بیدآبادی‌ آقامحمد
معرف
م‌ و عارف‌ قرن‌ دوازدهم‌
متن
بيدآبادي‌ ، آقامحمد ، حكيم‌ و عارف‌ قرن‌ دوازدهم‌. پدرش‌ مولي‌ محمدرفيع‌ از زاهدان‌ و مجتهدان‌ گيلان‌ و مازندران‌ بود كه‌ به‌ اصفهان‌ رفت‌ و در محلة‌ بيدآباد اين‌شهر ساكن‌ شد. آقامحمد در آنجا به‌دنيا آمد، و شهرتش‌ به‌ سبب‌ اقامت‌ طولاني‌ او در بيدآباد است‌ (مدرس‌تبريزي‌، ج‌ 1، ص‌ 301؛ حبيب‌آبادي‌، ج‌ 1، ص‌ 66).استادان‌ وي‌ در معقول‌ و منقول‌، ملاعبدالله‌ حكيم‌ (متوفي‌ 1162)، ملااسماعيل‌ خواجويي‌ (متوفي‌ 1173) و ميرزا محمدتقي‌ الماسي‌ (متوفي‌ 1159) بوده‌اند (آقابزرگ‌ طهراني‌، ص‌ 695؛ حبيب‌آبادي‌، ج‌ 1، ص‌ 67؛ صدرالدين‌ شيرازي‌، مقدمة‌ آشتياني‌، ص‌ صدوبيست‌). اساساً اهميت‌ ويژة‌ بيدآبادي‌ در انتقال‌ ميراث‌ فلسفي‌ ملاصدرا به‌ نسل‌ پس‌ از خود است‌، زيرا انديشه‌هاي‌ ملاصدرا كه‌ ارزش‌ و اهميت‌ والاي‌ آن‌ تا مدتها ناشناخته‌ مانده‌ بود، به‌ سعي‌ شاگرد مشهور بيدآبادي‌، ملاعلي‌ نوري‌، به‌ طور شايسته‌اي‌ معرفي‌ گرديد. بنابراين‌، بيدآبادي‌ را مي‌توان‌ احياكننده‌ و مروج‌ فلسفة‌ ملاصدرا دانست‌ (مطهري‌، ص‌ 594)؛ هر چند بيشتر در عرفان‌ بروز و ظهور كرده‌ است‌.بيدآبادي‌ در عرفان‌، مريد سيّد قطب‌الدين‌ نيريزي‌ * (1100ـ 1173)، از اركان‌ سلسلة‌ ذهبيّه‌، بود و پس‌ از مرگ‌ او قطب‌ اين‌ سلسله‌ شد (معصوم‌ عليشاه‌، ج‌ 3، ص‌ 215). گفته‌اند سلسلة‌ عرفاني‌ برخي‌ عارفان‌ متشرع‌ ساكن‌ نجف‌ و كربلا، مانند سيّداحمد كربلايي‌، سيّد مرتضي‌ كشميري‌، ملافتحعلي‌ سلطان‌آبادي‌، ملاحسينقلي‌ همداني‌ و سيّدمهدي‌ بحرالعلوم‌ به‌ بيدآبادي‌ متصل‌ است‌ ( منتخباتي‌ از آثار حكماي‌ الهي‌ ايران‌ ، ج‌ 2، مقدمة‌ آشتياني‌، ص‌ پانزده‌، پانويس‌ 11). تبحُرّ وي‌ در علم‌ كيميا نيز ادعا شده‌ است‌ (خوانساري‌، ج‌ 7، ص‌ 123).بيدآبادي‌ در فقه‌ قائل‌ به‌ وجوب‌ نماز جمعه‌ در عصر غيبت‌ امام‌ دوازدهم‌ عليه‌السلام‌ بود، و چون‌ در اصفهان‌ نماز جمعه‌ برگزار مي‌شد، براي‌ رعايت‌ فاصلة‌ لازم‌ بين‌ دو نماز جمعه‌، به‌ روستاي‌ رِنان‌ در بلوك‌ ماربين‌ مي‌رفت‌ و در آنجا اقامة‌ نماز جمعه‌ مي‌كرد (همانجا). همچنين‌، خوانساري‌ (ج‌ 7، ص‌ 124) به‌ نقل‌ از مُنية‌المرتاد ميرزا محمد اخباري‌، بيدآبادي‌ را در زمرة‌ مخالفان‌ نظرية‌ اجتهاد و مدافعان‌ نظرية‌ اخباري‌ نام‌ برده‌ است‌.بيدآبادي‌ به‌ توجهي‌ كه‌ حكومت‌ وقت‌ به‌ وي‌ مي‌كرد بي‌اعتنا بود، و اموالي‌ را كه‌ به‌ رسم‌ هديه‌ براي‌ او مي‌فرستادند، نمي‌پذيرفت‌. وي‌ به‌ زهد و قناعت‌ در معاش‌ مي‌كوشيد، و براي‌ امرار معاش‌، به‌ زراعت‌ و شَعربافي‌ مي‌پرداخت‌. در قحطي‌ اصفهان‌، براي‌ همدردي‌ با قحطي‌زدگان‌، شش‌ماه‌ به‌ خوردن‌ زردك‌ خام‌ اكتفا كرد (مهدوي‌، ص‌ 483؛ خوانساري‌، ج‌ 7، ص‌ 123).شاگردان‌ مهم‌ بيدآبادي‌ عبارت‌اند از: ملاعلي‌ نوري‌، ملامحراب‌ گيلاني‌، حاج‌ محمد ابراهيم‌ كرباسي‌ ـ كه‌ طبق‌ وصيت‌ پدرش‌ تحت‌ تربيت‌ و تعليم‌ خاصّ بيدآبادي‌ بوده‌ است‌ ( رجوع کنید به گزي‌ برخواري‌، ص‌ 48) ـ ميرزا ابوالقاسم‌ خاتون‌آبادي‌، ملاعبدالكريم‌ اشراقي‌ قايني‌، سيّدحسين‌ قزويني‌، ميرزاابوالقاسم‌ قمي‌، ملانظرعلي‌ گيلاني‌، صدرالدين‌ محمد دزفولي‌، اسماعيل‌ جزايري‌ و ميرزا هدايت‌الله‌ مشهدي‌. مولي‌ مهدي‌ نراقي‌ و ميرزا محمدعلي‌ ميرزامظفر، مدرس‌ آثار شيخ‌ اشراق‌، را نيز از زمرة‌ شاگردان‌ او دانسته‌اند (لاهيجي‌، مقدمة‌ آشتياني‌، ص‌ 68؛ منتخباتي‌از آثار حكماي‌ الهي‌ايران‌ ، ج‌ 4، ص‌ 296ـ297؛ حبيب‌آبادي‌، ج‌ 1، ص‌ 67ـ 68؛ مدرس‌ هاشمي‌، مقدمة‌ كرباسي‌، ص‌ 13؛ مطهري‌، ص‌ 598). بيدآبادي‌ در 1197 (يا اول‌ محرّم‌ 1198) وفات‌ يافت‌، و مقبرة‌ وي‌ در تخت‌ پولاد اصفهان‌، جنب‌ مقبرة‌ پدرش‌ در شرق‌ تكية‌ خوانساريها (آقاحسين‌ خوانساري‌)، جاي‌ دارد (خوانساري‌، همانجا؛ حبيب‌آبادي‌، ص‌69؛ مهدوي‌، ص‌ 483ـ484).بيدآبادي‌ به‌ عربي‌ و فارسي‌ آثاري‌ از خود برجاي‌ نهاده‌ است‌، كه‌ عبارت‌اند از: 1) تفسيرقرآن‌ به‌ عربي‌ (دانش‌پژوه‌، ج‌ 8، ص‌ 448، ش‌ 1854)؛ 2) رساله‌اي‌ به‌ فارسي‌ با عنوان‌ في‌علم‌التوحيد علي‌ نهج‌التجريد ، كه‌ در منتخباتي‌ از آثار حكماي‌ الهي‌ ايران‌ (ج‌ 4، ص‌ 303) چاپ‌ شده‌ است‌؛ 3) رسالة‌ حُسن‌ دل‌ ، به‌ فارسي‌، تحقيق‌ و تصحيح‌ علي‌ صدرايي‌ خويي‌ و محمدجواد نورمحمدي‌؛ 4) «رساله‌ در سير وسلوك‌» در پاسخ‌ ميرزاي‌ قمي‌ به‌ عربي‌ كه‌ همراه‌ با ترجمة‌ فارسي‌ در مجلة‌ پيام‌ حوزه‌ (1372 ش‌) به‌ چاپ‌ رسيده‌ است‌؛ 5) «رساله‌ در سيروسلوك‌» در پاسخ‌ سيدحسين‌ قزويني‌ كه‌ مكرراً (از جمله‌ در وحيد ، تير 1352؛ حوزه‌ ، تير 1364؛ كيهان‌ انديشه‌ ، فروردين‌ و ارديبهشت‌ 1366) چاپ‌ شده‌ است‌؛ 6) «فصلي‌ در آداب‌ تخليه‌ و تحليه‌» (چاپ‌ شده‌ در وحيد ، تير 1352؛ حوزه‌ ، آذر و دي‌ 1368). رساله‌اي‌ با عنوان‌ سيروسلوك‌ نيز منسوب‌ به‌ بيدآبادي‌ است‌ كه‌ همراه‌ با شرح‌ ميرسيدحسين‌ مدرس‌ هاشمي‌، در 1377 ش‌ منتشر شده‌ است‌. نراقي‌ (ص‌389) نيز دستورالعملي‌ از او در سير و سلوك‌ نقل‌ كرده‌ است‌.طريقه‌ و مشرب‌ فكري‌ آقامحمد، جمع‌ ميان‌ عرفان‌، قرآن‌ و برهان‌ بوده‌ است‌ (مدرس‌ هاشمي‌، مقدمة‌ كرباسي‌، ص‌ 20). او در طريقة‌ عرفاني‌ و سلوكي‌ خود، جمع‌ ميان‌ ظاهر و باطن‌ مي‌كند و هريك‌ را بدون‌ ديگري‌ ناقص‌ مي‌داند (همان‌، مقدمة‌ كرباسي‌، ص‌ 25). وي‌ در يكي‌ از رسائل‌ خود دربارة‌ سيروسلوك‌ ( وحيد ، دورة‌ 11، ش‌ 4، ص‌ 389) از همت‌، تأمل‌، ذكر موت‌ (خانة‌ دل‌ از غير حق‌ خالي‌ كردن‌)، عبوديّت‌ و ربوبيت‌ سخن‌ گفته‌ و مطالبش‌ را با ابيات‌ عارفاني‌ چون‌ حافظ‌ آميخته‌ است‌.وي‌ در حسن‌ دل‌ مخاطب‌ خود را از اسلام‌ مقالي‌ و توحيدِ لساني‌ برحذر داشته‌ و حيات‌ ابدي‌ را در موت‌ پيش‌ از مرگ‌ طبيعي‌ دانسته‌ است‌. مرگ‌ ارادي‌، به‌ نظر او، ميراندن‌ شهوت‌ و غضب‌ به‌ فرمان‌ عقل‌ و شرع‌ است‌ (ص‌30، 35). او جهل‌ را «عماء معنوي‌» مي‌داند (همان‌، ص‌ 35). بيدآبادي‌ در همان‌ رساله‌ (ص‌ 41ـ46) اصناف‌ آدميان‌، تقوا، ورع‌ و توحيد را به‌ انواع‌ مختلف‌ تقسيم‌ مي‌كند و، مثلاً، توحيد را چهار قسم‌ مي‌داند: توحيد اهل‌ تقليد، توحيد اصحاب‌ و ارباب‌ رسوم‌، توحيد اصحاب‌ مكاشفه‌، توحيد فناء في‌الله‌. بيدآبادي‌ تزكية‌ نفس‌ و تصفية‌ قلب‌ و تجلية‌ روح‌ را در ظاهر و باطن‌ در متابعت‌ از آل‌ رسول‌الله‌ صلوات‌الله‌عليهم‌ مي‌داند (همان‌، ص‌ 50). به‌ عقيدة‌ وي‌ تا كسي‌ به‌ مرتبة‌ محبت‌ فايز نشود، اسلام‌ و ايمان‌ نخواهد داشت‌ (مدرس‌ هاشمي‌، ص‌ 189).منابع‌: محمدمحسن‌ آقابزرگ‌ طهراني‌، طبقات‌ اعلام‌ الشيعة‌: الكواكب‌ المنتشرة‌ في‌ القرن‌ الثاني‌ بعدالعشرة‌ ، چاپ‌ علي‌ نقي‌ منزوي‌، تهران‌ 1372ش‌؛ آقامحمدبن‌ محمدرفيع‌ بيدآبادي‌، حسن‌دل‌ درسير و سلوك‌ الي‌اللّه‌ ، چاپ‌ علي‌ صدرايي‌ خوئي‌ و محمدجواد نورمحمدي‌، ] قم‌ [ 1376 ش‌؛ همو، «دو رساله‌ از آقامحمد بيدآبادي‌ در سيروسلوك‌» چاپ‌ حسين‌ مدرسي‌ طباطبائي‌، وحيد ،دورة‌ 11، ش‌ 4 (تير 1352)؛ محمدعلي‌ حبيب‌آبادي‌، مكارم‌الا´ثاردر احوال‌ رجال‌ دورة‌ قاجار ، ج‌ 1، اصفهان‌ 1377 ش‌؛ محمدباقربن‌ زين‌العابدين‌ خوانساري‌، روضات‌الجنات‌ في‌ احوال‌ العلماء والسادات‌ ، چاپ‌ اسدالله‌ اسماعيليان‌، قم‌ 1390ـ1392؛ محمدتقي‌ دانش‌پژوه‌، فهرست‌ نسخه‌هاي‌ خطي‌ كتابخانة‌ مركزي‌ دانشگاه‌ تهران‌ ، ج‌ 8 ، تهران‌ 1339 ش‌؛ محمدبن‌ابراهيم‌ صدرالدين‌ شيرازي‌، الشواهد الربوبية‌ في‌المناهج‌ السلوكية‌ ، با حواشي‌ ملاهادي‌ سبزواري‌، چاپ‌ جلال‌الدين‌ آشتياني‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1360 ش‌؛ عبدالكريم‌بن‌ مهدي‌ گزي‌ برخواري‌، تذكرة‌ القبور ، چاپ‌ ناصر باقري‌ بيدهندي‌، قم‌ 1371ش‌؛ محمدجعفر لاهيجي‌، شرح‌ رسالة‌ المشاعر ملاصدرا ، چاپ‌ جلال‌الدين‌ آشتياني‌، قم‌ ] تاريخ‌ مقدمه‌ 1343 ش‌ [ ؛ محمدعلي‌ مدرس‌ تبريزي‌، ريحانة‌الادب‌ ، تهران‌ 1369 ش‌؛ حسن‌ مدرس‌ هاشمي‌، شرح‌ رسالة‌ سيروسلوك‌ ، چاپ‌ علي‌ كرباسي‌، ] قم‌ [ 1377 ش‌؛ مرتضي‌ مطهري‌، خدمات‌ متقابل‌ اسلام‌ و ايران‌ ، تهران‌ 1370 ش‌؛ محمد معصوم‌بن‌ زين‌العابدين‌ معصوم‌ عليشاه‌، طرائق‌ الحقائق‌ ، چاپ‌ محمد جعفر محجوب‌، تهران‌ 1339ـ1345ش‌؛ منتخباتي‌ از آثار حكماي‌ الهي‌ ايران‌: از عصر ميرداماد و ميرفندرسكي‌ تا زمان‌ حاضر ، تهيه‌ و تحقيق‌ و مقدمه‌ و تعليق‌ از جلال‌الدين‌ آشتياني‌، ج‌ 2، تهران‌ 1354 ش‌، ج‌ 4، مشهد 1358 ش‌؛ مصلح‌الدين‌ مهدوي‌، تذكرة‌القبور، يا، دانشمندان‌ و بزرگان‌ اصفهان‌ ، اصفهان‌ 1348 ش‌؛ احمدبن‌ محمدمهدي‌ نراقي‌، كتاب‌ الخزاين‌ ، چاپ‌ حسن‌ حسن‌زاده‌ آملي‌ و علي‌اكبر غفاري‌، تهران‌ ?] 1380 [ .
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حسن‌ سيّدعرب‌

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده