي‌خان‌ فايق‌، لاهور 1977؛ طارق‌ والي‌، نهج‌الواحد في‌ عمارة‌ المساجد ، بحرين‌ 1993، ص‌183ـ184؛Muhammad Baqir, Lahore: past and present , Lahore 1952; Roger Garaudy, Mosquee miroir del Islam , Paris 1985; Perween Hasan, "The Indian subcontinent", in The Mosque: history, architectural development and regional diversity , ed. Martin Frishman and Hasan-uddin Khan, London 1994; Muhammad Latif, Lahore: its history, architectural remains and antiquities , Lahore 1892.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

عارف‌ نوشاهي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده