بیله‌سوار (در اصل‌ پیلسوار)
معرف
بيله‌سوار (در اصل‌ پيلسوار)،# شهرستان‌ و شهري‌ در استان‌ اردبيل‌.
متن
بيله‌سوار (در اصل‌ پيلسوار)، شهرستان‌ و شهري‌ در استان‌ اردبيل‌.1) شهرستان‌ بيله‌سوار (جمعيت‌ طبق‌ سرشماري‌ 1375ش‌، 584 ، 59 تن‌)، در شمال‌ شرقي‌ استان‌ اردبيل‌ در مشرق‌ دشتِ مغان‌ * ، كنار مرز ايران‌ و جمهوري‌ آذربايجان‌، قرار دارد ومشتمل‌ است‌ بر بخشهاي‌ مركزي‌، قشلاقْ دشت‌، چهاردهستان‌ و دوشهر جعفرآباد و بيله‌سوار. از شمال‌ به‌ شهرستان‌ پارس‌آباد، از مشرق‌ به‌ مرز ايران‌ و جمهوري‌ آذربايجان‌، از جنوب‌ به‌ شهرستان‌ گِرمي‌ و از مغرب‌ به‌ شهرستانهاي‌ پارس‌آباد و گرمي‌ محدود است‌. اراضي‌ آن‌ با چند چشمه‌ و رود آبياري‌ مي‌شود. مهمترين‌ رود آن‌ رودخانة‌ موسمي‌ بالهارود (يا بلغارچاي‌) به‌ طول‌ 168 كيلومتر است‌ كه‌ از كوههاي‌ اوجارود در شهرستان‌ گرمي‌ سرچشمه‌ مي‌گيرد و پس‌ از مشروب‌ كردن‌ زمينهاي‌ بيله‌سوار در جمهوري‌ آذربايجان‌ ( رجوع كنيد بهادامة‌ مقاله‌) به‌ درياچة‌ محمود چاله‌ مي‌ريزد. اين‌ رود در مسير خود قسمتي‌ از مرز ايران‌ و جمهوري‌ آذربايجان‌ را تشكيل‌ مي‌دهد (كيهان‌، ج‌ 1، ص‌ 67؛ > واژه‌نامة‌ توضيحي‌ اسامي‌ جغرافيايي‌ آذربايجان‌ شوروي‌ < ، ص‌ 48).از گيا، نباتات‌ علوفه‌اي‌، زبان‌ گنجشك‌، بادام‌ وحشي‌، افرا،گل‌ گاوزبان‌، شيرخشت‌، شيرين‌بيان‌، خاكشير، آويشن‌، گَوَن‌ و كتيرا دارد و از زيا داراي‌ روباه‌، شغال‌، خرگوش‌، آهو، گرگ‌، كفتار، كبك‌، تيهو، قرقاول‌، بلدرچين‌، دُرنا، لك‌لك‌ و مرغابي‌ است‌. محصول‌ عمده‌اش‌ گندم‌، جو، پنبه‌، كنجد، بنشن‌، چغندرقند، سويا و فرآورده‌هاي‌ باغي‌ است‌. گوسفند و بز و فرآورده‌هاي‌ دامي‌ آن‌ صادر مي‌شود. از صنايع‌ دستي‌، گليم‌بافي‌ آن‌ مشهور است‌ و صادر مي‌شود (سازمان‌ جغرافيائي‌ نيروهاي‌ مسلح‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌، ج‌ 4، ص‌ 13). برخي‌ از تيره‌هاي‌ ايل‌سَون‌ (شاهسَوَن‌) در شهرستان‌ بيله‌سوار قشلاق‌ مي‌كنند. اين‌ شهرستان‌، با راه‌ شوسه‌ با اردبيل‌ و گرمي‌ ارتباط‌ دارد. در 1316 ش‌، بر طبق‌ قانون‌ تقسيمات‌ كشور، بيله‌سوار مركز ] بخش‌ [ اوجارود - مغان‌ در شهرستان‌ اردبيل‌ شد. در 1329 ش‌، دهستان‌ مغان‌ (مركز آن‌ بيله‌سوار) مشتمل‌ بر 57 ده‌ جزو شهرستان‌ مشكين‌شهر (خياو) به‌ شمار مي‌آمد (ايران‌. وزارت‌ كشور. ادارة‌ كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، ج‌ 1، ص‌ 399)، در 1330 ش‌، دهستان‌ بيله‌سوار جزو بخش‌ گرمي‌ از شهرستان‌ اردبيل‌ بود (رزم‌آرا، ج‌ 4، ص‌ 104). در تقسيمات‌ كشوري‌، در 1355 ش‌، شهر بيله‌سوار مركز بخش‌ حومه‌ و مركز شهرستان‌ مغان‌ بود. در تيرماه‌ 1370 بيله‌سوار تبديل‌ به‌ شهرستان‌ شد و مركز آن‌ شهر بيله‌سوار تعيين‌ گرديد (سازمان‌ جغرافيائي‌ نيروهاي‌ مسلح‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌، ج‌ 4، ص‌ 12). جمعيت‌ شهرنشين‌ آن‌ در سرشماري‌ 1375 ش‌، 116 ، 19 تن‌ (حدود 32% كل‌ جمعيت‌) و جمعيت‌ روستانشين‌ آن‌ 468 ، 40 تن‌ (حدود 68% كل‌ جمعيت‌) بوده‌ است‌. زبان‌ اهالي‌، تركي‌ آذربايجاني‌ است‌. مردم‌ آن‌ شيعة‌ اثناعشري‌، و عده‌اي‌ هم‌ سنّي‌ حنفي‌اند (همان‌، ج‌ 4، ص‌ 13).2) شهر بيله‌سوار (جمعيت‌ طبق‌ سرشماري‌ 1375 ش‌، 253 ، 13 تن‌)، در 198 كيلومتري‌ شمال‌ شهر اردبيل‌، و 56 كيلومتري‌ شمال‌ شرقي‌ شهر گرمي‌ قرار گرفته‌ است‌. ارتفاع‌ آن‌ از سطح‌ دريا هشتاد متر است‌. حداكثر دماي‌ آن‌ در تابستان‌ ْ25، حداقل‌ آن‌ در زمستان‌ ْ2-، و ميانگين‌ باران‌ سالانة‌ آن‌ 450 ميليمتر است‌. بيله‌سوار شهري‌ مرزي‌ است‌ و به‌ فاصله‌ حدود يك‌ كيلومتر در آن‌سوي‌ مرز، در جمهوري‌ آذربايجان‌، شهر ديگري‌ به‌ همين‌نام‌ وجود دارد.پيشينه‌ . بنابر سكّه‌هايي‌ كه‌ در تپه‌هاي‌ مختلف‌ منطقة‌ بيله‌سوار كشف‌ شده‌، قدمت‌ اين‌ ناحيه‌ به‌ دوران‌ اشكاني‌ يا پيش‌ از آن‌ باز مي‌گردد (همان‌، ج‌ 4، ص‌ 14). از گذشتة‌ شهر پيش‌ از اسلام‌، حتي‌ اوايل‌ دورة‌ اسلامي‌، مأخذ مكتوبي‌ سراغ‌ نداريم‌. به‌ نوشتة‌ حمدالله‌ مستوفي‌، شهر را يكي‌ از اميران‌ آل‌بويه‌ به‌ نام‌ پيله‌سوار (سوار بزرگ‌) احداث‌ كرده است‌ (1362ش‌ ب‌ ، ص‌ 90ـ91).بيله‌سوار از دورة‌ ايلخانيان‌ اهميت‌ يافت‌ و نام‌ آن‌ به‌ لحاظ‌ واقع‌ بودن‌ در دشت‌ مغان‌ كه‌ از مراكز قشلاقي‌ ايلات‌ مغول‌ بود، در تاريخها ضبط‌ شده‌ است‌. در 683، تِكودارخان‌ (حك : 680ـ 683)، پسر هلاكوخان‌، با لشكري‌ هشتادهزارنفري‌ (هشت‌ «تومان‌») از بيله‌سوار به‌ جنگ‌ ارغون‌، چهارمين‌ پادشاه‌ ايلخاني‌، رفت‌ و در حوالي‌ قزوين‌ او را شكست‌ داد (رشيدالدين‌ فضل‌الله‌، ج‌ 2، ص‌ 1135ـ1136). در 686، ارغون‌خان‌ (حك : 683ـ690) وارد بيله‌سوار شد (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 1163). سال‌ بعد خبررسيد كه‌ توقْتاي‌ برضد او با پنج‌هزار سوار از دربند گذشته‌ و بازرگانان‌ را غارت‌ كرده‌ است‌ (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 1164). ازينرو ارغون‌ از بيله‌سوار به‌ سوي‌ شماخي‌ حركت‌ كرد (همانجا). در 693 كيخاتو/ گيخاتو هنگام‌ بازگشت‌ از قشلاقِ اَران‌،در بيله‌سوار «عرض‌ لشكر داد» (از قشون‌ خود سان‌ ديد؛ همان‌، ج‌ 2، ص‌ 1196). سال‌ بعد، هنگام‌ جنگ‌ داخلي‌ و شورش‌ امراي‌ خود در اَران‌، به‌ بيله‌سوار رفت‌ و در آنجا با همراهان‌ خود به‌ قتل‌ رسيد (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 1201؛ حمدالله‌ مستوفي‌، 1362ش‌ الف‌ ، ص‌ 601). در 695، ارسلان‌ اُغول‌ كه‌ برغازان‌خان‌ (حك : 694ـ 703) شوريده‌ بود وارد بيله‌سوار شد، و از آنجا به‌ اَران‌ رفت‌ و در نزديكي‌ بَيلَقان‌ * از قشون‌ غازان‌ خان‌ شكست‌ خورد و به‌ قتل‌ رسيد (رشيدالدين‌ فضل‌الله‌، ج‌ 2، ص‌ 1264ـ 1265).اول‌ بهار همان‌ سال‌، غازان‌خان‌ از بيله‌سوار به‌ سوي‌ تبريز حركت‌ كرد (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 1267).در 697، غازان‌خان‌ پس‌ از به‌ قتل‌ رساندن‌ صدرالدين‌ زنجاني‌، از بيله‌سوار به‌ سوي‌ تبريز «كوچ‌ بركوچ‌» حركت‌ كرد (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 1285). در 701، غازان‌خان‌ در بازگشت‌ از قشلاق‌ اَران‌ وارد اردوي‌ خود در بيله‌سوار شد و به‌ شكار پرداخت‌ (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 1301ـ 1302). در 704، اولجايتو هنگام‌ كوچ‌ به‌ ييلاق‌ اوجان‌، چندروزي‌ در بيله‌سوار به‌ سر برد (كاشاني‌، ص‌ 44). در اوايل‌ قرن‌ هشتم‌، بنابر گزارش‌ حمدالله‌ مستوفي‌، بيله‌سوار جزو اقليم‌ پنجم‌ بوده‌، آب‌ آن‌ از رود باجَروان‌ ] ظاهراً بالهارود [ تأمين‌ مي‌شده‌، محصولش‌ غله‌ بوده‌ و در زمان‌ مؤلف‌، به‌ قدر ديهي‌ بوده‌ است‌ (1362ش‌ ب‌ ، همانجا). در 1326، در دورة‌ محمدعلي‌ شاه‌ قاجار (1324ـ1327) طايفه‌ قوجه‌ بيگلو/ بيكلو (از شاهسونها) در سرحد بيله‌سوار دوهزار سوار گرد آوردند و قشون‌ روس‌ به‌ فرماندهي‌ ماژور سنارسكي‌ با شش‌هزار تن‌ به‌ سرحد بيله‌سوار گسيل‌ شد. بنا به‌ گفتة‌ فرمانده‌ روس‌، اگرسپاه‌ روس‌ مجهز به‌ توپخانه‌ نبود، حريف‌ دوهزار سوار شاهسونها نمي‌شد (هدايت‌، 1363ش‌ ب‌ ، ص‌ 211ـ213؛ همو، 1363ش‌ الف‌ ، ص‌ 200). در 1328 بين‌ شهر تبريز و بيله‌سوار خطوط‌ تلگراف‌ برقرار بود (جمالزاده‌، ص‌ 180).منابع‌: ايران‌. وزارت‌ كشور، تقسيمات‌ كشور شاهنشاهي‌ ايران‌ ، تهران‌ 1355ش‌؛ همو، قانون‌ تقسيمات‌ كشور و وظايف‌ فرمانداران‌ و بخشداران‌، مصوب‌ 16 آبان‌ ماه‌ 1316 ، تهران‌ ] بي‌تا. [ ؛ ايران‌. وزارت‌ كشور. ادارة‌ كل‌ آمار و ثبت‌ احوال‌، كتاب‌ اسامي‌ دهات‌ كشور ، ج‌1، تهران‌ 1329ش‌؛ ايران‌. وزارت‌ كشور. معاونت‌ سياسي‌ و اجتماعي‌. دفتر تقسيمات‌ كشوري‌، سازمان‌ تقسيمات‌ كشوري‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ ، تهران‌ 1376ش‌؛ محمدعلي‌ جمالزاده‌، گنج‌ شايگان‌، يا، اوضاع‌ اقتصادي‌ ايران‌ ، تهران‌ 1362ش‌؛ حمدالله‌بن‌ ابي‌ بكر حمدالله‌ مستوفي‌، تاريخ‌ گزيده‌ ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوائي‌، تهران‌ 1362ش‌ الف‌ ؛ همو، كتاب‌ نزهة‌ القلوب‌ ، چاپ‌ گي‌ لسترنج‌، ليدن‌ 1915، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1362ش‌ ب‌ ؛ حسينعلي‌ رزم‌آرا، فرهنگ‌ جغرافيائي‌ ايران‌ ( آباديها )، ج‌4: استان‌ سوم‌ و چهارم‌ ( آذربايجان‌ )، تهران‌ 1330ش‌، 1355ش‌؛ رشيدالدين‌ فضل‌الله‌، جامع‌ التواريخ‌ ، چاپ‌ محمد روشن‌ و مصطفي‌ موسوي‌، تهران‌ 1373ش‌؛ سازمان‌ جغرافيائي‌ نيروهاي‌ مسلح‌ جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌، فرهنگ‌ جغرافيائي‌ آباديهاي‌ كشور جمهوري‌ اسلامي‌ ايران‌ ، ج‌4: ساليان‌ ـ بيله‌سوار ، تهران‌ 1371ش‌؛ عبدالله‌بن‌ محمد كاشاني‌، تاريخ‌ اولجايتو ، چاپ‌ مهين‌ همبلي‌، تهران‌ 1348ش‌؛ مسعود كيهان‌، جغرافياي‌ مفصّل‌ ايران‌ ، تهران‌ 1310ـ1311ش‌؛ مركز آمار ايران‌، سرشماري‌ عمومي‌ نفوس‌ و مسكن‌ 1375: نتايج‌ تفصيلي‌ كل‌ كشور ، تهران‌ 1376ش‌؛ مهديقلي‌ هدايت‌، خاطرات‌ و خطرات‌ ، تهران‌ 1363ش‌ الف‌ ؛ همو، گزارش‌ ايران‌ ، چاپ‌ محمدعلي‌ صوتي‌، تهران‌ 1363ش‌ ب‌ ؛A ¦zarba ¦yja ¦n Respublika ¦s i غmumjogh ra ¦fi Ma ـ luma ¦t Kharitasi , Baku 1992 (map); Tolkov ¦âSlovar Geograficheskikh Nazvanii Azerbayjansko ¦â, SSR , Baku 1960.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده