رجب
معرف

رجب، نام هفتمین ماه سال در گاه‌شمارى هجرى قمرى و یکى از ماههاى حرام.

متن


رجب، نام هفتمین ماه سال در گاه‌شمارى هجرى قمرى و یکى از ماههاى حرام.



1) مباحث تقویمى. در میان معانى متعدد مادّه «ر ج ب» در زبان عربى، از گذشته‌هاى دور، در وجه تسمیه این ماه به «گرامى‌داشته‌شده» و «باعظمت» اشاره کرده و گفته‌اند به این دلیل این ماه را رجب گفته‌اند که مردم عرب آن را محترم مى‌شمردند (Ä ابن‌انبارى، ج 2، ص 367؛ جوهرى، ذیل مادّه؛ ابن‌سیده، ج 7، ص 408؛ قَلْقَشندى، ج 2، ص 374). این مادّه به صورتهاى دیگر از عربى به دیگر زبانهاى سامى (ازجمله سریانى) راه یافته و براى نام هفتمین ماه سال به‌کار رفته‌است (Ä برن ، ص630، ستون 1؛ مشکور، ج 1، ص 279، ستون 2). معانى متعدد این مادّه در زبان عربى باعث شده‌است که بین نویسندگان مختلف، درباره اختصاص معناى گرامى‌داشته‌شده در وجه‌تسمیه این ماه بحثهایى صورت گیرد (براى نمونه Ä ابن‌عاصم ثقفى، ص 31ـ32؛ ابوریحان بیرونى، 1923، ص60؛ سیوطى، کتاب الشماریخ، ص 23؛ براى آگاهى از همه معانى این مادّه و بحثهاى راجع به معناى واژه رجب در مقام هفتمین ماه در گاه‌شمارى هجرى قمرى، علاوه بر بخش دوم مقاله Ä زَبیدى، ج 2، ذیل «رج ب»؛ براى آگاهى از صورتهاى جمع واژه در همین معنا Ä ابن‌عاصم ثقفى، ص 32؛ قلقشندى، ج 2، ص 375؛ سیوطى، المزهر، ج 2، ص 203؛ همو، کتاب الشماریخ، ص 23).



طول ماه رجب، بنابر آثار عموم منجمان دوره اسلامى (براى نمونه Ä بتّانى، ج 3، ص100؛ ابوریحان بیرونى، 1362ش، ص 229) و براساس محاسبه طول متوسط ماههاى هر سال قمرى، سى روز بوده‌است. درحالى‌که براساس رؤیت، طول این ماه ممکن است 29 روز نیز باشد (دراین‌باره Ä ماه*). ماه رجب جزو ماههاى حرام اما جداافتاده از دیگر ماههاى حرام (به‌ترتیب ذیقعده، ذیحجه و محرّم، که در پى یکدیگر قرار دارند) است و به همین سبب رجب‌الفرد نیز نامیده شده‌است (Ä عرفان محمد حمّور، ج 1، ص 569؛ براى آگاهى از اوصاف مختلف نام این ماه Ä لیتمان ، ص 229؛ بخش دوم مقاله). با توجه به وجود اقوام مختلف عرب در دوره جاهلى، نامهاى مختلفى براى ماه هفتم وجود داشت، ازجمله اَصَم (ابوریحان بیرونى، 1923، ص 61؛ مرزوقى اصفهانى، ج 1، ص 305)، مُوَیل (مرزوقى اصفهانى، ج 2، ص 283)، یاهوبل (ابوریحان بیرونى، 1923، ص 63) و احلک (مسعودى، ج 2، ص 349). روایتهاى مختلفى از ترتیب ماههاى حرام در دوره جاهلى وجود دارد، از جمله چهارماه پیاپى شوال، ذیقعده، ذیحجه و محرّم (الفوایدالغرر، گ 4ر) و نیز بیست روز از ذیحجه، ماههاى محرّم و صفر و ربیع‌الاول و ده روز از ربیع‌الآخر (Ä همانجا؛ مرزوقى اصفهانى، ج 1، ص 89). اما پس از اسلام، ترتیب ماههاى حرام عبارت است از: ذیقعده، ذیحجه، محرّم و علت قرارگرفتن رجب در این عداد، تکریم آن بوده‌است (مرزوقى اصفهانى، همانجا). پیامبر اسلام صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم در خطبه حجة‌الوداع بر ترتیب کنونى ماههاى حرام و قرارداشتن ماه رجب در عداد این ماهها تأکید کرده‌اند (Ä یعقوبى، ج 2، ص 110) و بر همین اساس، مجلسى (ج 55، ص 339) وضع قرارگیرى ماههاى حرام در سال قمرى را دستور صریح پیامبر اسلام در همین خطبه دانسته‌است (براى حدیثى از پیامبر اسلام ناظر به معرفى همین ماهها به‌عنوان ماههاى حرام Ä کلینى، ج 4، ص240).



در دوره جاهلى هر چهارشنبه‌اى از ماه که با عدد چهار به نوعى رابطه داشت روز نحس به‌شمار مى‌رفت (Ä مسعودى، ج 2، ص 349)؛ روز شانزدهم ماه رجب را نیز نحس مى‌دانستند (الفواید الغرر، گ 90ر).



از مهم‌ترین رخدادهاى دینى ـ تاریخى در ماه رجب، که مورخان دوره اسلامى به آن اشاره کرده‌اند، مبعث پیامبر اسلام و میلاد امام‌على علیه‌السلام است (Ä بخش دوم مقاله؛ براى گزارشى کلى درباره موقعیت ماه رجب در گاه‌شمارى هجرى قمرى و نکات مختلف در این زمینه Ä عرفان محمد حمّور، ج 1، ص 569ـ574).



نام ماه رجب هم در شعر فارسى (Ä سلمان ساوجى، ص 49، بیت 8؛ نیز Ä فرخى سیستانى، ص 6، بیت 116 که به فضیلت ماه رمضان نسبت به ماه رجب اشاره دارد و ص 18، بیت 364، درباره جایگاه ماه رجب در میان ماههاى سال) و هم در مَثَلهاى فارسى (Ä ذوالفقارى، ج 1، ص 463، ش 16099، ص 1223، ش 57328) به‌کار رفته‌است. در عربى نیز چند مَثَل درباره ماه رجب وجود دارد (Ä امیل بدیع یعقوب، ج 4، ص 346ـ347، 364ـ365)، ازجمله «العجب، کلّالعجب بین جُمادى و رجب» که هم در فارسى و هم عربى به‌کار مى‌رود (درباره روایت فارسى این مَثَل Ä دهخدا، ج 1، ص 258؛ شاملو، حرف الف، دفتر1، ص 745؛ براى روایت عربى و توضیحى درباره این مَثَل Ä امیل بدیع یعقوب، ج 4، ص 346ـ347). به‌گفته امیل بدیع یعقوب (همانجا)، علت رواج این مَثَل در عربى (و به تبع آن فارسى) عجله در بعضى امور تا قبل از ورود به ماه حرام و انجام‌ندادن این امور است، اما احتمال دارد که رواج این مَثَل به دوره‌اى از جاهلیت بازگردد که سال از ماه رجب شروع مى‌شد و ماه کبیسه در این گاه‌شمارى پس از جمادى‌الآخره و قبل از رجب قرار مى‌گرفت (براى آگاهى بیشتر در این زمینه Ä کبیسه*؛ نیز Ä نسىء*). از رویدادهاى دوره‌اى ماه رجب، در پیش و دوران پس از اسلام که به فراموشى سپرده شد، برپایى چند بازار (سوق) در این ماه بود، ازجمله بازار صحار، که در اولین روز ماه رجب برپا مى‌شد، و بازار دَبا، که تا آخر ماه رجب ادامه داشت (Ä مرزوقى اصفهانى، ج 2، ص 163؛ نیز Ä حسن‌بن بهلول، ص 228 که گزارشى درباره مدت برپایى بازارهاى ماه رجب داده‌است).



منابع : ابن‌انبارى، الزاهر فى معانى کلمات الناس، چاپ حاتم صالح ضامن، ]بغداد[ 1399/1979؛ ابن‌سیده، المحکم و المحیط الاعظم، چاپ عبدالحمید هنداوى، بیروت 1421/2000؛ ابن‌عاصم ثقفى، کتاب‌الانواء و الازمنة و معرفة اعیان الکواکب، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه طوپقاپى‌سراى استانبول، مجموعه احمد ثالث، ش 3508، فرانکفورت 1405/1985؛ ابوریحان بیرونى، الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، چاپ ادوارد زاخاو، لایپزیگ 1923؛ همو، کتاب التفهیم لاوائل صناعة‌التنجیم، چاپ جلال‌الدین همائى، تهران 1362ش؛ امیل بدیع یعقوب، موسوعة امثال العرب، بیروت: دارالجلیل، ]بى‌تا.[؛ محمدبن جابر بتّانى، کتاب الزیج الصابى، اعتنى بطبعه و تصحیحه و ترجمه الى اللغة اللاتینیة و علّق حواشیه کارلو آلفونسو نالینو، رم 1899ـ1907، چاپ افست هیلدسهایم 1977؛ اسماعیل‌بن حماد جوهرى، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، بیروت ]بى‌تا.[، چاپ افست تهران 1368ش؛ حسن‌بن بهلول، کتاب الدلائل، چاپ عکسى از نسخه خطى کتابخانه سلیمانیه استانبول، مجموعه حکیم‌اوغلى، ش 572، فرانکفورت 1405/1985؛ على‌اکبر دهخدا، امثال و حکم، تهران 1363ش؛ حسن ذوالفقارى، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثلهاى فارسى، تهران 1388ش؛ محمدبن محمد زَبیدى، تاج‌العروس من الجواهر القاموس، ج 2، چاپ على هلالى، کویت 1386/ 1966، چاپ افست بیروت ]بى‌تا.[؛ سلمان‌بن محمد سلمان ساوجى، کلیات سلمان ساوجى، چاپ عباسعلى وفایى، تهران 1376ش؛ عبدالرحمان‌بن ابى‌بکر سیوطى، کتاب الشماریخ فى علم التاریخ، چاپ کریستیان فردریش زیبولد، لیدن 1312/1894؛ همو، المزهر فى علوم اللغة و انواعها، چاپ محمد احمد جادالمولى، على‌محمد بجاوى، و محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره ]بى‌تا.[؛ احمد شاملو، کتاب کوچه، حرف الف، دفتر1، تهران 1377ش؛ عرفان محمد حمّور، مواسم‌العرب: المواسم الثقافیة و التجاریة و الدینیة و الطبیعیة، بیروت 1427/ 2006؛ على‌بن جولوغ فرخى سیستانى، دیوان، چاپ محمد دبیرسیاقى، تهران 1371ش؛ الفواید الغرر و الفراید الدرر، از مؤلفى ناشناس، نسخه خطى کتابخانه ملى جمهورى اسلامى ایران، ش 6674؛ قَلقَشندى؛ کلینى (بیروت)؛ مجلسى؛ احمدبن محمد مرزوقى اصفهانى، کتاب الازمنة و الامکنة، حیدرآباد، دکن 1332/ 1914؛ مسعودى، مروج (بیروت)؛ محمدجواد مشکور، فرهنگ تطبیقى عربى با زبانهاى سامى و ایرانى، تهران 1357ش؛ یعقوبى، تاریخ؛



J. Brun, Dictionarium Syriaco-Latinum, [S.l.]: Beryti Phoeniciorum, Typographia PP.SOC. Jesu, 1895; E. Littmann, "Ûber die Ehrennamen und Neubenennungen der islamichen Monate", Der Islam, vol.8 (1918).



/ فرید قاسملو /



 



2) در حدیث. ماه رجب در دوره جاهلیت محترم شمرده مى‌شد (Ä ابن‌انبارى، ج 2، ص 367؛ جوهرى، ذیل مادّه) و با ظهور اسلام بر بزرگداشت این ماه افزوده شد (Ä ابن‌بابویه، 1412، ص 24؛ نیز Ä طوسى، مصباح المتهجّد، ص 797) و همانند پیش از اسلام این ماه از ماههایى به‌شمار آمد که جنگ در آن حرام است (Ä طوسى، التبیان، ج 2، ص 149، ج 3، ص419، ج4، ص31؛ فخررازى، ج 6، ص 31، ج 11، ص131، ج 16، ص 53)؛ با این حال اسلام رسم قربانى‌کردن در این ماه را، که در میان عرب جاهلى رایج بود، ازبین برد، چنان‌که در روایتى از پیامبر اکرم به این موضوع تصریح شده‌است (Ä بخارى، ج 6، ص 217؛ مسلم‌بن حجاج، ج 6، ص 83؛ براى روایات مخالف روایت پیشین Ä ابوداوود، ج 1، ص 646؛ نسائى، ج 4، جزء7، ص 168ـ169؛ نیز Ä ابوداوود، ج 1، ص 637، که روایت مخالف را منسوخ مى‌داند).



براى ماه رجب نامها و صفات متعددى ذکر شده‌است (Ä ابن‌حجر عسقلانى، ص 9ـ10، که به نقل از ابن‌دِحْیه هجده نام براى ماه رجب برشمرده‌است)، از جمله: رجب‌المرجّب، به معنى با عظمت؛ رجب الأصمّ، به معنى ناشنوا، یعنى ماهى که در آن صداى سلاح و قتال شنیده نمى‌شود (Ä ابوعُبَیْد، ج 3، ص 6؛ ابن‌انبارى، همانجا؛ قس ابن‌بابویه، همانجا، که بنابر روایتى از پیامبر، این ماه به این جهت رجب الأصمّ نام گرفته که هیچ‌یک از ماهها در نزد خدا حرمت و فضل این ماه را ندارد)؛ رجب الأصبّ، به این معنى که رحمت در این ماه نازل مى‌شود (طوسى، مصباح‌المتهجّد، همانجا)؛ رجب مُضَر (Ä ابن‌بابویه، 1363ش، ج 2، ص 487، که در خطبه پیامبر اکرم از این ماه با عنوان رجب مضر یاد شده‌است)، زیرا قبیله مُضَر این ماه را حرمت مى‌نهادند (ابوعبید؛ جوهرى، همانجاها؛ قس قرطبى، ذیل توبه: 36، که نوشته‌است رجب بدان جهت رجب مضر گفته شد که قبیله ربیعه ماه رمضان را رجب مى‌نامیدند و آن را حرام مى‌دانستند اما قبیله مضر این ماه را ماهى جداگانه تلقى مى‌کردند و آن را حرام مى‌شمردند)؛ مُنصِلُالأَلّ، به معناى نابودکننده آلات جنگ، بدان جهت که در این ماه صداى شمشیر به‌گوش نمى‌رسید و غارتى صورت نمى‌گرفت (ابن‌انبارى، ج 2، ص 368؛ مرزوقى‌اصفهانى، ج 1، ص 246)؛ مُنصِل الاَسنَّه، به معنى نابودکننده قحطى و آلات جنگ (ابن‌انبارى، همانجا)؛ الشهرالحرام، زیرا از ماههاى حرام است و گفته شده این ماه بدان سبب حرام شده که مردم در وسط سال به حج عمره بروند (ابن‌رجب، ص 127)؛ الفرد زیرا در بین ماههاى حرام، تنها ماهى است که جدا و تنها قرار گرفته‌است (ابن‌حجر عسقلانى، همانجا).



ماه رجب در احادیث شیعه داراى فضیلت بسیار است. بر طبق برخى احادیث این ماه، ماه امیرالمؤمنین على علیه‌السلام است، همان‌گونه که شعبان ماه پیامبر و ماه رمضان ماه خداست (Ä طوسى، مصباح‌المتهجّد، همانجا؛ قس ابن‌بابویه، 1412، همانجا، که بنابر روایتى پیامبر اکرم رجب را ماه خدا، شعبان را ماه خود و رمضان را ماه امت خویش معرفى کرده‌است). در حدیثى از امام‌کاظم علیه‌السلام، رجب نهرى در بهشت وصف شده که سفیدتر از شیر و شیرین‌تر از عسل است و بنابر حدیثى دیگر از ایشان، در ماه رجب پاداش حسنات مضاعف خواهد بود و گناهان در این ماه بخشیده مى‌شوند (Ä ابن‌بابویه، 1412، ص 23). روزه در این ماه مستحب است و براى عمره مفرده در این ماه ثوابى معادل حج تمتع ذکر شده‌است (طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص 797ـ798). احادیث فراوانى از پیامبر اکرم و ائمه اطهار علیهم‌السلام مبنى بر فضیلت روزه در این ماه وارد شده‌است (براى نمونه Ä ابن‌بابویه، 1412، ص 22ـ31). بنابر برخى روایات روزه هر روز از رجب و بنا بر برخى دیگر از روایات روزه روز اول سفارش شده و طبق برخى دیگر از روایات یک تا هفت روز روزه‌دارى در این ماه توصیه گردیده‌است (همان، ص 17، 19ـ22؛ قس سبزوارى، ص 80، که در صورت عدم توانایى بر روزه همه روزهاى ماه رجب، بر روزه‌گرفتن سه روز اول، سه روز میانه و سه روز آخر تأکید کرده‌است). روزه روز بیست و هفتم ماه که روز مبعث است نیز فضیلت بسیار دارد (Ä ابن‌بابویه، 1412، ص 20ـ21). روزهاى سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه رجب را نیز ایام‌البیض نامیده‌اند و به روزه داشتن در این سه روز سفارش شده‌است (Ä طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص 819ـ820؛ سبزوارى، ص 83).



در منابع اهل سنّت آمده‌است که عمربن خطّاب از روزه‌گرفتن در این ماه بازمى‌داشت و معتقد بود این ماه در جاهلیت ماه بزرگى بود و نباید به رسوم آنان توجه داشت (Ä ابن‌ابى‌شیبه، ج2، ص 513)؛ برخى از فقیهان اهل‌سنّت نیز روزه گرفتن تمام ماه رجب را مکروه دانسته‌اند (Ä ابن‌قدامه، ج 3، ص 98؛ حَطّاب، ج 3، ص 324). همان‌گونه که به عقیده برخى از اهل سنّت، ماه رجب و صدقه و عمره در آن فضیلتى افزون بر ماههاى دیگر ندارد (Ä ابن‌رجب، ص 131ـ135).



نخستین شب ماه رجب یکى از شبهاى چهارگانه‌اى است که به احیا و شب‌زنده‌دارى در آن سفارش بسیارى شده و دعاهایى نیز براى آن وارد شده‌است (Ä طوسى، مصباح المتهجّد، ص 798ـ801). شب جمعه اول ماه رجب را لیلة‌الرغائب نامیده‌اند و براى این شب اعمالى وارد شده‌است (Ä ابن‌طاووس، ج 3، ص 185؛ قس ابن‌رجب، ص 131). براى شب و روز بیست و هفتم رجب نیز اعمالى ذکر شده‌است (Ä طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص 813ـ817). بنابر روایات، پیامبر اکرم به سلمان فارسى نمازى براى ماه رجب تعلیم دادند و او را به خواندن آن نماز سفارش کردند که براى آن ثواب زیادى نقل شده‌است (Ä همان، ص 817ـ819). همچنین زیارت امام‌حسین علیه‌السلام در روز اول و پانزدهم ماه رجب سفارش شده (Ä همان، ص 801، 807)، زیارتى براى هریک از مشاهد در ماه رجب نقل شده (همان، ص 821ـ822) و دعاهایى نیز براى هر روز آن ذکر شده‌است (همان، ص 801ـ805؛ براى ترجمه‌اى کهن به فارسى از برخى ادعیه ماه رجب Ä سبزوارى، ص 220ـ234).



حوادث و وقایعى نیز در ماه رجب رخ داده‌است، که عبارت‌اند از: سوارشدن نوح بر کشتى در روز اول این ماه (Ä ابن‌بابویه، 1412، ص 21؛ طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص 797ـ798)؛ ولادت امام‌محمدباقر علیه‌السلام در روز اول (سبزوارى، ص 81)؛ ولادت امام‌هادى علیه‌السلام در روز دوم یا پنجم؛ شهادت امام‌هادى در روز سوم؛ ولادت امام‌جواد در روز دهم؛ ولادت امام‌على علیه‌السلام در روز سیزدهم؛ خروج پیامبر اکرم از شعب ابى‌طالب، عقد ازدواج امام‌على علیه‌السلام و فاطمه زهرا سلام‌اللّه‌علیها، تغییر قبله از بیت‌المقدس به مسجدالحرام همگى در روز پانزدهم (طوسى، مصباح‌المتهجّد، ص 805ـ806)؛ وفات ابراهیم فرزند پیامبراکرم در روز هجدهم؛ شهادت فاطمه‌زهرا سلام‌اللّه‌علیها بنابر قولى در روز بیست و یکم؛ خنجرخوردن امام‌حسن مجتبى علیه‌السلام در روز بیست و سوم که با توجه به تاریخ صلح و شهادت آن حضرت درست به‌نظر نمى‌رسد (نیز Ä حسن‌بن على*، امام)؛ فتح خیبر به‌دست امام‌على علیه‌السلام در روز بیست و چهارم؛ شهادت امام‌موسى‌کاظم در روز بیست و پنجم؛ وفات حضرت ابوطالب بنابر قولى در روز بیست و ششم (همان، ص 812)؛ بعثت پیامبر اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم در روز بیست و هفتم (ابن‌بابویه، 1412، ص 20؛ طوسى، مصباح المتهجّد، ص 814). بنابر بعضى روایات، معراج پیامبر اکرم صلى‌اللّه‌علیه‌وآله‌وسلم نیز در این ماه بوده‌است (Ä ابوریحان بیرونى، ص 425؛ قس مجلسى، ج 18، ص 380ـ381، که بنا بر بعضى روایات دیگر به وقوع آن در ماه رمضان یا ربیع‌الاول اشاره مى‌کند).



در برخى امثال عربى اشاراتى به ماه رجب دیده مى‌شود؛ مانند: عِشْ رَجَبآ تَرَ عجبآ (Ä کتاب الامثال، ص 166؛ میدانى، ج 1، ص 477)، العَجَب کلّ العَجَب بین جُمادى و رجب (جاحظ، ص 257ـ258؛ ابوریحان بیرونى، ص70؛ میدانى، ج 1، ص 485).



منابع : ابن‌ابى‌شیبه، المصنَّف فى الاحادیث و الآثار، چاپ سعید لحّام، بیروت 1409/1989؛ ابن‌انبارى، الزاهر فى معانى کلمات الناس، چاپ حاتم صالح ضامن، ]بغداد[ 1399/1987؛ ابن‌بابویه، فضائل الاشهر الثلاثة، چاپ غلامرضا عرفانیان، بیروت 1412/1992؛ همو، کتاب الخصال، چاپ على‌اکبر غفارى، قم 1362ش؛ ابن‌حجر عسقلانى، تبیین العجب بما ورد فى فضل رجب، چاپ ابراهیم‌بن اسماعیل آل‌عصر، ]بى‌جا، ?1408/ 1987[؛ ابن‌رجب، لطائف المعارف فیما لمواسم العام من الوظائف، قاهره ] 2006[؛ ابن‌طاووس، اقبال الاعمال، چاپ جواد قیومى‌اصفهانى، قم 1414ـ1416؛ ابن‌قدامه، المغنى، چاپ افست بیروت 1403/1983؛ ابوداوود، سنن ابى‌داود، چاپ سعید محمد لحّام، بیروت 1410/1990؛ ابوریحان بیرونى، الآثار الباقیة عن القرون الخالیة، چاپ پرویز اذکائى، تهران 1380ش؛ قاسم‌بن سلّام ابوعُبَیْد، غریب الحدیث، حیدرآباد، دکن 1384ـ1387/1964ـ1967، چاپ افست بیروت 1396/1976؛ بخارى؛ عمروبن بحر جاحظ، المحاسن و الاضداد، چاپ على‌بوملحم، بیروت 2002؛ اسماعیل‌بن حماد جوهرى، الصحاح: تاج‌اللغة و صحاح‌العربیة، چاپ احمد عبدالغفور عطار، قاهره 1376، چاپ افست بیروت 1407؛ محمدبن محمد حَطّاب، مواهب الجلیل لشرح مختصر خلیل، چاپ زکریا عمیرات، بیروت 1416/1995؛ على‌بن محمد سبزوارى، ذخیرة‌الآخرة، همراه با کهن‌ترین ترجمه از ادعیه شیعه، چاپ محمد عمادى‌حائرى، تهران 1383ش؛ محمدبن حسن طوسى، التبیان فى تفسیر القرآن، چاپ احمد حبیب قصیر عاملى، بیروت ]بى‌تا.[؛ همو، مصباح المتهجّد، بیروت 1411/1991؛ محمدبن عمر فخررازى، تفسیرالفخرالرازى المشتهر بالتفسیر الکبیر و مفاتیح‌الغیب، بیروت 1401/1981؛ محمدبن احمد قرطبى، الجامع لاحکام القرآن، بیروت 1405/1985؛ کتاب الامثال، منسوب به زیدبن رفاعه هاشمى، چاپ على ابراهیم کردى، دمشق : دارسعدالدین، 1423/2003؛ مجلسى؛ احمدبن محمد مرزوقى اصفهانى، الازمنة و الامکنة، چاپ محمد نایف دلیمى، بیروت 1422/2002؛ مسلم‌بن حجاج، الجامع الصحیح، بیروت: دارالفکر، ]بى‌تا.[؛ احمدبن محمد میدانى، مجمع الامثال، مشهد 1366ش؛ احمدبن على نسائى، سنن النسائى، بشرح جلال‌الدین سیوطى، بیروت: دارالکتب العلمیة، ]بى‌تا.[.



/ محسن معینى /





 





 





 


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

فرید قاسملو

محسن معینی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد
تاریخ چاپ 1393
وضعیت انتشار
  • چاپ شده