بیتوشی عبدالله بن محمد
معرف
ادیب‌، نحوی‌، لغوی‌، فقیه‌شافعی‌، نسخه‌نویس‌، مؤلّف‌و شاعر قرنهای‌دوازدهم‌و سیزدهم‌
متن
بیتوشی‌، عبدالله‌بن‌محمد ، ادیب‌، نحوی‌، لغوی‌، فقیه‌شافعی‌، نسخه‌نویس‌، مؤلّف‌و شاعر قرنهای‌دوازدهم‌و سیزدهم‌. علاوه‌بر بیتوشی‌، وی‌را با نسبتهای‌آلانی‌و خانحلی‌نیز خوانده‌اند (زرکلی‌، ج‌ 4، ص‌ 131؛ ابراهیمی‌محمدی‌، ص‌ 173، 177). تاریخ‌تولد او را، با توجه‌به‌قرائنی‌چند، بین‌1130 و 1140 گفته‌اند (مدرّس‌، ص‌؛ خال‌، 1377، ص‌ 16) برخی‌نیز آن‌را 1160 یا 1161 دانسته‌اند (سرکیس‌، ج‌ 1، ستون‌ 623؛ زرکلی‌، همانجا؛ کحاله‌، ج‌ 6، ص‌ 138). تاریخ‌درگذشت‌او را نیز به‌اختلاف‌، 1210 یا 1211 (خال‌، 1377، ص‌ 34) و 1221 (همان‌، ص‌ 35؛ زرکلی‌؛ کحاله‌، همانجاها) ذکر کرده‌اند. بیتوشی‌در بصره‌، در مقبرة‌حسن‌بصری‌مدفون‌است‌(خال‌، 1377، ص‌ 34).خانوادة‌بیتوشی‌اهل‌علم‌و ادب‌بودند (مدرّس‌، ص‌ 250ـ251). او در کودکی‌به‌آموختن‌قرآن‌مجید و کتابهای‌متداول‌فارسی‌همچون‌گلستان‌، پرداخت‌و علوم‌عربی‌ را در مدرسه‌ای‌که‌پدرش‌در آنجا مدرّس‌بود، آموخت‌. در اوایل‌سالهای‌بلوغ‌، پدرش‌را از دست‌داد (همان‌، ص‌ 251) و نزد ابن‌الحاج‌و صبغة‌الله‌حیدری‌به‌شاگردی‌پرداخت‌(همانجا)؛ سپس‌همراه‌برادرش‌، ملاّ محمود، به‌بصره‌، کویت‌، سواحل‌خلیج‌فارس‌و احسا، از توابع‌هَجَر بحرین‌، رفت‌و حاکم‌احسا هر دو را به‌منصب‌مدرّسی‌در مدارس‌علمی‌آنجا منصوب‌کرد. آنان‌تا 1178 در آنجا به‌تدریس‌و تألیف‌اشتغال‌داشتند (همان‌، ص‌ 252). بیتوشی‌سپس‌به‌بیتوش‌بازگشت‌و پس‌از تألیف‌الوافی‌بحلّ الکافی‌، در 1179ـ1180 روانة‌احسا شد (همان‌، ص‌ 253؛ ابراهیمی‌محمدی‌، ص‌ 178، خال‌، 1377، ص‌ 28، 96)، و پس‌از یک‌سال‌بار دیگر به‌زادگاهش‌بازگشت‌. در 1188، برای‌آخرین‌بار، کردستان‌را ترک‌کرد و در 1189، به‌مدرّسیِ مدرسة‌رحمانیّة‌بصره‌تعیین‌شد. در این‌هنگام‌، شهر به‌مدت‌شانزده‌ماه‌به‌محاصرة‌لشکریان‌صادق‌خان‌زند درآمد، و بیتوشی‌برای‌رهایی‌ بصره‌، نامه‌ای‌رسا به‌سلیمان‌بک‌بن‌عبدالله‌بن‌شاوی‌، یکی‌از دانشمندانِ کرد، نوشت‌و از او کمک‌خواست‌(ابراهیمی‌محمدی‌، ص‌ 177؛ خال‌، 1377، ص‌ 31؛ مدرّس‌، ص‌ 254). در همین‌دورانِ محاصره‌، وی‌به‌منظوم‌ساختن‌کتاب‌الزواجر عن‌اقتراف‌الکبائر ، تألیف‌ابن‌حجر هیتمی‌(متوفی‌974)، همّت‌گماشت‌و پس‌از رفع‌محاصره‌در اواخر 1190، از بصره‌به‌احسا رفت‌و منظومة‌خود را در آنجا به‌پایان‌برد (مدرّس‌، همانجا؛ ابراهیمی‌محمدی‌، ص‌ 178). در 1191، کفایة‌المعانی‌خود را سرود و آن‌را به‌حاکم‌احسا، که‌مردی‌ادیب‌و مورد احترام‌بود، تقدیم‌داشت‌، و از آن‌پس‌در کنف‌حمایت‌وی‌، تا پایان‌عمر، با عزّت‌و احترام‌زندگی‌کرد (مدرّس‌، ص‌ 255؛ ابراهیمی‌محمدی‌، ص‌ 179، خال‌، 1377، ص‌ 109ـ 110). مرگ‌او در بصره‌روی‌داد (مدّرس‌، ص‌ 256).بیتوشی‌در احسا با دختر قاضی‌شیخ‌عبدالقادر ازدواج‌کرد و صاحب‌چند دختر شد (همانجا؛ ابراهیمی‌محمدی‌، ص‌ 175). از سفر وی‌به‌کوفه‌و حرمین‌شریفین‌نیز سخن‌ رفته‌، ولی‌تاریخی‌برای‌آنها ذکر نشده‌است‌(ابراهیمی‌ محمدی‌، ص‌ 173). بیتوشی‌اشعاری‌به‌عربی‌، فارسی‌و کردی‌سروده‌(همان‌، ص‌ 176ـ177؛ خال‌، 1377، ص‌ ـ92) و علاوه‌بر منظومه‌های‌متعدد در علوم‌مختلف‌اسلامی‌، تألیفات‌فراوانی‌نیز داشته‌که‌بیشتر به‌صورت‌نسخه‌های‌خطّی‌باقی‌مانده‌است‌.آثار به‌جامانده‌از بیتوشی‌در دو زمینة‌اخلاقیات‌و ادبیات‌بود که‌بعضاً به‌چاپ‌رسیده‌است‌. اهمّ آنها عبارت‌است‌از: المکفرات‌منظومه‌ای‌در باب‌کفّارة‌گناهان‌(خال‌، 1377، ص‌ 108)، کفایة‌المعانی‌منظومه‌ای‌در باب‌مفردات‌در 672 بیت‌که‌به‌صورت‌متن‌درسی‌درآمده‌است‌(همان‌، ص‌ 109؛ کحاله‌، ج‌ 6، ص‌ 139) و شرح‌خود او بر آن‌کتاب‌به‌نام‌الحفایة‌بتوضیح‌الکفایة‌(خال‌، 1377، ص‌ 114) و تلخیص‌آن‌صرف‌العنایة‌بکشف‌الکفایة‌که‌در مصر چاپ‌شده‌است‌(همان‌، ص‌)، قصیدة‌تتضمّن‌قصائد عدیدة‌که‌قصیده‌ای‌شش‌جزئی‌است‌(همو، 1375، ص‌ 138ـ155).از بیتوشی‌آثار دیگری‌نیز به‌صورت‌دست‌نویس‌به‌جا مانده‌است‌(برای‌فهرست‌کامل‌آثار او رجوع کنید به خال‌، 1377، ص‌ 95ـ125؛ ابراهیمی‌محمدی‌، ص‌ 178ـ180).منابع‌: محمدصالـح‌ابراهیمی‌محمـدی‌، «العـلاّ مه‌الادیب‌العبقـری‌البیتوشی‌»، نشریة‌دانشکدة‌ادبیات‌اصفهان‌، سال‌2، ش‌2 و 3 (1345 ش‌)؛ محمد خال‌، البیتوشی‌، بغداد 1377/1958؛ همو، «قصیدة‌تتضمن‌قصائد عدیدة‌للبیتوشی‌»، مجلة‌المجمع‌العلمی‌العراقی‌، ج‌، جزء1 (1375/ 1956)؛ خیرالدین‌زرکلی‌، الاعلام‌، بیروت‌1986؛ یوسف‌الیان‌سرکیس‌، معجم‌المطبوعات‌العربیّة‌و المعرّبة‌، قاهره‌1346/1928، چاپ‌افست‌قم‌1410؛ عمررضا کحاله‌، معجم‌المؤلفین‌، دمشق‌1957ـ1961، چاپ‌افست‌بیروت‌] بی‌تا. [ ؛ عبدالکریم‌مدرّس‌، دانشمندان‌کرد در خدمت‌علم‌و دین‌، ترجمة‌احمد حواری‌نسب‌، تهران‌1369 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

غلامرضا جمشیدنژاد اول

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده