پاپوس‌ اسکندرانی‌
معرف
ضيدان‌ و اخترشناس‌ يوناني‌ قرن‌ چهارم‌ ميلادي‌، اهل‌ اسكندريه‌
متن
پاپوس‌ اسكندراني‌ ، رياضيدان‌ و اخترشناس‌ يوناني‌ قرن‌ چهارم‌ ميلادي‌، اهل‌ اسكندريه‌. آراي‌ او نزد دانشمندان‌ دورة‌ اسلامي‌ شناخته‌ شده‌ بوده‌ و برخي‌ آثارش‌ نيز به‌ عربي‌ برگردانده‌ شده‌ است‌. از زندگي‌ او اطلاع‌ زيادي‌ در دست‌ نيست‌. از معدود آگاهيهاي‌ ما دربارة‌ او اين‌ است‌ كه‌ سالهاي‌ نخست‌ زندگيش‌ در زمان‌ پادشاهي‌ ديوكلتيانوس‌ (ديوكلسين‌ ) امپراتور روم‌ (متوفي‌ 313 ميلادي‌) گذشته‌ است‌ ( زندگينامة‌ علمي‌ دانشوران‌ ، ترجمة‌ فارسي‌، ج‌3، ص‌ 369). نام‌ وي‌ در منابع‌ دورة‌ اسلامي‌ به‌صورت‌ بَبُس‌ با صورتهاي‌ تحريف‌ شدة‌ بلس‌الرومي‌، بنس‌، پلس‌ ] يوناني‌ [ ، بولس‌ و قوقس‌ آمده‌ است‌. علاوه‌ بر رياضي‌ و نجوم‌، او در جغرافيا و موسيقي‌ نيز آثاري‌ داشته‌ است‌ (سلان‌، ص‌ 431؛ خازني‌، ص‌ 28؛ ابن‌نديم‌، ص‌ 543؛ دانش‌پژوه‌، 1355ش‌، ص‌ 34؛ قفطي‌، ص‌ 139).در نوشته‌هاي‌ پاپوس‌، آراي‌ دانشمندان‌ مختلفي‌ بررسي‌ شده‌ و بسياري‌ از اطلاعات‌ ما دربارة‌ دانشمندان‌ پيش‌ از او، همچون‌ اقليدس‌ * ، اريستارخوس‌ و اروكينوس‌ (كه‌ هيچ‌ آگاهي‌ ديگري‌ درباره‌اش‌ نداريم‌) از طريق‌ آثار او برجاي‌ مانده‌ است‌. براساس‌ نوشته‌هاي‌ پاپوس‌ است‌ كه‌ امروزه‌ مي‌دانيم‌ اقليدس‌ كتابي‌ به‌ نام‌ > پوريسم‌ها < داشته‌ كه‌ به‌دست‌ ما نرسيده‌ است‌ (دربارة‌ موضوع‌ اين‌ كتاب‌ Ä زندگينامة‌ علمي‌ دانشوران‌ ، ترجمة‌ فارسي‌، ج‌2، ص‌ 15ـ16). مهمترين‌ آراي‌ به‌جا مانده‌ از پاپوس‌ در كتاب‌ اصلي‌ او موسوم‌ به‌ > مجموعه‌ < ( Ä ادامة‌ مقاله‌) گرد آمده‌ است‌. او در بخشهاي‌ مختلف‌ اين‌ اثر عملاً به‌تمامي‌ عرصه‌هاي‌ رياضيات‌ يونان‌ پرداخته‌ است‌ (همان‌، ج‌3، ص‌370). آراي‌ پاپوس‌ بر بسياري‌ از دانشمندان‌ پس‌ از او اثر گذاشته‌ است‌. برگرن‌ (ص‌ 137ـ142) معتقد است‌ كه‌ پژوهشهاي‌ ابوريحان‌ بيروني‌ در تحديد نهايات‌ الاماكن‌ دربارة‌ بعضي‌ اعمال‌ جغرافياي‌ رياضي‌، از جمله‌ تعيين‌ عرض‌ جغرافيايي‌ شهرها، با آنچه‌ پاپوس‌ در هشتمين‌ مقالة‌ مجموعه‌ آورده‌ است‌ شباهتهاي‌ زيادي‌ دارد. همچنين‌ باب‌ هفتم‌ از مقالة‌ اول‌ (ص‌ 28ـ33) ميزان‌الحكمة‌ عبدالرحمان‌ خازني‌ * به‌طور كامل‌ به‌ شرح‌ ساخت‌ وسيله‌اي‌ براي‌ سنجش‌ وزن‌ مخصوص‌ مايعات‌ مختلف‌ اختصاص‌ دارد كه‌ ساخت‌ آن‌ به‌ پاپوس‌ ] در اصل‌ نوشته‌: قوقس‌ [ نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌ ( زندگينامة‌ علمي‌ دانشوران‌ ، ترجمة‌ فارسي‌، ج‌3، ص‌ 378). با اين‌ وسيله‌، براساس‌ شرح‌ خازني‌ (ص‌32)، نسبت‌ وزن‌ انواع‌ مايعات‌ از جمله‌ آب‌ شهرهاي‌ مختلف‌ به‌ همديگر سنجيده‌ مي‌شده‌ است‌. براي‌ آشنايي‌ با بهره‌مندي‌ دكارت‌، نيوتن‌ و رياضيدانان‌ ديگر از آراي‌ پاپوس‌ Ä زندگينامة‌ علمي‌ دانشوران‌ ، ترجمة‌ فارسي‌، ج‌ 3، ص‌ 372 و متن‌ اصلي‌، ج‌ 12، ص‌ 446.آثار: 1) > مجموعه‌ < ، يا به‌ يوناني‌: سوناگوگه‌ ، مهمترين‌ اثر رياضي‌ پاپوس‌ است‌ كه‌ بخشهايي‌ از آن‌ به‌جا مانده‌ است‌. اين‌ اثر در اصل‌ شامل‌ هشت‌ يا دوازده‌ مقاله‌ بوده‌ است‌ (همان‌، ترجمة‌ فارسي‌، ج‌3، ص‌ 369) كه‌ از اين‌ ميان‌ تمامي‌ مقالة‌ اول‌ و قسمت‌ اعظم‌ مقالة‌ دوم‌ از بين‌ رفته‌ است‌. از مقاله‌هاي‌ نهم‌ تا دوازدهم‌ نيز، كه‌ در نسبت‌ دادن‌ آنها به‌ او ترديد كرده‌اند، چيزي‌ باقي‌ نمانده‌ است‌ (هيث‌ ، ج‌2، ص‌ 357 ـ 358). موضوع‌ مقاله‌هاي‌ سوم‌ تا هشتم‌ مجموعه‌ ، به‌ترتيب‌، عبارت‌اند از: تناسب‌ و احجام‌ محاطي‌ و تضعيف‌ مكعب‌، منحنيهاي‌ مارپيچي‌ و اقسام‌ ديگر منحنيها، اشكال‌ متساوي‌المحيط‌، كره‌ها، تحليل‌ (رياضي‌) و مكانيك‌ (اوليري‌، ص‌ 54ـ55). مقالة‌ هشتم‌ > مجموعه‌ < را مترجمي‌ ناشناس‌ به‌عربي‌ برگردانده‌ است‌ (برگرن‌، ص‌ 141ـ142) كه‌ نسخه‌هاي‌ مختلفي‌ از آن‌ به‌ نام‌ مدخل‌ في‌الحيل‌ وجَرالاثقال‌ (كاراتاي‌، ج‌ 3، ص‌ 737) و يا با عنوان‌ كاملتر مدخل‌ الي‌' علم‌الحيل‌ يُذكَرُ فيهِ علم‌ مركزالثقل‌ و كيفَ يُرفعُ الثقل‌ العَظيم‌ بالمقداراليسير مِنَالقُوه‌ (سزگين‌، ج‌ 5، ص‌ 175) وجود دارد. جكسون‌ در نشرية‌ اسلاميك‌ كوارترلي‌ اين‌ ترجمه‌ را معرفي‌ و بررسي‌ كرده‌ است‌. 2) شرح‌ مجسطي‌ كه‌ تنها بخشهايي‌ از آن‌ به‌ زبان‌ اصلي‌ (يوناني‌) باقي‌ مانده‌ است‌ ( زندگينامة‌ علمي‌ دانشوران‌ ، ترجمة‌ فارسي‌، ج‌3، ص‌ 374ـ375). 3) تفسير المقالة‌ العاشرة‌ من‌ كتابِ اقليدس‌ ، شرح‌ پاپوس‌ بر مقالة‌ دهم‌ كتاب‌ اصول‌ اقليدس‌ كه‌ ابن‌نديم‌ (همانجا) از آن‌ نام‌ برده‌ است‌. ترجمه‌اي‌ عربي‌ از اين‌ شرح‌ كه‌ ابوعثمان‌ دمشقي‌ (رياضيدان‌ قرن‌ سوم‌ هجري‌) فراهم‌ آورده‌ است‌، با عنوان‌ المقالة‌ الاولي‌' من‌ كتاب‌ بِبُس‌ في‌ الاَعظام‌ المنطقة‌ والصَّم‌ التي‌ ذُكِرَت‌ في‌المقالة‌ العاشرة‌ من‌ كتاب‌ اُوقليدس‌ في‌ الاُسطُقسات‌ وجود دارد (سلان‌، همانجا) كه‌ با قرينة‌ ذكر نام‌ پاپوس‌ (ببس‌) از او دانسته‌ شده‌ است‌. اين‌ كتاب‌ را يونگه‌ و تامسون‌ ، به‌ همراه‌ ترجمة‌ انگليسي‌ و با حاشيه‌اي‌ مفصل‌، به‌چاپ‌ رسانده‌اند. 4) كتاب‌ عنصرالموسيقي‌ كه‌ احتمالاً شرحي‌ بر هارمونيكا ي‌ بطلميوس‌ است‌. متن‌ لاتيني‌ اين‌ كتاب‌ به‌ فرفوريوس‌ (فيلسوف‌ يوناني‌ قرن‌ سوم‌ ميلادي‌) نيز نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌ ( زندگينامة‌ علمي‌ دانشوران‌ ، ترجمة‌ فارسي‌، ج‌3، ص‌ 378). اين‌ كتاب‌ را اسحاق‌بن‌ حنين‌ به‌عربي‌ برگردانده‌، و در آن‌ نام‌ نويسنده‌ بولس‌ ضبط‌ شده‌ است‌. ازينرو آن‌ را به‌ بولس‌ اجانيطي‌ * (آتش‌، ص‌ 41) و پولسِ فارسي‌ * (دانش‌پژوه‌، 1355 ش‌، ص‌ 34) نسبت‌ داده‌اند. اما سزگين‌ (ج‌ 5، ص‌ 176) آن‌ را از پاپوس‌ دانسته‌ است‌. از اين‌ كتاب‌ دو نسخة‌ خطي‌ در تركيه‌ وجود دارد (آتش‌؛ سزگين‌، همانجاها) و ميكروفيلم‌ يكي‌ از اين‌ نسخه‌ها در دانشگاه‌ تهران‌ نگهداري‌ مي‌شود (دانش‌پژوه‌، 1348 ش‌، ج‌1، ص‌ 445). 5) > وصف‌ جهان‌ < در جغرافيا كه‌ اصل‌ يوناني‌ آن‌ باقي‌ نمانده‌ است‌، اما ترجمه‌اي‌ قديمي‌ از آن‌ به‌ زبان‌ ارمني‌ وجود دارد. در تعلق‌ اين‌ اثر به‌ پاپوس‌ نيز شك‌ كرده‌اند ( زندگينامة‌ علمي‌ دانشوران‌ ، ترجمة‌ فارسي‌، ج‌3، ص‌377). 6) كتاب‌ تفسير كتاب‌ بطلميوس‌ في‌ تسطيح‌الكرة‌ ، كه‌ به‌ گفتة‌ ابن‌نديم‌ (همانجا) ثابت‌بن‌قره‌ آن‌ را به‌عربي‌ ترجمه‌ كرده‌ است‌؛ اين‌ كتاب‌ باقي‌ نمانده‌ است‌.پاپوس‌ كتابهاي‌ ديگري‌ در جغرافيا و خوابگزاري‌ نيز داشته‌ كه‌ تنها نامي‌ از آنها مانده‌ است‌ ( زندگينامة‌ علمي‌ دانشوران‌ ، ترجمة‌ فارسي‌، همانجا).منابع‌: احمد آتش‌، «المخطوطات‌ العربية‌ في‌ مكتبات‌ الاناضول‌»، مجلة‌ معهدالمخطوطات‌ العربية‌ ، ج‌4، جزء 1 (شوال‌ 1377)؛ ابن‌نديم‌، الفهرست‌ ، چاپ‌ ناهد عباس‌ عثمان‌، دوحه‌ 1985؛ دليسي‌ اونز اوليري‌، انتقال‌ علوم‌ يوناني‌ بعالم‌ اسلامي‌ ، ترجمة‌ احمد آرام‌، تهران‌ 1342ش‌؛ عبدالرحمان‌ خازني‌، كتاب‌ ميزان‌ الحكمه‌ ، حيدرآباد دكن‌ 1359؛ محمدتقي‌ دانش‌پژوه‌، فهرست‌ ميكروفيلمهاي‌ كتابخانة‌ مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌ ، ج‌1، تهران‌ 1348ش‌؛ همو، مداومت‌ در اصول‌ موسيقي‌ ايران‌: نمونه‌اي‌ از فهرست‌ آثار دانشمندان‌ ايراني‌ و اسلامي‌ در غناء و موسيقي‌ ، تهران‌ 1355ش‌؛ زندگينامة‌ علمي‌ دانشوران‌ ، زيرنظر احمد بيرشك‌، تهران‌ 1369ش‌ ـ ، ذيل‌ «اقليدس‌» و «پاپوس‌ اسكندراني‌» (از ايور بولمر ـ توماس‌)؛ علي‌بن‌ يوسف‌ قفطي‌، تاريخ‌ الحكماء قفطي‌ ، ترجمة‌ فارسي‌ از قرن‌ يازدهم‌ هجري‌، چاپ‌ بهين‌ دارائي‌، تهران‌ 1347ش‌؛J. L. Berggren, "A coincidence of Pappos' book VIII with al-B ¦ â ru ¦ n ¦ â 's Tah ¤ d i ¦ d ", Journal for the history of Arabic science , vol. 2, no.1 (May 1978); Dictionary of scientific biography , ed. Charles Coulston Gillispie, New York 1981, s.v. "Simson, Robert" (by Ian N. Sneddon); Thomas Heath, A history of Greek mathematics , vol. II, Oxford 1921; Fehmi Edhem Karatay, Topkap i Saray i Mدzesi Kدtدphanesi Arapµa Yazmalar Katalog § u , Istanbul 1966; Fuat Sezgin, Geschichte des arabischen Schrifttums , vol. V: Mathematik Bis ca. 430. H., Leiden 1974; M. Le Baron de Slane, Catalogue des manuscrits arabes , Paris 1883-1895.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهران‌ اخباريفر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده