در اسلام
معرف

دِر اسلام، نشریه، نشریه‌اى اروپایى در حوزه اسلام‌ پژوهى با بیش از یک قرن سابقه.

متن


دِر اسلام، نشریه، نشریه‌اى اروپایى در حوزة اسلام‌ پژوهى با بیش از یک قرن سابقه.1) تاریخچه. نشریة Der Islam با عنوان فرعى >نشریه‌اى براى تاریخ و فرهنگ شرق اسلامى< در 1910/ 1328، به دست کارل هاینریش بکر* پایه‌گذارى گردید. این نشریه با حمایت بنیاد علمى هامبورگ در شهر استراسبورگ انتشار یافت (← >کتابشناسى آثار منتشر شده به زبان آلمانى دربارة فرهنگ عربى ـ اسلامى<، ج1، ص 50).هدف از تأسیس نشریة دِر اسلام تثبیت اسلام‌پژوهى در آلمان به عنوان رشته‌اى جدید بود. پایة این رشته جدید رشد و تحولى بود که در رشتة مطالعات شرقى رخ داد.



 به واسطة پیشرفت پدیدآمده از طریق این رشته در طى سدة سیزدهم/ نوزدهم، دانشمندان به‌تدریج از لغت‌شناسى و بى‌توجهى آن به پژوهش واقعیات ناخرسند شدند. این ناخرسندى را فعالان «تک‌رو» برضد جریان اصلى این رشته مطرح کردند؛ کسانى چون مارتین هارتمان (1851ـ1918/ 1267ـ1336)، کریستیان اسنوک هورخرونیه (1857ـ1936/ 1273ـ1355)، ایگناتس گولدتسیهر* (1850ـ1921/ 1266ـ1339)، تئودور نولدکه* (1836ـ 1930/ 1252ـ1349)، گئورگ کامپف‌مایر (1864ـ 1936/ 1281ـ1355) و بکر (وکوک ، ص 174). این جریان تحت رهبرى بکر بود. آنچه او در ذهن داشت عبارت بود از «فهمى زنده از مشرق زمین، درکى از همه ابعاد آن چنان‌که در مفهوم تاریخ فرهنگى مشخص مى‌شود» (اس ، ص33؛ نیز ←بدوى، ص 116). بکر از نخستین اسلام‌شناسانى بود که با رویکرد جامعه‌شناختى به تاریخ و فرهنگ اسلامى، شرق‌شناسى را در مسیرى غیر از توجه صرف به لغت‌شناسى قرار داد.بکر در جلد اول دِر اسلام (1910، ص 1) در مقام سردبیر نوشت: «ضرورت اسلام‌پژوهى ــ که جایگاه تازه‌اى در نشریة حاضر خواهد یافت ــ نیازى به اثبات ندارد. این رشته همچون تاریخ یونان و روم‌باستان در کنار لغت‌شناسى، دیرى است که در جایگاه رشته‌اى تاریخى در کنار لغت‌شناسىِ زبانِ مرسومِ مسلمانان قرار گرفته است».بکر جلد ششم تا نهم نشریه را با همکارى رودولف چودى منتشر کرد. چودى در 1914/ 1332 در مؤسسة مطالعات استعمارى هامبورگ جانشین بکر و از 1919/ 1337 استاد دانشگاه زوریخ در سویس شد. از جلد دهم (1920) تا هفدهم (1928) هلموت ریتر *، استاد دانشگاه هامبورگ، همکار بکر بود. جلدهاى هجدهم (1929) تا بیست‌ویکم (1933) زیرنظر بکر و رودولف اشتروتمان *، استاد دانشگاه هامبورگ در آن زمان، انتشار یافت.با درگذشت بکر در 1933/ 1312ش، اشتروتمان سردبیرى جلدهاى 22 (1934) تا 27 (1946) را به عهده گرفت. جلدهاى 28 (1948) تا 35 (1960) با همکارى اشتروتمان و برتولد اشپولر* که در آن هنگام استاد دانشگاه هامبورگ بود، انتشار یافت. پس از درگذشت اشتروتمان در 1960/ 1339ش، اشپولر مجلدات 36 (1961) تا 58 (1981) را منتشر کرد. جلد 59 (1982) تا 66 (1989) به سردبیرى اشپولر و آلبرشت نوت انتشار یافت که او هم استاد دانشگاه هامبورگ بود. پس از درگذشت اشپولر، نوت سردبیرى جلد 67 (1990) تا 72 (1995) را به تنهایى و جلد 73 (1996) تا 75 (1998) را به اتفاق هاینتس هالم ، استاد اسلام‌پژوهى دانشگاه توبینگن، به عهده داشت. جلد 76 (1999) زیرنظر نوت و یورگن پاول، استاد دانشگاه هال، منتشر شد. با درگذشت نوت در 1999/ 1378ش، پاول مجلدات 77 (2000) و 78 (2001) را به‌تنهایى و مجلد 79 (2002) را همراه با لارنس کانرد، استاد مؤسسة ولکام در تاریخ پزشکى در لندن، منتشر کرد. دِر اسلام از جلد هشتاد (2003) به بعد، به سردبیرى کانرد انتشار یافته است.از 1912 تا 1930، بکر و بعدها اشتروتمان ضمایم دِر اسلام را به‌تناوب و با عنوان کلى مطالعات در تاریخ و فرهنگ شرق اسلامى منتشر کردند.



 این ضمایم عبارت بود از :1) رودلف اشتروتمان، > فقه حکومتى زیدیه< ، استراسبورگ 1912.2) ماکس هورتن ، > نظام فلسفى ]صدرالدین[ شیرازى (متوفى 1640)< ، استراسبورگ 1913.3) یوهانس پدرسن ، > سوگند نزد سامیان< ، استراسبورگ 1914.4) یوزف‌هورویتس ،> پژوهشهاى‌قرآنى< ،برلین1926.5) هلموت ریتر، > دربارة زبان تصویرى نظامى<، برلین 1927.6) هانس گوتشالک، ماذرائیان ، برلین 1931.7) هاینریش اگوست وینکلر، > مُهر و حروف در سحر در عالم اسلام< ، برلین 1930.8) والتر براونه، فتوح‌الغِیب عبدالقاسمِ ، برلین 1933.9) ابن‌المؤید باللّه الیمنى، انباء الزمن فى اخبار الیمن، برلین 1936، چاپ دوم، قاهره ﺣ 1992.از 1965/ 1344ش، به این ضمایم تتمه‌هایى جدید افزوده شده‌است، ذیل عنوان مطالعات زبان، تاریخ و فرهنگ شرق اسلامى که زیرنظر انجمن شرقى آلمان انتشار یافته‌است؛ از جمله: > امام القاسم‌بن ابراهیم و عقاید زیدیه< نوشتة ویلفرد مادلونگ، برلین 1965؛ > ولایات و قدرت مرکزى ایران در سده‌هاى 16 و 17< ، نوشته کلاوس روربورن ، برلین 1966؛ >آموزه توکل در تصوف سنّتى< ، نوشتة بندیکت راینرت ، برلین 1968.دِر اسلام را همة خاورشناسان آلمانى عظیم‌ترین کار بکر برشمرده‌اند. بکر از این طریق به اسلام‌پژوهى آلمان نشریه‌اى اختصاصى با وسیع‌ترین دید (و با حذف آثارِ صرفاً دستورى و زبانى) اعطا کرد (فوک، ص 316). دِر اسلام اکنون یکى از مهم‌ترین وسایل ارتباطى ‌براى اسلام‌پژوهان آلمانى شده و کیفیت سابق خویش را تحت نظارت جانشینان بکر در کرسى مطالعات شرقى هامبورگ حفظ کرده‌است (پارت ، ترجمة انگلیسى، ص 18).منابع : عبدالرحمان بدوى، موسوعة‌المستشرقین، بیروت 1993؛Bibliographie der deutschsprachigen Arabistik und Islamkunde, vol.1, ed. Fuat Sezgin, Frankfurt am Main: Institut für Geschichte der Arabisch-Islamischen Wissenschaften, 1990; Josef van Ess, "From Wellhausen to Becker: the emergence of Kulturgeschichte in Islamic studies", in ed. Islamic studies: a tradition and its problems, Malcolm H. Kerr, Malibu, Calif: Undena Publications, 1980; Johann Fück, Die arabischen Studien in Europa: bis in den Anfang Anfang des 20. Jahrhunderts, Leipzig 1955; Rudi Paret , Arabistik und Islamkunde an deutschen Universitäten: Deutsche Orientalisten seit Theodor Nöldeke, Wiesbaden 1966; ibid: The study of Arabic and Islam at German universities: German Orientalists since Theodor Nöldeke, Wiesbaden 1968; Ursula Wokoeck, German Orientalism: the study of the Middle East and Islam from 1800 to 1945, London 2009.2) محتوا.



 در مجلة دِر اسلام مقالاتى به زبانهاى آلمانى، انگلیسى و فرانسه منتشر مى‌شود. به‌مرور زمان، حجم مقالات آلمانى ‌که در ابتدا غلبه با آنها بود کمتر شده و گاهى بیشتر مقالات یک شماره به ‌زبان انگلیسى است؛ همچنان‌که در طول چند سده، نویسندگان مقالات ‌نیز تنوع بیشترى‌یافته‌اند و اکنون نام نویسندگان کشورهاى اسلامى هم در مجله فراوان به‌چشم مى‌خورد (← ش 33، 38، 66، 68، 72/1ـ2، 75/1ـ2، 78/2، 87/1ـ2).در مجلة دِر اسلام گاهى متونى به‌زبانهاى رایج در جهان اسلام تصحیح و با توضیحاتى منتشر شده‌است. همچنین در هر شماره صفحاتى به نقد و بررسى آثار منتشرشده در حوزه‌هاى مختلف اسلام‌شناسى ‌اختصاص یافته‌است. منبع‌شناسیهاى ارزشمندى نیز در شماره‌هاى متعدد نشریه درج شده‌است، ازجمله یک کتاب‌شناسى انتقادى از کتب و مقالات مرتبط با اسلام شامل 895 عنوان در شمارة 5؛ کتاب‌شناسى آثار روسى دربارة اسلام و نهادهاى ‌اسلامى ‌در شمارة33/3؛کتاب‌شناسى ‌تاریخ ‌یمن در شمارة 63/2. اطلاعات ‌دربارة ‌نسخ‌خطى مربوط ‌به ‌اسلام ‌نیز در شماره‌هاى مختلف یافت مى‌شود، مانند نوشتة آلبرشت دیتریش دربارة نسخ‌عربى موزة طوپقاپى‌سراى در استانبول در شماره 33/1ـ2.جنبه‌هاى مختلف جغرافیا و تاریخ اجتماعى و سیاسى کشورهاى ‌اسلامى در مقالات متعددى بررسى شده‌است. مشخصات چند نمونه از این نوع مقالات اینهاست: رودلف اشتروتمان، کشورهاى اسلامى و غرب مسیحى در جهان امروز»<، شمارة 34؛ باسورث ، سازمان سپاه غزنوى»<، شمارة 36/1ـ2؛ گوستاو فون‌گرونه‌باوم ، > سیلان و اقلیت مسلمان آن< ، شمارة 36/1ـ2؛ برتولد اشپولر، آسیاى مرکزى در زمان حکومت شوروى»<، شمارة 40/1؛ اتو اشپیس ، گزارشى استفاده‌نشده دربارة مغولان در بغداد»< ، شمارة40/2ـ3؛ دیتر مولر ـ ودارگ ، کشاورزى مصر در اوایل دورة عباسى»< ، شمارة 32/2؛ عبدالعزیز دُورى،مالک‌و زارع ‌در صدر اسلام»<،شمارة 56/1؛ پاتریشیا کرون ، دستمزد سربازان در دورة اموى»< ، شمارة 80/2؛ کریستف ورنر و فلورین اشوارتس ،> «وقف، نهاد اجتماعى و حقوقى ‌و دینى عالم ‌اسلام»< ، شمارة 80/1؛ ماتیاس دیدریش ، ملاحظاتى دربارة تحولات روز اسلام در اندونزى براساس مجموعه اطلاعات مؤسسة اندونزیایى ـ هلندى اسلام‌پژوهى»<، شمارة 75/2؛ اولریش هارمان، کتابخانه یک عالم قرن چهاردهم در بیت‌المقدس»< ،شمارة 61/2.از مقالات متعدد دربارة تاریخ فرهنگى و فرهنگ عامه، گروههاى اجتماعى و اقلیتهاى دینى در جوامع اسلامى نیز مى‌توان اشاره کرد به: پال کاله، > «سازمان حلقه‌هاى درویشى در مصر»<، شمارة 6/2؛ ریچارد نلسن فراى، > زردشتیان در صدر اسلام»< ، شمارة 40/2ـ3؛ فرانتس تشنر ،> ضحاک. نوشته‌اى دربارة اسطوره‌شناسى و شمایل‌نگارى ایرانى»< ، شمارة 6/1؛ رودریگر زسمان ، > معانى و کارکردهاى زیارت نزد تجانیه (غرب افریقا)»< ، شمارة 83/1.زبان و ادبیات کشورهاى اسلامى موضوع ثابتى در بررسیهاى مجله بوده‌است. براى نمونه: ترخان گنجه‌اى ، مرورى بر شعر ترکى قبل از اسلام و اوایل دورة اسلامى»< ، شمارة 33/1ـ2؛ رناته یاکوبى، سرآغازهاى غزل در زبان عربى: ابوذؤیب هذلى»< ، شمارة 61/2؛ روون اسنیر ، > «ظهور داستانهاى علمى ـ تخیلى در ادبیات عرب»< ، شمارة 77/2.هنر اسلامى از معمارى و باغ‌آرایى تا قالى‌بافى و خیال‌الظل* (نمایش سایه‌ها) نیز در مقالات متعددى از دِر اسلام بازتاب یافته‌است، براى نمونه: ماریان باروکان ، باغها و منظرة آراسته به‌صورت بهشت زمینى : باغها در غرب جهان اسلام»< ، شمارة 65/2؛ اولریکا کیبى ، > «هنر باغدارى اسلامى»< ، شمارة 68/2؛ اکهارت الرس ، فرش‌بافى و تجارت فرش در اراک / فراهان ایران»< ، شماره 59/2؛ میشل نیکلاس ، نقشهاى مؤنث در خیال‌الظل ترکان»< ، شمارة 64/1.براى نمونه‌هایى از مقالات در حوزة معارف اسلامى، ازجمله علوم قرآنى، کلام و فرقه‌شناسى، فلسفه و عرفان، مى‌توان اشاره کرد به: بهنام صادقى و محسن گودرزى، صنعا 1 و سرآغازهاى قرآن»< ، شمارة 87/1ـ2؛ وداد القاضى، > «کتاب صوان الحکمه: ساختار، ترکیب، مؤلف و منابع»< ، شمارة 58/1؛ هانس دایبر ، رسالة فارابى دربارة خلأ: منابع و جایگاه آن در تاریخ علم اسلامى»<، شمارة 60/1؛ مسعود اقمش ، > «تأثیر غزالى ‌بر هرمنوتیک ابن‌رشد»< ، شمارة 86/2؛ ویلفرد مادلونگ ، مرجئه متقدم در خراسان و ماوراءالنهر و انتشار حنفیه»<، شمارة 59/1؛ صبحى رَیان، > «نقد ابن‌تیمیه بر قیاس»< ، شمارة 86/1؛ یوزف هورویتس، «تقیه»، شمارة 3؛ یوزف‌فان‌اس، سال تولد شهرستانى»< ، شمارة 89/1ـ2؛ ماهر جرّار، بشر حافى و پابرهنگى دراسلام»< ، شمارة71/2.دربارة تاریخ علوم طبیعى همچون پزشکى و نجوم و ریاضى نیز مقالاتى در دِر اسلام چاپ شده‌است، ازجمله : پروفر و میرهوف ، چشم‌پزشکى یوحنابن ماسویه»< ، شمارة 64/1؛ انا کایوزو ، طلسمهاى سیارات در کیهان‌نگاریهاى فارسى سده‌هاى میانه»< ، شمارة 77/2؛ صبحى لبیب، ابن‌المیلى و اثر ریاضى‌اش براى مأموران مالیات و گمرک»< ، شمارة 61/2.ارتباط فرهنگ مغرب زمین با جوامع اسلامى از دیگر حوزه‌هاى تحقیقاتى در مجله بوده‌است، براى نمونه: هاینریش شوتسینگر، حکایات عربى بخت‌النصر و یحیاى تعمید دهنده»< ، شمارة40؛ فرانتس تشنر، گئورگیوس گمیستوس پلتون»< ، شمارة 18؛ هلموت گتیه ، سیمپلیکیوس در روایات عربى»< ، شمارة 59؛ کارل‌یان ، یوگاهاى‌هندیان در تاریخ‌نگارى اسلامى»< ، شمارة 33/1ـ2؛ لیوینگستن ، شیخ جبرتى و شیخ عطار: واکنش و پاسخ به علم غربى در مصر»< ، شمارة 74/1؛ هرمان تویله ،> «مسیحیان در عراق، تحلیل برخى تحولات سیاسى اخیر»<، شمارة 88/1؛ رودلف اولریش ، نیکلاى‌کوزایى ‌و گفتگو با اسلام»< ، شمارة 7/1.دِر اسلام همچنین محل انتشار تأملات و مقالات نظرى دربارة شرق‌شناسى و اسلام‌شناسى بوده‌است، ازجمله مقالات آن در این حوزه مى‌توان اشاره کرد به: اشتفان هایدمان،> «میان الهیات و لغت‌شناسى: تغییر پارادایم در خاورشناسى ینا از 1770 تا 1850»< ، شمارة 84/1؛ هارالد موتسکى، > «گردآورى قرآن: تجدیدنظرى در دیدگاههاى غربى در پرتو پیشرفتهاى روش‌شناختى اخیر»< ، شمارة 78/1.منابع: منبع این نوشته شماره‌هاى مختلف مجلة دِراسلام است که مشخصات آن در بخش 1 ذکر شده‌است.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فاطمه مینایی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد
تاریخ چاپ
وضعیت انتشار
  • چاپ نشده