بیگدلی‌
معرف
ن‌بيگ‌لله‌ ، از سران‌ قزلباش‌ و از سرداران‌ شاه‌ اسماعيل‌ اول‌ صفوي‌ (حك : 907ـ930)
متن
بيگدلي‌، حسين‌بيگ‌لله‌ ، از سران‌ قزلباش‌ و از سرداران‌ شاه‌ اسماعيل‌ اول‌ صفوي‌ (حك : 907ـ930). از بزرگان‌ ايل‌ بيگدلي‌ شاملو بود. از زندگي‌ و چگونگي‌ پيوستن‌ او به‌ حلقة‌ هواداران‌ صفوي‌ اطلاع‌ دقيقي‌ در دست‌ نيست‌. نخستين‌ بار در 893 نام‌ او در سپاه‌ شيخ‌ حيدر * به‌ عنوان‌ يكي‌ از فرماندهان‌ در جنگ‌ با شروانشاهان‌ و آق‌قوينلوها، آمده‌ است‌ ( جهانگشاي‌ خاقان‌ ، ص‌ 45، رجوع كنيد به اسكندرمنشي‌، ج‌ 1، ص‌ 20). در اين‌ جنگ‌ شيخ‌ حيدر كشته‌ شد و همسر و پسرانش‌ به‌ اسارت‌ يعقوب‌بيگ‌ آق‌قوينلو (متوفي‌ 896) درآمدند. اين‌ امر موجب‌ پراكندگي‌ مريدان‌ صفويان‌ شد ( جهانگشاي‌ خاقان‌ ، ص‌ 47؛ غياث‌الدين‌ خواندمير، ج‌ 4، ص‌ 433ـ434). با مرگ‌ يعقوب‌بيگ‌، كشمكش‌ براي‌ جانشيني‌ او در ميان‌ خاندان‌ آق‌قوينلو آغاز شد. سرانجام‌ در 897، رستم‌بيگ‌، برادرزادة‌ او در تبريز به‌ تخت‌ نشست‌. او براي‌ حفظ‌ تاج‌ و تخت‌ خود پسران‌ شيخ‌ حيدر، علي‌، ابراهيم‌ و اسماعيل‌، را كه‌ در قلعة‌ استخر در فارس‌ زنداني‌ بودند، آزاد كرد. با بازگشت‌ سلطان‌ علي‌ و برادرانش‌ به‌ تبريز، صوفيان‌ به‌ گردشان‌ جمع‌ آمدند (اسكندرمنشي‌، ج‌ 1، ص‌ 22ـ23؛ غياث‌الدين‌ خواندمير، ج‌ 4، ص‌ 439). در 898، بار ديگر حسين‌بيگ‌لله‌ يكي‌ از فرماندهان‌ سپاه‌ سلطان‌علي‌ميرزا در جنگ‌ با بايسنقر آق‌قوينلو بود ( عالم‌آراي‌ شاه‌ اسماعيل‌ ، ص‌ 30؛ جهانگشاي‌ خاقان‌ ، ص‌ 53). سرانجام‌ سلطان‌ علي‌ در جنگ‌ با رستم‌بيگ‌ كشته‌ شد، اما اسماعيل‌ و ابراهيم‌ به‌ ياري‌ حسين‌بيگ‌لله‌ و ديگر صوفيان‌ كه‌ به‌ «اهل‌ اختصاص‌» (غياث‌الدين‌ خواندمير، ج‌ 4، ص‌ 448؛ سيوري‌، ص‌ 19) و يا «اهل‌ اخلاص‌» (غفاري‌ قزويني‌، ص‌ 264) مشهورند، به‌ اردبيل‌ و سپس‌ به‌ گيلان‌ گريختند ( عالم‌آراي‌ شاه‌ اسماعيل‌ ، ص‌ 35؛ روملو، ج‌ 12، ص‌ 6). حسين‌بيگ‌لله‌ در سالهاي‌ اقامت‌ پنهاني‌ اسماعيل‌ در لاهيجان‌ همراه‌ او بود (غياث‌الدين‌ خواندمير، ج‌ 4، ص‌ 441؛ عالم‌آراي‌ شاه‌ اسماعيل‌ ، همانجا). در منابع‌ براي‌ عنوان‌ لله‌ دليلي‌ ذكر نشده‌ است‌، اما به‌ نظر مي‌رسد كه‌ دادن‌ اين‌ لقب‌ به‌ سبب‌ نقش‌ وي‌ در تربيت‌ و نگهداري‌ اسماعيل‌ ميرزا بوده‌ است‌. حسين‌بيگ‌ از آغاز قيام‌ همراه‌ اسماعيل‌ ميرزا بود ( جهانگشاي‌ خاقان‌ ، ص‌ 89؛ مينورسكي‌، ص‌ 245؛ عالم‌آراي‌ شاه‌ اسماعيل‌ ، ص‌ 44؛ بوداق‌ قزويني‌، ص‌ 285). شاه‌ اسماعيل‌ پس‌ از تاجگذاري‌ در 907 مقام‌ «وكالت‌ نفس‌ نفيس‌ همايون‌» و اميرالامرايي‌ و در واقع‌ نيابت‌ سلطنت‌ را به‌ حسين‌بيگ‌لله‌ اعطا نمود ( جهانگشاي‌ خاقان‌ ، ص‌ 153؛ محمود خواندمير، ص‌ 66؛ غفاري‌ قزويني‌، ص‌ 266). در 909، شاه‌ هنگام‌ لشكركشي‌ به‌ شيراز حكومت‌ يزد را نيز به‌ او واگذاشت‌، اما او چون‌ در ركاب‌ شاه‌ بود، شعيب‌ آقا از ملازمان‌ خود را به‌ حكومت‌ آنجا گماشت‌ (روملو، ج‌ 12، ص‌ 111؛ غياث‌الدين‌ خواندمير، ج‌ 4، ص‌ 478). در نوروز 914، شاه‌ اسماعيل‌، حسين‌بيگ‌لله‌ را به‌ دليل‌ شكست‌ او از طايفة‌ ذوالقدر از مقام‌ وكالت‌ نفس‌ همايون‌ بركنار كرد و امير نجم‌ رشتي‌ را كه‌ ايراني‌ بود به‌ جاي‌ او برگزيد (غفاري‌ قزويني‌، ص‌ 271؛ تاريخ‌ قزلباشان‌ ، ص‌ 8). قدرت‌ روزافزون‌ قزلباشان‌ نيز يكي‌ از دلايل‌ بركناري‌ او بود. چندي‌ بعد، حسين‌بيگ‌ به‌ فرمان‌ شاه‌ به‌ بغداد لشكر كشيد و با فرار باريك‌ بيك‌ پرناك‌، حاكم‌ آن‌ شهر، بغداد را گرفت‌ و سپس‌ در همان‌ سال‌ به‌ همراه‌ بيرام‌بيك‌ قراماني‌، به‌ لرستان‌ رفت‌ ( جهانگشاي‌ خاقان‌ ، ص‌ 283ـ284، 294؛ اسكندرمنشي‌، ج‌ 1، ص‌ 34ـ35؛ غياث‌الدين‌ خواندمير، ج‌ 4، ص‌ 493، 497). در 915 شاه‌ اسماعيل‌ پس‌ از فتح‌ شروان‌، كه‌ حسين‌بيگ‌ نيز در آن‌ شركت‌ داشت‌، حكومت‌ آنجا را به‌ او واگذار كرد و در همان‌ سال‌ او را از مقام‌ اميرالامرايي‌ بركنار نمود (هدايت‌، ج‌ 8، ص‌ 24؛ روملو، ج‌ 12، ص‌ 146؛ جهانگشاي‌ خاقان‌ ، ص‌ 309؛ منشي‌ قمي‌، ج‌ 1، ص‌ 100). حسين‌بيگ‌ بيگدلي‌ همچنين‌ در جنگ‌ با شيبك‌خان‌ ازبك‌ از سرداران‌ سپاه‌ بود (منشي‌ قمي‌، ج‌ 1، ص‌ 112) و پس‌ از تصرف‌ هرات‌ به‌ حكومت‌ آنجا برگزيده‌ شد (غياث‌الدين‌ خواندمير، ج‌ 4، ص‌ 516). با بازگشت‌ شاه‌ اسماعيل‌ از ماوراءالنهر ازبكان‌ شورش‌ كردند. اين‌بار شاه‌اسماعيل‌ اميرنجم‌ ثاني‌ را به‌ فرماندهي‌ سپاه‌ براي‌ سركوبي‌ ازبكان‌ انتخاب‌ كرد. حسين‌بيگ‌لله‌، به‌ فرمان‌ شاه‌، در بلخ‌ به‌ امير نجم‌ پيوست‌. اميرنجم‌ پس‌ از تصرف‌ قلعة‌ قَرَشي‌، قلعة‌ غُجْدَوان‌ را محاصره‌ كرد. پافشاري‌ اميرنجم‌ در ادامة‌ جنگ‌ با مخالفت‌ سران‌ قزلباش‌ همراه‌ بود. اميرنجم‌ در اين‌ نبرد كشته‌ شد. حسين‌بيگ‌ پس‌ از قتل‌ اميرنجم‌ ثاني‌، و يا به‌ قولي‌ در آغاز جنگ‌، از ميدان‌ نبرد گريخت‌ ( عالم‌آراي‌ شاه‌ اسماعيل‌ ، ص‌436ـ 437،440،451؛ جهانگشاي‌ خاقان‌ ، ص‌ 434؛ منشي‌قمي‌، ج‌1، ص‌ 123؛ غياث‌الدين‌ خواندمير، ج‌4، ص‌ 529). سپس‌ به‌ اردوي‌ شاه‌ پيوست‌ و بار ديگر در جنگ‌ ازبكان‌ او را همراهي‌ كرد. پس‌ از فتح‌ دوبارة‌ هرات‌، به‌ دستور شاه‌ از مقامش‌ خلع‌ شد و حكومت‌ آنجا به‌ زينل‌بيگ‌ بيگدلي‌ * واگذار گرديد (هدايت‌، ج‌ 8، ص‌ 31). در 920، حسين‌بيگ‌لله‌ در جنگ‌ چالدران‌ * از سرداران‌ سپاه‌ بود و در همانجا كشته‌ شد ( جهانگشاي‌ خاقان‌ ، ص‌ 501؛ هدايت‌، ج‌ 8، ص‌ 35؛ غياث‌الدين‌ خواندمير، ج‌ 4، ص‌ 547).منابع‌: اسكندرمنشي‌، تاريخ‌ عالم‌آراي‌ عباسي‌ ، تهران‌ 1350 ش‌؛ بوداق‌ قزويني‌، جواهرالاخبار ، عكس‌ از نسخة‌ خطي‌ وقفي‌ شاه‌ عباس‌ اول‌ به‌ خانقاه‌ اردبيل‌، موجود در كتابخانة‌ مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌، ش‌ 3517؛ تاريخ‌ قزلباشان‌ ، چاپ‌ ميرهاشم‌ محدث‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ جهانگشاي‌ خاقان‌ ( تاريخ‌ شاه‌ اسماعيل‌ )، چاپ‌ الله‌ دتّا مضطر، اسلام‌آباد 1364 ش‌؛ غياث‌الدين‌بن‌همام‌الدين‌ خواندمير، تاريخ‌ حبيب‌السير ، چاپ‌ محمد دبيرسياقي‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ محمودبن‌ غياث‌الدين‌ خواندمير، تاريخ‌ شاه‌اسماعيل‌ و شاه‌طهماسب‌ صفوي‌ (ذيل‌ تاريخ‌ حبيب‌السير )، چاپ‌ محمد علي‌ جراحي‌، تهران‌ 1370 ش‌؛ حسن‌ روملو، احسن‌التواريخ‌ ، چاپ‌ عبدالحسين‌ نوايي‌، ج‌ 12، تهران‌ 1357 ش‌؛ راجر سيوري‌، ايران‌ عصر صفوي‌ ، ترجمة‌ احمد صبا، تهران‌ 1363 ش‌؛ عالم‌آراي‌ شاه‌ اسماعيل‌ ، چاپ‌ اصغر منتظر صاحب‌، تهران‌ 1349 ش‌؛ احمدبن‌محمد غفاري‌ قزويني‌، تاريخ‌ جهان‌آرا ، تهران‌ 1343 ش‌؛ احمدبن‌حسين‌ منشي‌ قمي‌، خلاصة‌التواريخ‌ ، چاپ‌ احسان‌ اشراقي‌، تهران‌ 1359ـ1363 ش‌؛ ولاديميرفدروويچ‌مينورسكي‌، سازمان‌ اداري‌ حكومت‌ صفوي‌، يا، تحقيقات‌ و حواشي‌ و تعليقات‌ استاد مينورسكي‌ بر تذكرة‌الملوك‌ ، ترجمة‌ مسعود رجب‌نيا، در ميرزا سميعا، تذكرة‌الملوك‌ ، تهران‌ 1368 ش‌؛ رضاقلي‌بن‌ محمدهادي‌ هدايت‌، ملحقات‌ تاريخ‌ روضة‌ الصفاي‌ ناصري‌ ، در ميرخواند، تاريخ‌ روضة‌ الصفا ، ج‌ 8 ـ10، تهران‌ 1339 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مهين‌ فهيمي‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده