بیگدلی‌ دورمیش‌خان‌
معرف
سرداران‌ شاه‌اسماعيل‌ صفوي‌ (حك : 907ـ930)
متن
بيگدلي‌، دورميش‌خان‌ ، از سرداران‌ شاه‌اسماعيل‌ صفوي‌ (حك : 907ـ930). پدرش‌، عبدي‌بيك‌، از سران‌ قزلباش‌ بود كه‌ از نخستين‌ روزهاي‌ قيام‌ اسماعيل‌ميرزا، با مردان‌ طايفة‌ خود به‌ او پيوست‌ (روملو، ج‌ 12، ص‌61). از آغاز زندگي‌ و چگونگي‌ پيوستن‌ او به‌شاه‌ اسماعيل‌، اطلاع‌ دقيقي‌ در دست‌ نيست‌. احتمالاً پيوستن‌ عبدي‌بيك‌ به‌ شاه‌ و همچنين‌ ازدواج‌ شاه‌اسماعيل‌ با تاجلوبيگم‌، خواهر تني‌ دورميش‌خان‌ ( عالم‌آراي‌ شاه‌اسماعيل‌ ، ص‌80ـ 82)، موجب‌ استحكام‌ مناسبات‌ وي‌ با شاه‌ بوده‌ است‌.در 908، شاه‌اسماعيل‌ اصفهان‌ را تصرف‌ كرد و دورميش‌خان‌ را به‌ حكومت‌ آنجا برگماشت‌. اما او ميرزاشاه‌ حسين‌ اصفهاني‌ را به‌ وزيري‌ برگزيد و خود در اردوي‌ شاهي‌ باقي‌ ماند ( جهانگشاي‌ خاقان‌ ، ص‌184).دورميش‌خان‌ در تمام‌ لشكركشيهاي‌ شاه‌اسماعيل‌ حضور داشت‌ و، به‌سبب‌ نزديكي‌ با شاه‌، لقب‌ «انيس‌الحضرة‌البهيّه‌ و جليس‌ الحضرة‌ العليه‌» گرفت‌ (غياث‌الدين‌ خواندمير، ج‌ 4، ص‌555). او در شوراي‌ جنگي‌ چالدران‌، با رد نظر محمدخان‌ استاجلو داير بر جلوگيري‌ از آرايش‌ نظامي‌ عثمانيها در دشت‌ چالدران‌ * جنگ‌ روياروي‌ را پيشنهاد كرد. شاه‌ نظر او را پذيرفت‌ و جنگ‌ درگرفت‌ كه‌ با وجود رشادتهاي‌ دورميش‌، به‌ شكست‌ انجاميد ( عالم‌آراي‌ شاه‌اسماعيل‌ ، ص‌520ـ521؛ روملو، ج‌ 12، ص‌ 189؛ اسكندر منشي‌، ج‌ 1، ص‌ 42؛ جهانگشاي‌ خاقان‌ ، ص‌ 493؛ منشي‌ قمي‌، ج‌1، ص‌130). در 922، دورميش‌خان‌ در جنگ‌ ديار بكر به‌ياري‌ قراخان‌ رفت‌، اما در آستانة‌ پيروزي‌، قراخان‌ كشته‌ شد و سپاهيان‌وي‌ شكست‌ خوردند (اسكندرمنشي‌، ج‌1، ص‌43). اين‌ شكستها از منزلت‌ دورميش‌ در نزد شاه‌ نكاست‌ و در 923، با تولد سام‌ميرزا، به‌ امر شاه‌ به‌ للگي‌ او منصوب‌ شد (غياث‌الدين‌خواندمير، همانجا؛ نويدي‌، ص‌58). او در 924/925 به‌ مازندران‌ رفت‌ و بعد از سركوبي‌ واليان‌ آنجا، كه‌ از پرداخت‌ ماليات‌ خودداري‌ مي‌كردند، و تصرف‌ اين‌ ناحيه‌ و هزار جريب‌، به‌اردوي‌ شاه‌ در اصفهان‌ پيوست‌ (روملو، ج‌ 12، ص‌218؛ غياث‌الدين‌خواندمير، ج‌4، ص‌558 ـ561؛ هدايت‌، ج‌8، ص‌37).در 927 اميرخان‌ موصلو، امير غياث‌الدين‌ ـ حاكم‌ خراسان‌ ـ را به‌ قتل‌ رسانيد كه‌ موجب‌ ناآرامي‌ در خراسان‌ شد. بدين‌جهت‌ شاه‌ سام‌ميرزا را به‌ حكومت‌ آنجا برگماشت‌ و دورميش‌خان‌ را نيز اميرالامراي‌ او، و مأمور بازگرداندن‌ اميرخان‌ به‌ دربار كرد (روملو، ج‌ 12، ص‌227؛ هدايت‌، ج‌8، ص‌39؛ غياث‌الدين‌ خواندمير، ج‌4، ص‌587). دورميش‌خان‌، با تدبير، از بروز جنگ‌ داخلي‌ در هرات‌ جلوگيري‌ و در صفر همان‌ سال‌ اميرخان‌ موصلو را روانة‌ تبريز كرد. با مرگ‌ شاه‌اسماعيل‌ در 930، ازبكها به‌ قصد تسخير خراسان‌ به‌ سوي‌ هرات‌ آمدند، اما دورميش‌خان‌ آنان‌ را شكست‌ داد (اسكندرمنشي‌، ج‌1، ص‌50 ـ51؛ محمود خواندمير، ص‌128ـ129). او پس‌ از اين‌ پيروزي‌، بيمار شد و در 931 در هرات‌ درگذشت‌ (محمود خواندمير، ص‌132؛ روملو، ج‌ 12، ص‌248). هرچند شاه‌ طهماسب‌ پيشنهاد نسنجيدة‌ او را يكي‌ از علل‌ شكست‌ چالدران‌ مي‌دانست‌ (طهماسب‌ صفوي‌، ص‌29) اما به‌ پاس‌ بزرگداشت‌ دورميش‌خان‌ حكومت‌ خراسان‌ را پس‌ از مرگ‌ او به‌ برادرش‌ حسين‌خان‌ واگذار كرد (نويدي‌، ص‌62؛ طهماسب‌ صفوي‌، ص‌10).در زمان‌ زمامداري‌ دورميش‌خان‌ و وزيرش‌ حبيب‌الله‌ ساوجي‌ در خراسان‌، مالياتها و عوارض‌ ظالمانه‌ برداشته‌ شد و امنيت‌ در اين‌ ناحيه‌ برقرار گرديد و، بدين‌سبب‌، در آن‌ مدت‌، خراسان‌ مكاني‌ امن‌ براي‌ دانشمندان‌ و هنرمندان‌ بود (اسكندر منشي‌، ج‌1، ص‌44؛ روملو، ج‌ 12، ص‌688؛ محمود خواندمير، ص‌118). كساني‌ چون‌ مولانا اميدي‌، عارف‌ و شاعر و امير عبدالحي‌ رازي‌، فقيه‌ و مدرس‌، در هنگام‌ اميرالامرايي‌ وي‌ در هرات‌ مي‌زيستند (غياث‌الدين‌خواندمير، ج‌4، ص‌612، 615).منابع‌: اسكندر منشي‌، تاريخ‌ عالم‌آراي‌ عباسي‌ ، تهران‌ 1350 ش‌؛ جهانگشاي‌ خاقان‌: تاريخ‌ شاه‌ اسماعيل‌ اول‌ ، چاپ‌ الله‌دتّا مضطر، اسلام‌آباد 1364 ش‌؛ غياث‌الدين‌بن‌ همام‌الدين‌ خواندمير، تاريخ‌ حبيب‌السير ، چاپ‌ محمد دبيرسياقي‌، تهران‌ 1353 ش‌؛ محمودبن‌ غياث‌الدين‌ خواندمير، تاريخ‌ شاه‌ اسماعيل‌ و شاه‌ طهماسب‌ صفوي‌ ، چاپ‌ محمدعلي‌ جراحي‌، تهران‌ 1370ش‌؛ حسن‌ روملو، احسن‌التواريخ‌ ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوائي‌، ج‌ 12، تهران‌ 1357 ش‌؛ طهماسب‌ صفوي‌ اول‌، شاه‌ ايران‌، تذكرة‌ شاه‌ طهماسب‌: شرح‌ وقايع‌ و احوالات‌ زندگاني‌ شاه‌ طهماسب‌ صفوي‌ بقلم‌ خودش‌ ، برلن‌ 1343؛ عالم‌آراي‌ شاه‌ اسماعيل‌ ، چاپ‌ اصغر منتظر صاحب‌، تهران‌ 1349 ش‌؛ احمدبن‌ حسين‌ منشي‌ قمي‌، خلاصة‌ التواريخ‌ ، چاپ‌ احسان‌ اشراقي‌، تهران‌ 1359ـ 1363ش‌؛ زين‌العابدين‌ عبدالمؤمن‌ نويدي‌، تكملة‌الاخبار: تاريخ‌ صفويه‌ از آغاز تا 978 هجري‌ قمري‌ ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوائي‌، تهران‌ 1369ش‌؛ رضاقلي‌بن‌ محمدهادي‌ هدايت‌، ملحقات‌ تاريخ‌ روضة‌الصفاي‌ ناصري‌ در ميرخواند، تاريخ‌ روضة‌الصفا ، ج‌ 8 ـ10، تهران‌ 1339 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهين‌ فهيمي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده