بیرام‌پاشا

معرف

راعظم‌ عثمانی‌
متن
بَیرام‌پاشا ، وزیراعظم‌ عثمانی‌. در اصل‌، از اهالی‌ لادیق‌ بود و پدرش‌ قورْت‌ آغا نام‌ داشت‌. در محلة‌ داوود پاشای‌ استانبول‌ به‌ دنیا آمد، و در «اُجاق‌» ] = تشکیلات‌ [ یِنی‌چِری‌ تربیت‌ یافت‌، و در آنجا به‌ سمتهای‌ مختلفی‌ منصوب‌ شد. وقتی‌ که‌ سرکردة‌ ینی‌چریها بود، با خان‌زاده‌ سلطان‌، دختر سلطان‌ احمد اول‌، ازدواج‌ کرد. از آنجا که‌ سرکردگی‌ تربیت‌شده‌ تشکیلات‌ ینی‌چری‌ بر ینی‌چریها گران‌ می‌آمد، از این‌ مقام‌ معزول‌، و به‌ وزارت‌ دربار منصوب‌ شد. در 1034 والی‌ مصر شد. پس‌ از سه‌ سال‌ اقامت‌ در آنجا، در 1037 به‌ استانبول‌ فراخوانده‌ شد و وزیر دربار گردید. براثر توطئة‌ خسروپاشا، وزیراعظم‌ وقت‌، عزل‌ گردید، ولی‌ مدتی‌ بعد، به‌ فرمان‌ سلطان‌ مراد چهارم‌، مجدداً وزیر دربار شد. در 1043، بیگلربیگی‌ ] = والی‌ [ روم‌ ایلی‌ شد. در این‌ سمت‌، در صوفیه‌، اصلاحات‌ گسترده‌ای‌ در امور «تیمار» و «زعامت‌» ] = از انواع‌ تیول‌داری‌ [ انجام‌ داد و اراضی‌ حاصلخیز را به‌ کسانی‌ که‌ شایسته‌ بودند واگذار کرد. برای‌ صاحبان‌ تیمار و زعامت‌ آمارنامه‌های‌ ویژه‌ ترتیب‌ داد. به‌ سبب‌ این‌ موفقیتها، مراد چهارم‌ او را به‌ استانبول‌ فراخواند و «وزیر ثانی‌» کرد. در 1045، در اثنای‌ لشکرکشی‌ مراد چهارم‌ به‌ روان‌، قائم‌ مقام‌ صدارت‌ شد. سپس‌، به‌ جای‌ محمدپاشا، وزیر اعظم‌ شد (شوال‌ 1045) و با لقب‌ «سرداراکرم‌» روانة‌ جبهة‌ ایران‌ گردید. هنوز در استانبول‌ بود که‌ دستور داد تا سپاه‌ در سیواس‌ گرد آیند. آنگاه‌، از طریق‌ بولی‌، آماسیه‌، نیکده‌، توقاد و قونیه‌ به‌ سیواس‌ رفت‌ و با سپاه‌ که‌ در آنجا آماده‌ بود، به‌ طرف‌ آنِتپ‌ (عین‌طاب‌) حرکت‌ کرد. از آنجا نیز به‌ بیره‌جِک‌ * رفت‌ و توپهایی‌ را که‌ به‌ دستور او در آنجا ساخته‌ بودند به‌ موصل‌ انتقال‌ داد، و خود در قشلاق‌ آماسیه‌ مستقر شد. برای‌ لشکرکشی‌ مراد چهارم‌ به‌ بغداد، در پایگاههای‌ مسیرحرکت‌، غذا و مهمات‌ سپاه‌ را تدارک‌ دید. در مدت‌ اقامت‌ در بولی‌، سرخوش‌ محمد، امیرلوای‌ بولی‌، را که‌ از عاملان‌ باقیماندة‌ اباضه‌ پاشا بود، اعدام‌ کرد. وقتی‌ به‌ شهر خود یعنی‌ آماسیه‌ رسید و متوجه‌ مشکل‌ آبرسانی‌ آنجا شد، مبلغ‌ مهمی‌ از دارایی‌ خود را خرج‌ آبرسانی‌ و ایجاد مخازن‌ آب‌ آنجا کرد (نعیما، ج‌3، ص‌ 323ـ324). ضمناً، در آماسیه‌ «مولوی‌ خانه‌»ای‌ ساخت‌، برای‌ شیخ‌ آنجا مستمری‌ تعیین‌ کرد و موقوفات‌ کافی‌ نیز برای‌ تأمین‌ مخارج‌ آنجا تخصیص‌ داد. در نیکده‌ نیز کاروانسراها و دکانهای‌ مخروبه‌ را مرمت‌ کرد.وقتی‌ که‌ مراد چهارم‌ به‌ بغداد لشکرکشی‌ کرد، بیرام‌ پاشا نیز از طریق‌ قونیه‌ در 23 محرم‌ 1048، و در پایگاه‌ این‌اونی‌ به‌ او ملحق‌ شد. بیرام‌ پاشا که‌ در معیت‌ سلطان‌ از طریق‌ حلب‌ به‌ بغداد می‌رفت‌، در محلی‌ به‌ نام‌ جُلاّ ب‌ در نزدیکی‌ اورفه‌، ناگهان‌ درگذشت‌. هرچند که‌ منابع‌، تاریخ‌ وفات‌ او را به‌ اختلاف‌ ذکر کرده‌اند، اما بنابر آنچه‌ در ) «منزل‌ نامة‌ لشکرکشی‌ مراد چهارم‌ به‌ بغداد» ( آمده‌، او در 16 ربیع‌الا´خر 1048 درگذشته‌ است‌ (ساحِللی‌اوغلو، ص‌ 21).گویند مراد چهارم‌، بیرام‌ پاشا را بسیار عزیز می‌داشت‌ و در مرگ‌ او گریه‌ کرد. پیکر بیرام‌پاشا را به‌ استانبول‌ آوردند و در آرامگاه‌ مخصوصی‌ دفن‌ کردند. بنایی‌ که‌ او با نام‌ خانقاه‌ نوریّة‌ زینیّه‌، در کنار آرامگاه‌ خود احداث‌ کرده‌ بود، پس‌ از مرگش‌، مدرسه‌ شد. علاوه‌ برآن‌، بیرام‌ پاشا مجموعه‌ای‌ نیز به‌ نام‌ خود دارد ( رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌). این‌ وزیر اعظم‌، همچنین‌ مولوی‌خانه‌ای‌ در قیصریّه‌ و کاروانسرایی‌ در ناحیة‌ قُسونِ شهرستان‌ طرسوس‌، بین‌ ادنه‌ و آق‌کوپْری‌، بنا کرد. در سالهای‌ حدود 1060، در کنار کاروانسرا، که‌ در آن‌ زمان‌ بسیار آباد بوده‌ است‌، مسجدی‌ نیز وجود داشته‌ است‌. این‌ کاروانسرا پس‌ از سدة‌ دوازدهم‌، کاروانسرای‌ چاقِد خوانده‌ شده‌ و به‌ دفعات‌ بسیار مرمّت‌ شده‌ است‌.بیرام‌پاشا که‌ شخصیتی‌ جدی‌، با وقار و مقتدر داشت‌، متهم‌ به‌ قتل‌ ناحق‌ شاعری‌ به‌ نام‌ نَفْعی‌ است‌ که‌ در زمان‌ صدارت‌ او هجوش‌ کرده‌ بود. بیرام‌ پاشا در دورة‌ قائم‌مقامی‌ صدارت‌، دیوارهای‌ شهر استانبول‌ را مرمت‌، و نمای‌ بیرونی‌ آنها را رنگ‌ کرد و خانه‌های‌ مجاور دیوارها را به‌ تملک‌ درآورد، و با تخریب‌ آنها چهرة‌ جدیدی‌ به‌ شهر بخشید. امروزه‌، در استانبول‌ ناحیه‌ای‌ به‌ نام‌ بیرام‌ پاشا وجود دارد.منابع‌: محمدظلی‌بن‌ درویش‌ اولیاچلبی‌، سیاحتنامه‌ ، استانبول‌ 1314ـ 1318، ج‌ 1، ص‌ 271، ج‌ 3، ص‌ 40؛ مصطفی‌بن‌ عبدالله‌ حاجی‌ خلیفه‌، فذلکه‌ تاریخ‌ ، استانبول‌ 1286ـ1287، ج‌ 2، ص‌ 196؛ مصطفی‌ نعیما، تاریخ‌ ، استانبول‌ 1280، ج‌ 3، ص‌ 323ـ325، 349ـ350؛I smail Hami Dani ímend, I zahl i Osmanl i Tarihi Kronolojisi , Istanbul 1947-1955, ê, 369-370, 373-374; Yusuf Hala µog §lu, XVIII. Yدzy i lda Osmanl i I mparatorlug §unda I ska ªn Siya ªseti ve Asiretlerin Yerlestirilmesi, Ankara 1980, 102-103; I stanbul Ansiklopedisi, Istanbul 1958-1974, s.vv "Bayram Pa ía", "Bayrampa ía Bag ⵧvanlar â" (by R. Ekrem Ko µu), "Bayrampa ía Kدtدphanesi" (by ì دkrد Na ªil Bayrakdar), "Bayrampa ía Medresesi, Mektebi, Sebili, Tekkesi, Tekke Mescidi ve Tدrbesi" (by Hakk âGخktدrk); Cengiz Orhonlu. "Bayram Pa ía Kervansaray â", Vak i flar Dergisi, X(1973), 200-211; Halil Sahilliog §lu, "Dخrdدncد Murad ân Bag §dat Seferi Menzilnamesi (Bag §dat Seferi Harp Jurnal â)", Tدrk Tarih Kurumu Belgeler, II/3-4 (1965), 13-21; M. ´ag §atay Ulu µay, Padi íahlar i n Kad i nlarl ve K i zlar i , Ankara 1980, 52; I smail Hakk âUzun µar âíl â, Osmanl i Tarihi, Ankara 1947-1959, III/2, 385-386.مجموعة‌ بیرام‌ پاشا . بنایی‌ در استانبول‌ که‌ به‌ دستور وزیر اعظم‌، بَیرام‌پاشا، ساخته‌ شده‌ است‌. این‌ مجموعه‌ مشتمل‌ است‌ بر مدرسة‌ علوم‌ دینی‌، مکتب‌ صبیان‌ ] =دبستان‌ [ ، تکیه‌، آرامگاه‌، و «سَبیل‌» و «چشمه‌» ] =آب‌انبارهای‌ خیراتی‌ [ و چند باب‌ دکان‌. این‌ مجموعه‌، از جمله‌ مجموعه‌های‌ کوچک‌ است‌ که‌ بدون‌ مسجد ساخته‌ شده‌ و، سازندة‌ آن‌، معمارباشی‌ خاصه‌، قاسم‌آقا، بوده‌ است‌. این‌ بنا بارها تعمیر شده‌ و، جز مکتب‌ صبیان‌، دیگر قسمتهای‌ آن‌ شکل‌ نخستین‌ خود را حفظ‌ کرده‌اند.در شمال‌ مجموعه‌، خیابان‌ خاصگی‌ قرار دارد و کوچة‌ خاصگی‌ خاتون‌، که‌ به‌ همین‌ خیابان‌ منتهی‌ می‌شود، آن‌ را به‌ دو بخش‌ ] شرقی‌ و غربی‌ [ تقسیم‌ کرده‌ است‌. در شرق‌ مدرسه‌، مکتب‌ صبیان‌ و مغازه‌ها و در غرب‌ تکیه‌، آرامگاه‌ و آب‌انبارها قرار گرفته‌اند. دیوارهای‌ مدرسه‌، آرامگاه‌، چشمه‌ و سبیل‌، و دیوارهای‌ توحیدخانه‌ ] = سماع‌خانه‌ [ از سنگهای‌ چهارگوش‌، و دیوارهای‌ حجره‌های‌ درویشان‌ و بعضی‌ دیگر از قسمتهای‌ تکیه‌ از پاره‌سنگها پوشیده‌ شده‌ است‌. در ستونها، سرستونها و درها و پنجره‌ها مَرمَر سفید به‌ کار رفته‌، اما گنبد و طاق‌ گنبدها از آجر است‌ که‌ از داخل‌ با ملاط‌، و از خارج‌ با سُرب‌ اندوده‌ شده‌ است‌.نقشة‌ مدرسه‌ از مدرسة‌ سلیمان‌ پاشایِ ازنیق‌، قدیمترین‌ مدرسة‌ عثمانی‌، گرفته‌ شده‌ است‌. حیاط‌ این‌ مدرسه‌ مربع‌ و دارای‌ رواقهایی‌ با قوسهای‌ تیزه‌دار در اطراف‌ است‌. به‌ استثنای‌ ضلع‌ غربی‌ که‌ درِ ورودی‌ در آنجا قرار دارد، در سه‌ ضلع‌ دیگر، چهارده‌ اتاق‌ مربع‌شکل‌ برای‌ طلاّ ب‌ ساخته‌ شده‌ است‌. گنبد «درس‌خانه‌»، روی‌ چنبری‌ دوازده‌ ضلعی‌، که‌ از پاره‌سنگها ساخته‌ شده‌، قرار گرفته‌ است‌. دکانهای‌ مجموعه‌ به‌ شکل‌ مستطیل‌اند که‌ با گنبدهای‌ گهواره‌ای‌ پوشیده‌ شده‌اند. مکتب‌ صبیان‌، که‌ در آخرین‌ تعمیرات‌ تخریب‌ شده‌، ساختمانی‌ با سقف‌ چوبی‌ بوده‌، که‌ در دورة‌ اخیر، با ساخته‌ شدن‌ اقامتگاهی‌ برای‌ معلمان‌ در دو طبقه‌، وسیعتر شده‌ بوده‌ است‌.در تکیة‌ بیرام‌پاشا عرقچینی‌ منسوب‌ به‌ اویس‌ قَرَنی‌ و جای‌ پای‌ حضرت‌ محمد صلی‌الله‌ علیه‌ و آله‌ و سلم‌ نگهداری‌ می‌شود که‌، به‌ همین‌ سبب‌، آن‌ را با نامِ «تکیة‌ قدم‌ شریف‌» نیز خوانده‌اند. این‌ تکیه‌، که‌ از زمان‌ تأسیس‌ به‌ قادریّه‌ منسوب‌ بود، در اوایل‌ قرن‌ دوازدهم‌ به‌ بیرامیه‌ ـ همّتیّه‌، سپس‌ به‌ خلوتیه‌ ـ سنبلیّه‌، و در اواسط‌ قرن‌ سیزدهم‌، دوباره‌، به‌ قادریّه‌ انتقال‌ یافت‌.درِ ورودی‌ تکیه‌ از طرف‌ شمال‌ به‌ خیابان‌ خاصگی‌ راه‌ دارد. در جبهه‌های‌ شرقی‌ و جنوبی‌ مجموعه‌، ده‌ باب‌ حجرة‌ درویشان‌ ساخته‌ شده‌ است‌ که‌ از لحاظ‌ بزرگی‌، طرح‌ ساخت‌ و ویژگیهای‌ معماری‌ به‌ اتاقهای‌ مدرسه‌ شباهت‌ دارند، لیکن‌ مانند آنها پنجرة‌ رو به‌ بیرون‌ و بخاری‌ دیواری‌ ندارند. این‌ ویژگی‌، که‌ در آثاری‌ از سنان‌، معمار قرن‌ دهم‌ ترکیه‌، نیز دیده‌ می‌شود، باید نمودی‌ از درونگرایی‌ طریقتها باشد. در جلو حجره‌های‌ درویشان‌، رواقی‌ شبیه‌ به‌ رواقهای‌ مدرسه‌، با هشت‌ حجره‌، ساخته‌ شده‌ است‌. در زاویة‌ غربی‌ نیز محل‌ برگزاری‌ مراسم‌ درویشان‌ و حجرة‌ شیخ‌ قرار گرفته‌ است‌. توحیدخانه‌، با طرح‌ هشت‌ضلعی‌ و گنبد خود، به‌ صورت‌ ساختمانی‌ مستقل‌ در قسمت‌ جنوبی‌ حیاط‌ ساخته‌ شده‌ است‌. قسمت‌ فوقانی‌ که‌ مخصوص‌ زنان‌ است‌، در طول‌ کناره‌های‌ شمالی‌، شمال‌ غربی‌ و غرب‌ داخل‌ بنا قرار دارد، و پایین‌ آنها مقرنس‌کاری‌ شده‌، و بخشهایی‌ از آن‌ نیز با اسلوب‌ سنتی‌ قلمکاری‌ شده‌ بوده‌، که‌ با گذشت‌ زمان‌ از میان‌ رفته‌ است‌.آرامگاه‌ و بنای‌ آب‌ انبار، که‌ متصل‌ به‌ یکدیگرند، در گوشة‌ شمال‌ شرقی‌ در محل‌ تلاقی‌ خیابان‌ و کوچه‌ واقع‌ شده‌اند. آرامگاه‌، همانند توحیدخانه‌، از دو ردیف‌ پنجره‌ روشنایی‌ می‌گیرد. در قسمت‌ ورودی‌ آن‌، رواقی‌ با دیرکهای‌ چوبی‌ قرار دارد که‌ ظاهراً در نیمة‌ دوم‌ قرن‌ دوازدهم‌ بازسازی‌ شده‌ و با قلمکاری‌ سبک‌ باروک‌ تزیین‌ شده‌، ولی‌ قلمکاریهای‌ داخل‌ آن‌ از ابتدا وجود داشته‌ است‌. آب‌انبار خیراتی‌ («چشمه‌») در شمال‌ شرقی‌ آرامگاه‌، بنایی‌ است‌ هشت‌ضلعی‌ و گنبددار با ستونها و سرستونهایی‌ لوزی‌شکل‌ و قوسهای‌ تیزه‌دار. آینه‌های‌ قوسها، به‌ صورت‌ پی‌درپی‌، با مرمرهایی‌ با طرحهای‌ روم‌ ایلی‌ و ستاره‌های‌ هندسی‌ تزیین‌، و سطوح‌ بین‌ قوسها با نقوش‌ برجستة‌ رومی‌ پُر شده‌ است‌. در زیر سایه‌بان‌ مقرنس‌کاری‌ شده‌ تنها کتیبة‌ مجموعة‌ بیرام‌ پاشا با تاریخ‌ 1044 دیده‌ می‌شود. «چشمه‌»ای‌ که‌ در خیابان‌ خاصگی‌ و در طرف‌ غرب‌ «سبیل‌» قرار دارد، در محل‌ تلاقی‌ آرامگاه‌ با دیوار واقع‌ شده‌ است‌. این‌ چشمه‌ نمونه‌ای‌ از شیوة‌ معماری‌ اواخر قرن‌ یازدهم‌است‌.منابع‌: حسین‌ ایوانسرایی‌، حدیقة‌الجوامع‌ ، استانبول‌ 1281، ج‌1، ص‌58 ـ59؛ احمدمنیب‌ باندرمه‌لی‌زاده‌، مجموعة‌ تکایا ، استانبول‌ 1307، ص‌3؛ اسماعیل‌ بیگ‌زاده‌ عثمان‌بیگ‌، مجموعة‌ جوامع‌ ، استانبول‌ 1304، ج‌1، ص‌18ـ19، ش‌34؛H. C. Gurlitt, Die Baukunst Konstantinopels, Berlin 1912, III, illus. no. 18; Za kir sukri, Mecmua-i Teka ªya ª, tr. M. Serhan Tay íi and K. Kreiser: Die Istanbuler Derwisch- Konvente und ihre Scheiche, Freiburg 1980, 38-39;رجوع کنید به برای‌ صورت‌ کامل‌ منابع ‌TDVIA , s.v. "Bayram Pa sa Kulliyesi" (by M. Baha Tanman).
نظر شما
مولفان
يوسف‌ خلج‌اوغلي‌ ، بااندكي‌ تلخيص‌ از ( د.ا.د.ترك‌ ) , م‌. بهاتانْمان‌ ، تلخيص‌ از ( د.ا.د.ترك‌ ) ,
گروه
رده موضوعی
جلد5
تاریخ
وضعیت چاپ
  • چاپ نشده