بیهقی‌ ابوالفضل‌ محمدبن‌ حسین‌
معرف
ر وتاريخنگار بلندآوازة‌ دورة‌ غزنويان‌ و مؤلّف‌ تاريخ‌ بيهقي‌ *
متن
بيهقي‌، ابوالفضل‌ محمدبن‌ حسين‌ ، دبير وتاريخنگار بلندآوازة‌ دورة‌ غزنويان‌ و مؤلّف‌ تاريخ‌ بيهقي‌ * . در دورة‌ نهمين‌ امير غزنوي‌، عبدالرشيدبن‌ محمود سبكتكين‌، بيهقي‌ صاحبديوانِ رسالت‌، نگهبان‌ اسناد مهم‌ و ضبط‌ كردني‌ و «خزانة‌ حجّت‌» غزنويان‌، و معتمد آن‌ روزگار بود ( رجوع كنيد به محمد بيهقي‌، چاپ‌ خطيب‌ رهبر، ج‌ 1، ص‌ 163، ج‌ 3، ص‌ 874 ، 886).در 385 در روستاي‌ حارث‌آباد در دو و نيم‌فرسنگي‌ جنوب‌ غربي‌ سبزوار امروزي‌، از ناحية‌ بيهق‌ * ، تولد يافت‌ (همان‌، چاپ‌ غني‌ و فياض‌، مقدمه‌، ص‌ و؛ علي‌ بيهقي‌، تعليقات‌ بهمنيار، ص‌ 332) و در نيشابور، مركز فرهنگي‌ آن‌ روزگار، به‌ تحصيل‌ پرداخت‌. در 412، در حالي‌ كه‌ بيش‌ از 27 سال‌ نداشت‌، به‌ ديوان‌ رسالت‌ محمود غزنوي‌ (حك : 387ـ421) راه‌ يافت‌ (محمد بيهقي‌، چاپ‌ خطيب‌ رهبر، ج‌3، ص‌ 929). ابتدا شاگرد ابونصرِ مشكان‌ * بود (همان‌، ج‌1، ص‌ 53). پس‌ از نوزده‌ سال‌ به‌ نيابت‌ ابونصر به‌ دبيري‌ سلطان‌ محمود و سپس‌ به‌ دبيري‌ ديوان‌ محمدبن‌ محمود (حك : شعبان‌ تا شوال‌ 421 و چند ماه‌ در سال‌ 432) و سلطان‌ مسعود (حك : 421ـ432) و سپس‌ سلطان‌ مودود (حك : 432ـ441) و بالاخره‌ فرخزادبن‌ مسعود (حك : 444ـ451) برگزيده‌ شد (علي‌ بيهقي‌، ص‌ 175).بيهقي‌ از همان‌ جواني‌ در شغل‌ خود بسيار مورد اعتماد بود (براي‌ نمونه‌ رجوع كنيد به محمد بيهقي‌، چاپ‌ خطيب‌ رهبر، ج‌2، ص‌ 445، ج‌3، ص‌932). از واگذاري‌ دبيري‌ ديوان‌ به‌ او چنين‌ بر مي‌آيد كه‌ علاوه‌ بر ديگر فضيلتها خط‌ خوشي‌ نيز داشته‌ است‌. بيهقي‌ پس‌ از مرگ‌ ابونصر مشكان‌ و جانشين‌ شدن‌ بوسهل‌ زوزني‌ (متوفي‌ پيش‌ از 450) به‌ عنوان‌ رئيس‌ جديد ديوان‌ رسالت‌، به‌ دليل‌ موافق‌ نبودن‌ با اين‌ امر در نامه‌اي‌ به‌ سلطان‌ مسعود از شغل‌ دبيري‌ استعفا خواست‌، اما مسعود او را به‌ كار دلگرم‌ ساخت‌ و از بوسهل‌ خواست‌ تا با او بخوبي‌ رفتار كند ( رجوع كنيد بههمان‌، ج‌ 3، ص‌ 932ـ933). در 431 بوسهل‌ مورد عتاب‌ مسعود واقع‌ شد و مسعود او را به‌ بُست‌ فرستاد و بوسهل‌ هنگامي‌ كه‌ به‌ رفتن‌ تن‌ در داد بيهقي‌ را «خليفت‌ خويش‌ كرد» (همان‌، ج‌ 3، ص‌ 981ـ 982). پس‌ از قتل‌ مسعود (432) و ديگرگوني‌ اوضاع‌، بيهقي‌ در دورة‌ محمدبن‌ محمود و مودودبن‌ مسعود و نيز سلطان‌ فرخزاد همچنان‌ دبير ديوان‌ رسالت‌ بود (علي‌ بيهقي‌، همانجا) تا در عهد عبدالرشيد (441ـ444) كوچكترين‌ فرزند محمود غزنوي‌ به‌ رياست‌ ديوان‌ رسالت‌ برگزيده‌ شد (محمد بيهقي‌، چاپ‌ خطيب‌ رهبر، ج‌1، ص‌ 163). اما پس‌ از سلطان‌ فرخزاد «انزوا اختيار كرد و به‌ تصانيف‌ مشغول‌ گشت‌» (علي‌ بيهقي‌، همانجا).از حوادث‌ مهم‌ زندگي‌ بيهقي‌ در زمان‌ عبدالرشيد غارت‌ شدن‌ خانه‌ و زنداني‌ شدن‌ وي‌ بود كه‌ بر اثر سعايت‌ غلامي‌، «تومان‌» نام‌، انجام‌ شد (عوفي‌، قسم‌ 3، ج‌2، ص‌ 572 ـ573).واقعة‌ ديگر زندگي‌ بيهقي‌ اين‌ بود كه‌ «او را از جهت‌ مَهر زني‌، قاضي‌ در غزني‌ حبس‌ فرمود» (علي‌ بيهقي‌، ص‌ 177) تا اينكه‌ طغرل‌ بَرار و به‌ قول‌ بيهقي‌ «طغرل‌ مغرور مخذول‌» (محمد بيهقي‌، چاپ‌ خطيب‌ رهبر، ج‌3، ص‌ 1118) به‌ غزنين‌ تاخت‌ و عبدالرشيد را كشت‌ و «خدم‌ ملوك‌ را با قلعه‌ فرستاد» و يكي‌ از كساني‌ كه‌ از زندان‌ قاضي‌ به‌ زندان‌ قلعه‌ انتقال‌ يافت‌، بيهقي‌ بود (علي‌ بيهقي‌، همانجا). علي‌بن‌ زيد بيهقي‌ (ابن‌فندق‌)، همشهري‌ بيهقي‌، ضمن‌ نقل‌ اندرزهايي‌ اخلاقي‌ از بيهقي‌ چهار بيت‌ عربي‌ از او نقل‌ مي‌كند كه‌ دو بيت‌ از آنها دربارة‌ دورة‌ زندان‌ او در «حبس‌ قلعه‌» در عهد طغرل‌ است‌ (ص‌ 177ـ 178).بيهقي‌ در دورة‌ فرخزاد نيز هنوز دبير ديوان‌ رسالت‌ بود و ظاهراً در اواخر همين‌ دوره‌ بود كه‌ نامة‌ معروف‌ صلح‌نامه‌ (كتاب‌ الصلح‌) را در موضوع‌ مصالحة‌ چغري‌بيك‌ (حسيني‌، ص‌ 26: جقربك‌) داوودبن‌ ميكائيل‌ سلجوقي‌ با غزنويان‌ تنظيم‌ و كتابت‌ كرد (همان‌، ص‌ 29). وي‌ پس‌ از درگذشت‌ فرخزاد و روي‌ كار آمدن‌ ابوالمظفر ابراهيم‌ در صفر 451 (محمد بيهقي‌، چاپ‌ خطيب‌ رهبر، ج‌2، ص‌ 514)، به‌ ادامة‌ كار تأليف‌ كتاب‌ مشهور خود، تاريخ‌ بيهقي‌ ، اشتغال‌ داشت‌ تا در صفر 470 درگذشت‌ (علي‌ بيهقي‌، ص‌ 175، 178).مؤلف‌ آثار الوزراء در پنج‌ موضع‌ از كتاب‌ خود، كتابي‌ را با عنوان‌ مقامات‌ خواجه‌ ابوالنصر مشكاني‌ ، با اندكي‌ اختلاف‌ در عنوان‌، به‌ بيهقي‌ نسبت‌ مي‌دهد (عقيلي‌، ص‌ 8، 154، 161، 178، 186). با توجه‌ به‌ اين‌ نكته‌ كه‌ موضوع‌ «مواضعه‌ها» و «جوابها»يي‌ كه‌ ميان‌ خواجه‌ احمد حسن‌ ميمندي‌ (متوفي‌ 424) و سلطان‌ مسعود ردّ و بدل‌ گرديده‌ (همان‌، ص‌ 178ـ180) عيناً همان‌ مطالبي‌ است‌ كه‌ خود بيهقي‌ هم‌ ضمن‌ اشارت‌ به‌ آنها مي‌نويسد: «آن‌ مواضعه‌ بياورده‌ام‌ در مقاماتِ محمودي‌ كه‌ كرده‌ام‌، كتاب‌ مقامات‌، و اين‌ جا تكرار نكردم‌» (محمد بيهقي‌، چاپ‌ خطيب‌ رهبر، ج‌1، ص‌ 203) معلوم‌ مي‌شود كه‌ مقامات‌ خواجه‌ ابوالنصر مشكاني‌ ـ يعني‌ مجموعة‌ مطالبي‌ كه‌ بيهقي‌ از استادش‌ ابونصر مشكان‌ دربارة‌ تاريخ‌ محمود غزنوي‌ نقل‌ كرده‌ است‌ ـ به‌ احتمال‌ زياد، همان‌ مقامات‌ محمودي‌ است‌ (نفيسي‌، ج‌ 1، ص‌ 94ـ95).بيهقي‌ همچنين‌ از «رسالتي‌» ياد مي‌كند كه‌ خود «تأليف‌» كرده‌ بوده‌ و نامه‌هايي‌ را كه‌ از ديوان‌ سلطان‌ مسعود به‌ تركستان‌ نوشته‌اند در آنجا ثبت‌ كرده‌ بوده‌ است‌ (ج‌2، ص‌ 651). احتمال‌ مي‌دهيم‌ كه‌ اين‌ رساله‌ بايد همان‌ كتاب‌ زينة‌ الكتّاب‌ بوده‌ باشد كه‌ در فن‌ نويسندگي‌ و هنر انشاء نامه‌ها و فرمانها تأليف‌ گرديده‌ و ابن‌فندق‌ از آن‌ ياد كرده‌ و گفته‌ است‌ «در آن‌ فن‌، مثل‌ آن‌ كتاب‌ نيست‌» (ص‌ 175). نيز رساله‌اي‌ ديگر از بيهقي‌ در موضوع‌ لغت‌ موجود است‌ كه‌ شامل‌ حدود 370 واژة‌ فارسي‌ با معادلهاي‌ عربي‌ آنهاست‌ (حكمت‌، ص‌ 383ـ384). اين‌ رساله‌ در مجموعه‌اي‌ در كتابخانة‌ ملك‌ تهران‌ نگهداري‌ مي‌شود كه‌ در شوال‌ 652 نگارش‌ يافته‌ (همان‌، ص‌ 383) و علي‌اصغر حكمت‌ آن‌ را در مجموعه‌اي‌ با عنوان‌ پارسي‌ نغز در 1330 ش‌ و صادق‌ كيا همان‌ را با عنوان‌ چند سخن‌ كه‌ دبيران‌ در قلم‌ آرند در 1357 ش‌ چاپ‌ و منتشر كرده‌ است‌. علي‌اكبر فياض‌ احتمال‌ داده‌ است‌ كه‌ اين‌ رساله‌ قسمتي‌ از زينة‌ الكتّاب‌ باشد (محمد بيهقي‌، مقدمه‌، ص‌ ز).منابع‌: علي‌بن‌ زيد بيهقي‌، تاريخ‌ بيهق‌ ، چاپ‌ احمد بهمنيار، تهران‌ 1345ش‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1361ش‌؛ محمدبن‌ حسين‌ بيهقي‌، تاريخ‌ بيهقي‌ ، چاپ‌ خليل‌ خطيب‌ رهبر، تهران‌ 1368ش‌؛ همان‌، چاپ‌ غني‌ و فياض‌، تهران‌ 1324ش‌؛ علي‌بن‌ ناصر حسيني‌، كتاب‌ اخبار الدولة‌ السلجوقية‌ ، چاپ‌ محمد اقبال‌، بيروت‌ 1404/1984؛ علي‌ اصغر حكمت‌، پارسي‌ نغز ، تهران‌ 1330ش‌؛ حاجي‌بن‌ نظام‌ عقيلي‌، آثار الوزراء ، چاپ‌ جلال‌الدين‌ محدث‌ ارموي‌، تهران‌ 1364ش‌؛ محمدبن‌ محمد عوفي‌، جوامع‌ الحكايات‌ و لوامع‌ الروايات‌ ، قسم‌3، ج‌2، چاپ‌ اميربانو كريمي‌ (مصفّا) و مظاهر مصفّا، تهران‌ 1353ش‌؛ سعيد نفيسي‌، در پيرامون‌ تاريخ‌ بيهقي‌ ، تهران‌ 1352 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رضا مصطفوي‌ سبزواري‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده