بیست‌ باب‌ در معرفت‌ تقویم‌
معرف
لة‌ كوتاهي در گاهشماري‌ و محاسبه‌ و تدوين‌ تقويم‌ و احكام‌ نجوم‌ و اختيارات‌، نوشتة‌ نظام‌الدين‌ عبدالعلي‌بن‌محمدبن‌ حسين‌ بيرجندي‌ * (متوفي‌ 934)
متن
بيست‌ باب‌ در معرفت‌ تقويم‌ ، رسالة‌ كوتاهي در گاهشماري‌ و محاسبه‌ و تدوين‌ تقويم‌ و احكام‌ نجوم‌ و اختيارات‌، نوشتة‌ نظام‌الدين‌ عبدالعلي‌بن‌محمدبن‌ حسين‌ بيرجندي‌ * (متوفي‌ 934). اين‌ رساله‌ را مختصر در معرفت‌ تقويم‌ يا رساله‌ در معرفت‌ تقويم‌ نيز خوانده‌اند (استوري‌، ج‌ 2، بخش‌1، ص‌ 81) و بيرجندي‌ آن‌ را در 883 نگاشته‌ است‌ (آقابزرگ‌ طهراني‌، ج‌ 3، ص‌ 188). عنوان‌ بابهاي‌ بيستگانة‌ رساله‌ به‌ اين‌ شرح‌ است‌: 1) در معرفت‌ حساب‌ جمّل‌؛ 2) در معرفت‌ ايام‌ اسابيع‌ و تواريخ‌ مشهور؛ 3) در معرفت‌ بروج‌ و كواكب‌ و تقاويم‌ ايشان‌؛ 4) در معرفت‌ سير كواكب‌ و رجعت‌ و استقامت‌ ايشان‌؛ 5) در معرفت‌ ميل‌ آفتاب‌ و عروض‌ كواكب‌ و جُوزَهَرات‌ ايشان‌؛ 6) در معرفت‌ ساعات‌ و غايت‌ ارتفاع‌ و ظل‌ و نصف‌النهار؛ 7) در معرفت‌ نظر و تناظر و مجاسده‌ و انتكاث‌ و تحويل‌ و عكس‌؛ 8) در معرفت‌ شرف‌ و هبوط‌ كواكب‌ و اوجات‌ و حضيضات‌ ايشان‌؛ 9) در معرفت‌ طالع‌ اجتماع‌ و استقبال‌ و جزء ايشان‌؛ 10) در معرفت‌ نطاقات‌ و ظهور و خفاء متحيره‌ و رؤيت‌ اهلّه‌؛ 11) در معرفت‌ انتقالات‌ قمر و ممازجات‌ و حالات‌ او؛ 12) در معرفت‌ منازل‌ قمر و ساعات‌ بست‌؛ 13) در معرفت‌ اوقات‌ صلوة‌ و ارتفاع‌ سمت‌ قبله‌؛ 14) در معرفت‌ تاريخ‌ خطائيان‌؛ 15) در معرفت‌ زوايدي‌ كه‌ در تقويم‌ آرند؛ 16) در معرفت‌ احوال‌ بروج‌ و ارباب‌ مثلثات‌ و احوال‌ كواكب‌ و ارباب‌ ساعات‌؛ 17) در معرفت‌ خطوط‌ كواكب‌؛ 18) در معرفت‌ بيوت‌ دوازدهگانه‌ و مدلولات‌ كواكب‌ و منسوبات‌ ايشان‌؛ 19) در معرفت‌ احوال‌ انظار و آنچه‌ بدان‌ ماند؛ 20) در معرفت‌ اصولي‌ كه‌ در اختيارات‌ به‌ كار آيد.بيست‌ باب‌... با اين‌ عبارات‌ آغاز مي‌شود: «اعتصمت‌ بفضلك‌ يا كريم‌. اما بعد، اين‌ مختصريست‌ در معرفت‌ تقويم‌ تام‌ مشتمل‌ بر بيست‌ باب‌.» و بدين‌ترتيب‌ در اين‌ رساله‌، اهتمام‌ اصلي‌ بيرجندي‌ چگونگي‌ تدوين‌ تقويم‌ تام‌ است‌. تقويم‌ تام‌ كاملترين‌ شكل‌ تقويم‌ در قياس‌ با تقويم‌ شمسي‌ يا قمري‌ يا ساير تقاويم‌ است‌ و آن‌، «صفايحي‌ است‌ كه‌ مشتمل‌ بود بر تقاويم‌ و بعضي‌ از اوضاع‌ و متعلقات‌ كواكب‌ سبعة‌ سياره‌ در مدت‌ يك‌سال‌ شمسي‌ كه‌ از زيج‌ و كتب‌ احكام‌ استخراج‌ شده‌ باشد، پس‌ اگر با تقاويم‌ كواكب‌ جميع‌ اوضاع‌ و متعلقات‌ مخصوصه‌ به‌ دفتر تقويم‌ يا اكثر مثبت‌ باشد آن‌ را تقويم‌ تام‌ گويند...» (گنابادي‌، ص‌6). مؤلف‌ سپس‌ بدون‌ مقدمه‌، باب‌ اول‌ را آغاز مي‌كند. در بابهاي‌ نخست‌، باتكيه‌ بر علم‌ هيئت‌، مي‌كوشد تا مباني‌ علمي‌ موضوع‌ رسالة‌ خويش‌ را قوام‌ بخشد. وي‌ مرحله‌ به‌ مرحله‌ مراتب‌ مختلف‌ تدوين‌ يك‌ تقويم‌ تام‌ را برمي‌شمرد و به‌ مباحثي‌ همچون‌ معرفت‌ بروج‌ و كواكب‌، رجعت‌ و استقامت‌، عروض‌ كواكب‌ و جوزهرات‌، نطاقات‌ و ظهور و خفاء مي‌پردازد. در اين‌ بابهاي‌ نخست‌، بخشهاي‌ محدودي‌ نيز به‌ موضوعاتي‌ چون‌ شرف‌ و هبوط‌ كواكب‌، معرفت‌ طالع‌ اجتماع‌ و استقبال‌ اختصاص‌ دارد كه‌ در تقاويم‌ و احكام‌ نجوم‌ مطرح‌ است‌ اما در آثار نجومي‌ جايي‌ ندارد. تا پايان‌ باب‌ دهم‌، مؤلف‌ متعلقات‌ صفحة‌ راست‌ تقويم‌ را باز مي‌گويد و سپس‌ به‌ صفحة‌ چپ‌ مي‌پردازد و تا پايان‌ باب‌ چهاردهم‌ ذكر متعلقات‌ آن‌ را به‌ پايان‌ مي‌برد. باب‌ پانزدهم‌ به‌ زوايدي‌ مي‌پردازد كه‌ در تقويم‌ مي‌آورند؛ و آن‌ عبارت‌ است‌ از تاريخ‌ سال‌ مفروض‌ و مدخل‌ آن‌ سال‌ به‌ تواريخ‌ مشهوره‌، زايچة‌ تحويل‌ آفتاب‌ به‌ حمل‌، ايام‌ مشهوره‌ از تواريخ‌ مشهوره‌ (عرب‌، رومي‌ و فرس‌)، طالع‌ تحويل‌ سال‌، احكام‌ اجتماع‌ و استقبال‌ واتصالات‌ و .... تا اين‌ بخش‌ از رساله‌ مؤلف‌ همه‌ آنچه‌ را كه‌ براي‌ تدوين‌ يك‌ تقويم‌ تام‌ لازم‌ بوده‌، بيان‌ كرده‌ است‌. در پايان‌ اين‌ باب‌، وي‌ اظهار مي‌دارد: «... آنچه‌ متداول‌ است‌ در اين‌ زمان‌ از تقاويم‌ تامه‌ و ايضاً مشهور در ترتيب‌ جداول‌، اين‌ است‌ كه‌ مذكور شد؛ و در بعضي‌ تقاويم‌ تامه‌، تسيير درجة‌ طالع‌ و رسيدن‌ تسيير به‌ دلايل‌ و تقاويم‌ سبعة‌ منحوسه‌ و ابعاد كواكب‌ از مركز عالم‌ و تاريخ‌ يهود و غير ذلك‌، از اموري‌ كه‌ بدان‌ احتياج‌ چندان‌ نيست‌ ايراد كنند و تعرض‌ به‌ آنها موجب‌ تطويل‌ است‌.» عبارات‌ اخير نشان‌ مي‌دهد كه‌ بيرجندي‌ حتي‌الامكان‌ درصدد بوده‌ است‌ تا از اطناب‌ دوري‌ جويد. از اين‌ پس‌ تا پايان‌ رساله‌ مباحثي‌ مطرح‌ مي‌شود كه‌ به‌ حوزة‌ علم‌ احكام‌ نجوم‌ و اختيارات‌ تعلق‌ دارد؛ همچون‌ احوال‌ بروج‌، ارباب‌ مثلثات‌، خطوط‌ كواكب‌، بيوت‌ دوازدهگانه‌ ومدلولات‌ آنها، احوال‌ انظار و سرانجام‌ اصولي‌ كه‌ در اختيارات‌ به‌ كار آيد.بيست‌ باب‌ ... رساله‌اي‌ است‌ بسيار كوتاه‌، و بيرجندي‌ در آن‌ تقريباً به‌ ذكر رئوس‌ مطالب‌ اكتفا كرده‌ است‌. نسخه‌هاي‌ متعددي‌ از رسالة‌ بيست‌باب‌ ... در كتابخانه‌هاي‌ ايران‌ و كشورهاي‌ ديگر موجود است‌ كه‌ از آن‌ جمله‌ مي‌توان‌ به‌ نسخه‌هاي‌ محفوظ‌ در كتابخانة‌ مركزي‌ آستان‌ قدس‌ رضوي‌ (آصف‌ فكرت‌، ص‌ 94) و دانشگاه‌ تهران‌ (منزوي‌، ج‌1، ص‌ 247) اشاره‌ كرد. اين‌ رساله‌ بارها در ايران‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ كه‌ مشار (ج‌ 1، ستون‌ 843) چاپهاي‌ مختلف‌ آن‌ را در تهران‌ و تبريز معرفي‌ نموده‌ است‌. مظفربن‌ محمدقاسم‌ گنابادي‌ * معروف‌ به‌ ملامظفر (مولي‌ مظفر) (متوفي‌ بعداز 1024) در 1005، بر اين‌ رساله‌ شرحي‌ نگاشته‌ و آن‌ را به‌ شاه‌عباس‌ اول‌ تقديم‌ كرده‌ است‌.شرح‌ ملامظفر با حمد خداوند و تعظيم‌ پيامبر صلي‌اللّه‌عليه‌ وآله‌وسلّم‌ و علي‌ و فرزندان‌ او عليهم‌السلام‌ آغاز مي‌شود، سپس‌ شارح‌ متذكر مي‌شود كه‌ به‌ سبب‌ فشردگي‌ زياد بيست‌باب‌ ، به‌ شرح‌ آن‌ پرداخته‌ است‌، آنگاه‌ به‌اجمال‌ به‌ بيان‌ برخي‌ مقدمات‌ رياضي‌ (هندسي‌) و چند اصطلاح‌ فلكي‌ مي‌پردازد و شرح‌ بيست‌ باب‌ را آغاز مي‌كند.اين‌ شرح‌ بسيار مفصلتر از رسالة‌ بيرجندي‌ است‌. ملامظفر در اين‌ اثر تنها به‌ شرح‌ و بسط‌ بخشهاي‌ مختلف‌ رسالة‌ بيرجندي‌ بسنده‌ نكرده‌ بلكه‌ در پاره‌اي‌ موارد دربارة‌ بعضي‌ از موضوعهايي‌ كه‌ در رسالة‌ بيرجندي‌ نيامده‌ و يا صرفاً اشاره‌اي‌ كوتاه‌ به‌ آنها شده‌، بتفصيل‌ سخن‌ رانده‌ است‌.ملامظفر در اين‌ اثر بارها به‌ گفته‌ها و يافته‌هاي‌ دانشمندان‌ ديگر و آثار آنان‌ اشاره‌ مي‌كند كه‌ از آن‌ ميان‌ ابن‌سينا، ابن‌باجه‌ و كوشيار گيلاني‌ را مي‌توان‌ نام‌ برد. وي‌ از ميان‌ زيجها بيش‌ از همه‌ به‌ زيج‌ كوشيار و زيج‌ ايلخاني‌ اشاره‌ دارد. در ذكر تاريخ‌ روميان‌، از بيروني‌ بارها نام‌ مي‌برد. اشارة‌ او به‌ آثار طوسي‌، قطب‌الدين‌ شيرازي‌ و محيي‌الدين‌ مغربي‌ نشان‌ مي‌دهد كه‌ وي‌ با متون‌ پيچيدة‌ هيئت‌ آشنايي‌ داشته‌ است‌. با اينهمه‌ چون‌ اين‌ رساله‌ دربارة‌ تقويم‌ است‌، حتي‌ در بابهايي‌ كه‌ به‌ علم‌ هيئت‌ مربوط‌ مي‌شود، از روشهاي‌ تحليلي‌ و پيچيده‌ اثري‌ نيست‌ و مطلب‌ به‌ صورتي‌ ساده‌ و در حدي‌ كه‌ براي‌ تدوين‌ تقويم‌ به‌ كار آيد، ارائه‌ مي‌شود. براي‌ نمونه‌، شارح‌ در باب‌ دوم‌ مي‌گويد كه‌ در باب‌ آينده‌، بيان‌ هيئت‌ افلاك‌ بتفصيل‌ نموده‌ خواهد شد؛ اما آنچه‌ در مبحث‌ بعدي‌ آمده‌ است‌ در قياس‌ با آنچه‌ در اين‌ زمينه‌ در آثار هيئت‌ متقدمان‌ وي‌ (چون‌ طوسي‌، قطب‌الدين‌ شيرازي‌، ابن‌شاطر و ...) آمده‌، بسيار مختصرتر و ساده‌تر است‌. اين‌ نكته‌ را ملامظفر خود در مقدمه‌ (كه‌ پيشتر به‌ آن‌ اشاره‌ شد) بيان‌ كرده‌ است‌؛ آنجا كه‌ هرچيز موقوف‌ به‌ براهين‌ هندسه‌ و اُكَرات‌ را به‌ كتب‌ اصول‌ حوالت‌ مي‌دهد. در همين‌ باب‌، وي‌ بخش‌ بزرگي‌ به‌ توصيف‌ صور فلكي‌ اختصاص‌ داده‌ است‌ كه‌، چنانكه‌ پيشتر آمد، در رسالة‌ بيرجندي‌ در كمتر از يك‌ خط‌ بيان‌ شده‌ است‌. ملامظفر همچنين‌ در پايان‌ باب‌ دهم‌، از بي‌اعتنايي‌ و سهل‌انگاري‌ منجمان‌ همعصر خود و فقدان‌ توجه‌ كافي‌ به‌ مباني‌ رياضي‌ علم‌ تقويم‌ شكايت‌ مي‌كند.در كل‌، اين‌ شرح‌ را، نه‌تنها براي‌ علم‌ تقويم‌ بلكه‌ براي‌ آموختن‌ پاره‌اي‌ مقدمات‌ علم‌ هيئت‌ و نيز علم‌ احكام‌ نجوم‌ هم‌، مي‌توان‌ كتاب‌ آموزنده‌اي‌ تلقي‌ كرد.از شرح‌ ملامظفر نسخه‌هاي‌ خطي‌ بسياري‌ در ايران‌ وساير نقاط‌ جهان‌ وجود دارد (منزوي‌، ج‌1، ص‌314ـ316) و بارها به‌ صورت‌ سنگي‌ به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌ (مشار، ج‌3، ستون‌ 3213). در حاشية‌ صفحة‌ اول‌ چاپ‌ 1276 و چند چاپ‌ ديگر تقريظي‌ از شيخ‌ بهائي‌ به‌ تاريخ‌ 1023 به‌ چشم‌ مي‌خورد كه‌ در آن‌ شرح‌ و شارح‌ را بسيار ستوده‌ است‌. در حواشي‌ اين‌ نسخه‌ يادداشتهاي‌ فراواني‌ به‌ زبان‌ فارسي‌ وعربي‌ وجود دارد كه‌ اكثر آنها از خود مؤلف‌ است‌. اين‌ نسخه‌ شكلها و جدولهاي‌ متعدد در حاشيه‌ و متن‌ دارد. در حاشية‌ چاپ‌ 1276، مدخل‌ منظوم‌ ، منظومه‌اي‌ در هيئت‌ سرودة‌ عبدالجبار خجندي‌ در 616 (منزوي‌، ج‌1، ص‌ 347)، به‌ چاپ‌ رسيده‌ و به‌ خواجه‌نصير طوسي‌ نسبت‌ داده‌ شده‌ است‌. در حاشية‌ جدولي‌ در همان‌ چاپ‌، در باب‌ شانزدهم‌ (ص‌138)، اين‌ تاريخها ذكر شده‌است‌: 1005 قمري‌، 966 يزدگردي‌، 1909 رومي‌ و 518 جلالي‌. همچنين‌ در باب‌ هشتم‌ (ص‌75) اظهار مي‌دارد: «سال‌ 518 ملكشاهيه‌ زمان‌ تحرير اين‌ شرح‌ است‌.»ملامظفر تاريخ‌ اتمام‌ شرح‌ را با ماده‌ تاريخ‌ «استكمل‌ الكتاب‌» (1005 هجري‌) آورده‌ است‌.منابع‌: محمد محسن‌ آقابزرگ‌ طهراني‌، الذريعة‌ الي‌ تصانيف‌ الشيعة‌ ، چاپ‌ علي‌نقي‌ منزوي‌ و احمد منزوي‌، بيروت‌ 1403/1983؛ عبدالعلي‌بن‌ محمد بيرجندي‌، بيست‌ باب‌ در معرفت‌ تقويم‌ ، نسخة‌ خطي‌ كتابخانة‌ مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌، ش‌1/1923؛ محمد آصف‌ فكرت‌، فهرست‌ الفبائي‌ كتب‌ خطّي‌ كتابخانة‌ مركزي‌ آستان‌ قدس‌ رضوي‌ ، مشهد 1369 ش‌؛ مظفربن‌ محمد قاسم‌ گنابادي‌، شرح‌ بيست‌ باب‌ ملامظفر (دربارة‌ رسالة‌ بيست‌ باب‌ در معرفت‌ تقويم‌ ، اثر عبدالعلي‌بن‌ محمد بيرجندي‌)، ] بي‌جا [ 1276؛ خانبابا مشار، فهرست‌ كتابهاي‌ چاپي‌ فارسي‌ ، تهران‌ 1350ـ 1355 ش‌؛ احمد منزوي‌، فهرست‌ نسخه‌هاي‌ خطي‌ فارسي‌ ، تهران‌ 1348ـ1353 ش‌؛Charles Ambrose Storey, Persian literature: a bio- bibliographical survey , vol. II/1, London 1972.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهناز هاشمي‌پور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده