بیْلک‌ قبچاقی‌
معرف
ن‌شناسي‌ از تركهاي‌ قبچاق‌ در دورة‌ ايّوبيان‌ و مملوكيان‌
متن
بَيْلَك‌ قِبچاقي‌ ، معدن‌شناسي‌ از تركهاي‌ قبچاق‌ در دورة‌ ايّوبيان‌ و مملوكيان‌. از زندگي‌ او اطلاع‌ چنداني‌ در دست‌ نيست‌، جز آنكه‌ در قاهره‌، و احتمالاً، در حَماة‌ زندگي‌ مي‌كرده‌ است‌.در 681، كتابي‌ به‌نام‌ كتاب‌ كنزالتُجّار ( تِجار ) في‌ معرفة‌ الاحجار نوشت‌. نسخة‌ اصلي‌ و خطي‌ اين‌ اثرِ 88 صفحه‌اي‌، در كتابخانة‌ ملي‌ فرانسه‌ نگهداري‌ مي‌شود (ش‌2779). در اولين‌ صفحة‌ اين‌ نسخه‌ ـ كه‌ آسيب‌ ديده‌ ـ نام‌ اثر و عبارتِ اهدايي‌ به‌صورت‌ «الي‌ السلطان‌ الملك‌ المعزّ (؟) محيي‌الدين‌ يعقوب‌بن‌ ابي‌بكر (...)بن‌ ايّوب‌ رحمهم‌اللّه‌» به‌ چشم‌ مي‌خورد. اما در صفحة‌ چهارم‌ آن‌ نيز اين‌ جمله‌ آمده‌ است‌ : «خواستيم‌ كه‌ با اين‌ كتاب‌ خود، به‌ كتابخانة‌ سرورمان‌، سلطان‌ حماة‌، سلطان‌الملك‌ المنصور ناصرالدين‌ محمدبن‌ سلطان‌المظفّر تقي‌الدين‌ عمربن‌ شاهنشاه‌بن‌ ايّوب‌ خدمت‌ كرده‌ باشيم‌.» جملة‌ اخير، دربارة‌ اين‌ كه‌ كتاب‌ به‌ چه‌ كسي‌ تقديم‌ شده‌ ايجاد ترديد مي‌كند. بيلك‌ در اثر خود، از بيست‌ و سه‌ نويسنده‌ اقتباس‌ كرده‌ است‌ كه‌ هرمس‌ ، آپولونيوس‌ تيانايي‌ ( رجوع كنيد بهبلينوس‌ * )، ارسطو و بطلميوس‌، از متفكران‌ و عالمان‌ عهد باستان‌، و علي‌بن‌حسين‌ مسعودي‌، بيروني‌ و غزالي‌، از مسلمانان‌، مهمترين‌ ايشان‌اند. كسي‌ كه‌ نامش‌ بيش‌ از ديگران‌ در اين‌ كتاب‌ آمده‌، تيفاشي‌ * معدن‌شناس‌ مسلمان‌، است‌، كه‌ در نيمة‌ اول‌ قرن‌ هفتم‌ مي‌زيسته‌ است‌. اساساً، بيلك‌ كتاب‌ خود را همانند كتاب‌ اَزهارالافكار في‌ جواهرالاحجار (فلورانس‌ 1818 ] با ترجمة‌ ايتاليايي‌ آن‌ [ ، بولونيا 1906؛ قاهره‌ 1977)، اثر احمدبن‌ يوسف‌ تيفاشي‌، نوشته‌ است‌. طرح‌، شيوة‌ تقديم‌، فصلها، سرفصلها و حكايات‌ برگرفته‌ از نويسندگان‌ پيشين‌ در اثر مذكور، عيناً در كتاب‌ بيلك‌ تكرار شده‌ است‌، جز آنكه‌ اثر تيفاشي‌ داراي‌ بيست‌ و پنج‌ قسمت‌، و كتاب‌ بيلك‌ داراي‌ سي‌ قسمت‌ است‌.از يادداشتي‌ در كتاب‌ بيلك‌، معلوم‌ مي‌شود كه‌ او در 640 از طرابلس‌ شام‌ به‌ اسكندريه‌ سفر دريايي‌ كرده‌ است‌. بيلك‌ در اين‌ سياحت‌، در يك‌ شب‌ ابري‌ و بي‌ستاره‌، مشاهده‌ مي‌كند كه‌ ناخدا عقربه‌اي‌ مغناطيسي‌ را در تكه‌اي‌ از ني‌، به‌طوري‌ كه‌ شبيه‌ صليب‌ شود، فرو كرده‌ و آن‌ را درون‌ ظرفي‌ پر از آب‌ شناور ساخته‌ است‌. وقتي‌ كه‌ آهن‌ربايي‌ در اطراف‌ ظرف‌ حركت‌ داده‌ مي‌شده‌، عقربه‌ نيز به‌طرف‌ آن‌ مي‌چرخيده‌، و هرگاه‌ كه‌ آهن‌ربا از آن‌ دور مي‌شده‌، عقربه‌ در جهت‌ شمال‌ ـ جنوب‌ ثابت‌ مي‌مانده‌ است‌. او اين‌ واقعه‌ را در كتاب‌ خود توضيح‌ مي‌دهد. بدين‌ترتيب‌، بيلك‌، در جهان‌ اسلام‌، اولين‌ نويسنده‌اي‌ است‌ كه‌ از كاربُرد سوزن‌ مغناطيسي‌ به‌ عنوان‌ قطب‌نماي‌ كشتي‌ سخن‌ گفته‌ است‌. اطلاعاتي‌ كه‌ او در اين‌ باره‌ عرضه‌ كرده‌، به‌زبانهاي‌ مختلف‌ غربي‌ ترجمه‌ شده‌ است‌ ( رجوع كنيد بهزندگينامة‌ علمي‌ دانشوران‌ ، ذيل‌ مادّه‌).اگر رياضيداني‌ به‌نام‌ بيلك‌، كه‌ رسالة‌ في‌ علم‌الساعات‌ و العمل‌ بها يِ ابن‌ساعاتي‌ خراساني‌، (متوفي‌ ح 627؛ موجود در كتابخانة‌ كوپريلي‌ ، ش‌949) را در 658 ] در قاهره‌ [ استنساخ‌ كرده‌ است‌ ( رجوع كنيد به ششن‌ و ديگران‌، ج‌1، ص‌483)، و رياضيدان‌ ديگري‌ با همان‌ نام‌ ] بيلك‌ [ ، كه‌ بنابه‌ يادداشتي‌ در كتاب‌ رياضي‌ مورخ‌ 668 خود (موجود در استانبول‌ رجوع كنيد به زندگينامة‌ علمي‌ دانشوران‌ ، همانجا)، اثر مذكور را به‌خود نسبت‌ داده‌ است‌، همان‌ بيلك‌ قبچاقي‌ باشد، معلوم‌ مي‌شود كه‌ او در رياضيات‌ و حداقل‌ سه‌رشتة‌ مختلف‌ علوم‌ طبيعي‌ دست‌ داشته‌ است‌. در كتاب‌ كنزالتجّار ، نام‌ پدر او به‌صورت‌ محمد، اما در نسخة‌ خطي‌ علم‌الساعات‌ ...، عبداللّه‌ آمده‌ كه‌ در احتمالِ يكي‌ بودنِ اين‌ دو دانشمند ايجاد ترديد مي‌كند.منابع‌:Carl Brockelmann, Geschichte der arabischen Litteratur, Leiden 1943-1949, I, 652, Supplementband , 1937-1942, I, 904; Dictionary of scientific biography,ed.Charles Coulston Gillispie, NewYork 1981, s.v. "Baylak al-Qibja ¦q ¦â", (by M. Plessner); EI 2 , s.v.v. "Ibn A l-Sa ¦ Üa ¦t ¦â" (by H. Suter and J. Vernet), "Maghna ¦t ¦â¤s. 2:the compass" (by E. Wiedemann); Mongia Mensia, "Un traitإ inإdit de minإralogie au 13ةme siةcle", IBLA XL/140 (1977), 281-295; George Sarton, Introduction to the history of science , Malabar, Fla. 1975, II/II, 780, 1072; Ramazan ìe íen [et al.], Fihrisد Maht ¤ut ¤a ªti Mektebeti Kخprدlد, Istanbul 1406/ 1986, I, 482-483; Carra de Vaux, Les penseurs de l'Islam , Paris 1921-1926, II, 371-372.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرّخ‌ مفتي‌اوغلي‌ ( د. ا. د. ترك‌ )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده