بیهق‌
معرف
دي‌، ناحيه‌، و ولايتي‌ قديمي‌ در نيشابور (اَبَرشهر)، امروزه‌ دهستاني‌ در شهرستان‌ سبزوار
متن
بيهق‌ ، آبادي‌، ناحيه‌، و ولايتي‌ قديمي‌ در نيشابور (اَبَرشهر)، امروزه‌ دهستاني‌ در شهرستان‌ سبزوار. بيهق‌ به‌ دليل‌ قرار داشتن‌ بر سر راه‌ اصلي‌ ري‌ ـ نيشابور (ابن‌رسته‌، ص‌169ـ171؛ ابن‌خرداذبه‌، ص‌22ـ24)، و برخاستن‌ اشخاص‌ نامداري‌ از آن‌، و از آنجا كه‌ از مراكز تشيع‌ در ايران‌ بوده‌ (ياقوت‌حموي‌، ج‌ 1، ص‌804)، طي‌ قرنها اهميت‌ داشته‌ است‌.مؤلّف‌ تاريخ‌ بيهق‌ در تبيين‌ نام‌ بيهق‌ به‌ نقل‌ چند نظر پرداخته‌، از جمله‌ اينكه‌ برخي‌ آن‌ را به‌ معناي‌ «بهترين‌ ناحية‌» نيشابور، و برخي‌ برگرفته‌ از نام‌ شخصي‌ موسوم‌ به‌ بيهه‌ دانسته‌اند كه‌ به‌ روزگار بهمن‌الملك‌ ديه‌ بيهه‌ را بنا كرد و آثار و حصار آن‌ تا زمان‌ مؤلف‌ (قرن‌ ششم‌) باقي‌ بوده‌ است‌ (علي‌ بيهقي‌، ص‌ 33). درستي‌ اين‌ تبيين‌ محل‌ ترديد است‌ ولي‌ جغرافيانويسان‌ و مؤلفان‌ بعدي‌ عموماً نظر اول‌ را پذيرفته‌ و در آثار خود ذكر كرده‌اند (از جمله‌ ياقوت‌حموي‌، همانجا؛ حافظ‌ابرو، ص‌ 50؛ و از مؤلفان‌ معاصر رجوع كنيد به توماشك‌ ، ص‌ 636).گرچه‌ بيهق‌ در منطقة‌ قديمي‌ اَبَرشهر قرار داشته‌ كه‌ حداقل‌ از زمان‌ پارتيان‌ آباد بوده‌ ( رجوع كنيد به ماركوارت‌، ص‌ 150)، دربارة‌ سابقة‌ پيش‌ از اسلام‌ آن‌ به‌ طور مشخص‌ اطلاعي‌ در دست‌ نيست‌. در روايتي‌ حافظ‌ ابرو (همانجا)، بناي‌ قلعة‌ خسروگرد را (كه‌ به‌ روزگار وي‌ قريه‌اي‌ از قراي‌ بيهق‌ بوده‌) به‌ كيخسرو منسوب‌ مي‌كند.وسعت‌ و حدود بيهق‌ در طول‌ تاريخ‌ متغير بوده‌ است‌. در اوايل‌ قرن‌ سوم‌ در زمان‌ عبدالله‌بن‌ طاهر (213ـ230)، ناحية‌ بيهق‌ مشتمل‌ بر دوازده‌ قسمت‌ (ربع‌) بود: اعلي‌الرستاق‌ (شامل‌ آبادي‌ بيهق‌)، قصبة‌ سبزوار، طبس‌، زميج‌، خواشد و وريان‌، خسروجرد، باشتين‌، ديوره‌، كاه‌، مزينان‌، فريومد، پشاكوه‌ (علي‌ بيهقي‌، ص‌34ـ 39). در آن‌ زمان‌ بيهق‌ شامل‌ 395 روستا بود كه‌ از آن‌ ميان‌، 321 روستا خراجي‌ بالغ‌ بر 796 ، 178 درهم‌ و 74 روستا مبلغ‌ 800 ، 57 درهم‌ عشريه‌ (ماليات‌) مي‌پرداختند (همان‌، ص‌34). در قرن‌ هفتم‌ تعداد روستاها به‌ 321 (ياقوت‌ حموي‌، همانجا)، و در قرن‌ هشتم‌ به‌ حدود چهل‌ روستا (حمدالله‌ مستوفي‌، ص‌150) كاهش‌ يافت‌، و قصبة‌ (مركز) آن‌ خسروجرد بود (ابوالفداء، ص‌442). در آن‌ زمان‌ آب‌ و هواي‌ بيهق‌ معتدل‌ و بازارهاي‌ آن‌ فراخ‌ و محصولش‌ غله‌ و اندكي‌ ميوه‌ بوده‌ است‌ (حمدالله‌ مستوفي‌، ص‌ 149ـ150). در 444 در بيهق‌ زلزلة‌ سختي‌ روي‌ داد كه‌ بر اثر آن‌ خرابي‌ بسيار به‌ بار آمد (علي‌بيهقي‌، ص‌52). در 464 باروي‌ شهر به‌ دستور خواجه‌ نظام‌الملك‌ (وزير سلجوقيان‌) تجديد بنا و در 490 بار ديگر به‌ فرمان‌ ارسلان‌ ارغون‌بن‌ آلب‌ارسلان‌ ويران‌ شد (همان‌، ص‌ 53).ظاهراً نخستين‌بار حمدالله‌ مستوفي‌ در قرن‌ هشتم‌ بيهق‌ را به‌ عنوان‌ ولايت‌ ضبط‌ كرده‌ است‌ (ص‌149). در همين‌ قرن‌ سربداران‌ ضرب‌ سكه‌هاي‌ مستقل‌ را در سبزوار آغاز كردند (اسميت‌، ص‌75).قديمترين‌ روايت‌ تاريخي‌ در مورد بيهق‌، توقف‌ يزدگرد، آخرين‌ پادشاه‌ ساساني‌، در سال‌ 28، در آنجاست‌ (علي‌ بيهقي‌، ص‌ 26). بيهق‌ در 30 يا 31 به‌ دست‌ مسلمانان‌ فتح‌ شد (بلاذري‌، ص‌ 403ـ 404؛ طبري‌، ج‌4، ص‌302؛ ابن‌اثير، ج‌ 3، ص‌ 124؛ علي‌ بيهقي‌، ص‌ 25ـ26).در قرن‌ سوم‌، با مهاجرت‌ تعداد زيادي‌ از سادات‌ علوي‌ كه‌ از طرف‌ مادري‌ با طاهريان‌ خويشي‌ داشتند، خاندان‌ سادات‌ بيهق‌ شكل‌ گرفت‌ (علي‌بيهقي‌، ص‌ 54 ـ56) و بيهق‌ را تبديل‌ به‌ يكي‌ از مراكز تشيع‌ نمود، چنانكه‌ عبدالجليل‌ قزويني‌ در قرن‌ ششم‌ سبزوار را از شهرهاي‌ شيعي‌ ضبط‌ كرده‌ (ص‌ 202) و در قرون‌ بعدي‌ نيز چنين‌ بوده‌ است‌ ( رجوع كنيد بهحمدالله‌ مستوفي‌، ص‌ 150؛ حافظ‌ابرو؛ ياقوت‌ حموي‌، همانجاها). در عين‌ حال‌، علماي‌ بسياري‌، عمدتاً شافعي‌، بدانجا منسوب‌اند (اسنوي‌، ج‌ 1، ص‌ 99، 117، 120؛ و ادامة‌ مقاله‌).بيهق‌ از درگيريهاي‌ مذهبي‌ كه‌ در خراسان‌ رخ‌ مي‌داد، بركنار نماند. در شورش‌ خوارج‌ در 213، به‌ رهبري‌ حمزة‌بن‌ آذرك‌، در قسمتهاي‌ مختلف‌ بيهق‌، از جمله‌ شِشْتَمَد و سبزوار، تعداد زيادي‌ از مردم‌ كشته‌ شدند و ويراني‌ بسيار به‌ بار آمد (علي‌بيهقي‌، ص‌44ـ 45). نيز در 489، در جنگ‌ ميان‌ اهالي‌ بيهق‌ با كرّاميان‌، آسيب‌ زيادي‌ به‌ مردم‌ اين‌ ناحيه‌ وارد آمد (همان‌، ص‌269). از اواخر قرن‌ پنجم‌ بيهق‌ صحنة‌ تاخت‌ و تاز اسماعيليان‌ نزاري‌ شد (ابن‌اثير، ج‌10، ص‌392). در 520، سلطان‌ سنجر سپاهي‌ براي‌ سركوبي‌ اسماعيليان‌ به‌ بيهق‌ فرستاد (همان‌، ج‌10، ص‌631). در قرن‌ ششم‌ در جنگهاي‌ ميان‌ سلجوقيان‌ با غزان‌ نيز بيهق‌ بارها مورد هجوم‌ و خرابي‌ واقع‌ شد (همان‌، ج‌11، ص‌88،232؛ علي‌بيهقي‌، ص‌271ـ272). در هنگام‌ حملة‌ مغول‌، بيهق‌ نيز چون‌ ديگر قصبات‌ و شهرهاي‌ خراسان‌ ويران‌ شد (جويني‌، ج‌1، ص‌118؛ وصّاف‌ حضره‌، ص‌ 323). ولايت‌ بيهق‌ در نيمة‌ قرن‌ هشتم‌ در قلمرو دولت‌ سربداران‌ بود. با استمداد آخرين‌ امير سربداري‌، علي‌ مؤيد (766ـ 788)، از اميرتيمور، اين‌ ولايت‌ نيز به‌ قلمرو تيمور منضم‌ گشت‌؛ تا اينكه‌ در شورش‌ 785 شهر سبزوار مورد ويراني‌ و كشتار هولناك‌ تيمور واقع‌ شد (پطروشفسكي‌، ص‌ 93، 95ـ96؛ ميرخواند، قسم‌ 6، ص‌ 1037، 1040؛ نيز رجوع كنيد به سبزوار * ).در دورة‌ صفويه‌، شهر سبزوار، شهر بزرگ‌ و مهم‌ ناحية‌ بيهق‌، بازسازي‌ و مرمت‌ شد و رونق‌ فراوان‌ يافت‌ ( دايرة‌المعارف‌ فارسي‌ ، ذيل‌ «سبزوار»)، و ظاهراً از اين‌ دوره‌ است‌ كه‌ نام‌ سبزوار به‌ ناحية‌ قديمي‌ بيهق‌ اطلاق‌ شد ( رجوع كنيد به سبزوار * ).از علما و ادباي‌ بيهق‌، ابوالحسن‌ محمدبن‌ شعيب‌ بيهقي‌ (متوفي‌ 324) فقيه‌ و مفتي‌ شافعي‌؛ ابوبكر احمدبن‌ حسين‌ بيهقي‌ (384ـ 458) فقيه‌ شافعي‌؛ ابوعبداللّه‌ محمدبن‌ يحيي‌ (مقتول‌ حدود 432)، فقيه‌ امامي‌، جدّ مادريِ ابن‌شجري‌؛ ابوالفضل‌ محمدبن‌حسين‌ بيهقي‌ (385ـ470)، مورخ‌ و مؤلف‌ تاريخ‌ بيهقي‌ ؛ احمدبن‌ علي‌ بيهقي‌ معروف‌ به‌ بوجعفرك‌ (470ـ 544) لغوي‌ و مؤلف‌ تاج‌المصادر ؛ و ابوالحسن‌ (ظهيرالدين‌) علي‌ بيهقي‌ معروف‌ به‌ ابن‌فندق‌ (493ـ565) مؤلف‌ كتاب‌ تاريخ‌ بيهق‌ ، كه‌ جزئيات‌ بسياري‌ را دربارة‌ تاريخ‌ بيهق‌ ثبت‌ كرده‌ است‌، شايان‌ ذكرند (آقابزرگ‌ طهراني‌، طبقات‌:النابس‌ ، ص‌38، الثقات‌العيون‌ ، ص‌ 36، الانوار الساطعة‌ ، ص‌ 166ـ167؛ سمعاني‌، ج‌ 1، ص‌ 438ـ439؛ براي‌ فهرست‌ مفصل‌ رجوع كنيد به علي‌ بيهقي‌، جاهاي‌ متعدد).آثار باقيمانده‌ از دوران‌ رونق‌ بيهق‌، هم‌اكنون‌ در سبزوار و آباديهايي‌ كه‌ قبلاً در قلمرو بيهق‌ بوده‌اند وجود دارد ( رجوع كنيد به محمود بيهقي‌، جاهاي‌ متعدد؛ جغرافياي‌ كامل‌ ايران‌ ، ج‌ 1،ص‌628).امروزه‌، بيهق‌ نام‌ دهستاني‌ است‌ به‌ مركزيت‌ ششتمد در بخش‌ ششتمد از شهرستان‌ سبزوار.منابع‌: محمدمحسن‌ آقابزرگ‌ طهراني‌، طبقات‌ اعلام‌ الشيعة‌: النابس‌ في‌ القرن‌ الخامس‌ : چاپ‌ علي‌نقي‌ منزوي‌، بيروت‌ 1391/1971؛ همان‌: الثقات‌ العيون‌ في‌ سادس‌ القرون‌ ، چاپ‌ علي‌نقي‌ منزوي‌، بيروت‌ 1392/1972؛ همان‌: الانوار الساطعة‌ في‌ المائة‌ السابعةِ ، چاپ‌ علي‌نقي‌ منزوي‌، بيروت‌، 1972؛ ابن‌اثير، الكامل‌ في‌التاريخ‌ ، بيروت‌ 1399ـ 1402/ 1979ـ1982؛ ابن‌خرداذبه‌، كتاب‌ المسالك‌ والممالك‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1967؛ ابن‌رسته‌، كتاب‌ الاعلاق‌ النفسية‌ ، چاپ‌ دخويه‌، ليدن‌ 1967؛ اسماعيل‌بن‌علي‌ ابوالفداء، كتاب‌ تقويم‌ البلدان‌ ، چاپ‌ رينود و ديسلان‌، پاريس‌ 1840؛ جان‌ مسن‌ اسميت‌، خروج‌ و عروج‌ سربداران‌ ، ترجمة‌ يعقوب‌ آژند، تهران‌ 1361 ش‌؛ عبدالرحيم‌بن‌ حسن‌ اسنوي‌، طبقات‌ الشافعية‌ ، چاپ‌ كمال‌ يوسف‌ حوت‌، بيروت‌ 1407/ 1987؛ ايران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سياسي‌ و اجتماعي‌. دفتر تقسيمات‌ كشوري‌، سازمان‌ تقسيمات‌ كشوري‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ ، تهران‌ 1377 ش‌؛ احمدبن‌ يحيي‌ بلاذري‌، كتاب‌ فتوح‌البلدان‌ ، چاپ‌ دخويه‌، در الجغرافيا الاسلامية‌ ، ج‌ 42، فرانكفورت‌ 1413/1992؛ علي‌بن‌زيد بيهقي‌، تاريخ‌ بيهق‌ ، چاپ‌ احمد بهمنيار، تهران‌ 1345 ش‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1361 ش‌؛ محمود بيهقي‌، سبزوار شهر ديرينه‌هاي‌ پايدار ، مشهد 1370 ش‌؛ ايليا پاولوويچ‌ پطروشفسكي‌، نهضت‌ سربداران‌ خراسان‌ ، ترجمة‌ كريم‌ كشاورز، تهران‌ 1351 ش‌؛ جغرافياي‌ كامل‌ ايران‌ ، تهران‌: سازمان‌ پژوهش‌ و برنامه‌ريزي‌ آموزشي‌، 1366 ش‌؛ عطاملك‌بن‌محمد جويني‌، كتاب‌ تاريخ‌ جهانگشاي‌ ، چاپ‌ محمدبن‌ عبدالوهاب‌ قزويني‌، ليدن‌ 1911ـ1937، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ] بي‌تا. [ ؛ عبدالله‌بن‌ لطف‌الله‌ حافظ‌ ابرو، جغرافياي‌ تاريخي‌ خراسان‌ در تاريخ‌ حافظ‌ابرو ، چاپ‌ غلامرضا ورهرام‌، تهران‌ 1370 ش‌؛ حمدالله‌بن‌ابي‌بكر حمدالله‌ مستوفي‌، كتاب‌ نزهة‌القلوب‌ ، چاپ‌ گي‌ لسترنج‌، ليدن‌ 1915، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1362 ش‌؛ دايرة‌المعارف‌ فارسي‌ ، به‌ سرپرستي‌ غلامحسين‌ مصاحب‌، تهران‌ 1345ـ1374 ش‌؛ عبدالكريم‌بن‌ محمد سمعاني‌، الانساب‌ ، چاپ‌ عبدالله‌ عمر بارودي‌، بيروت‌ 1408/1988؛ محمدبن‌ جرير طبري‌، تاريخ‌الطبري‌: تاريخ‌ الامم‌ والملوك‌ ، چاپ‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهيم‌، بيروت‌ ] 1382ـ1387/1962ـ1967 [ ؛ عبدالجليل‌ قزويني‌، نقض‌ ، چاپ‌ جلال‌الدين‌ محدث‌ ارموي‌، تهران‌ 1358 ش‌؛ ژوزف‌ ماركوارت‌، ايرانشهر: برمبناي‌ جغرافياي‌ موسي‌ خورني‌ ، ترجمة‌ مريم‌ ميراحمدي‌، تهران‌ 1373 ش‌؛ محمدبن‌ خاوندشاه‌ ميرخواند، روضة‌ الصفا ، تهذيب‌ و تلخيص‌ عباس‌ زرياب‌، تهران‌ 1373 ش‌؛ عبدالله‌بن‌ فضل‌الله‌ وصّاف‌ حضره‌، تحرير تاريخ‌ وصّاف‌ ، به‌ قلم‌ عبدالمحمد آيتي‌، تهران‌ 1346 ش‌؛ ياقوت‌ حموي‌، معجم‌البلدان‌ ، چاپ‌ فرديناند ووستنفلد، لايپزيگ‌ 1866ـ1873، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1965؛Encyclopaedia Iranica , s.v. "Bayhaq" (by C. E. Bosworth); Wilhelm Tomaschek, "Zur historischen Topographie von Persien", in Islamic geography, vol.99, ed. Fuat Sezgin, Frankfurt 1993.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

وحيد رياحي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده