بیت جبرین
معرف
روستایی‌ بزرگ‌ در فلسطین‌، واقع‌ در جنوب‌ غربی‌ بیت‌المقدس‌، میان‌ الخلیل‌ و غزه‌
متن
بیت‌ جِبرین‌ ، روستایی‌ بزرگ‌ در فلسطین‌، واقع‌ در جنوب‌ غربی‌ بیت‌المقدس‌، میان‌ الخلیل‌ و غزه‌. این‌ روستا، با ارتفاع‌ سیصدمتر از سطح‌ دریا، در 26 کیلومتری‌ شمال‌ غربیِ الخلیل‌ واقع‌ بود. بیت‌ جبرین‌ محل‌ تلاقی‌ راههای‌ مهمی‌ مانند الخلیل‌ ـ بیت‌ جبرین‌ ـ فالوجه‌ و بیت‌ جبرین‌ ـ زکریا ـ قدس‌ یا رمله‌ بوده‌ است‌ ( الموسوعة‌ الفلسطینیة‌ ؛ د.ترک‌ ، ذیل‌ مادّه‌؛ شرّاب‌، ص‌ 181).در منابع‌ ضبطهای‌ متنوعی‌ از نام‌ این‌ روستا وجود دارد؛ چنانکه‌ ژوزفوس‌ این‌ روستا را بگابری‌ ، و بطلمیوس‌ و پوتینگر آن‌ را بِتُگبری‌ خوانده‌اند ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوّم‌،ذیل‌ مادّه‌).نام‌ عبری‌ این‌ روستا در تلمود بث‌ گبرین‌ ضبط‌ شده‌ است‌. در عهدعتیق‌، اشاره‌ای‌ به‌ این‌ نام‌ دیده‌ نمی‌شود؛ اما به‌ حوریان‌ اشاره‌ رفته‌ است‌ که‌ در غارهای‌ این‌ منطقه‌ زندگی‌ می‌کرده‌اند. برخی‌ برآن‌اند که‌ واژة‌ «حور» با واژه‌ عبری‌ «حُر» (آزاد) خلط‌ شده‌ و در نتیجه‌ حوریان‌ به‌ «انسانهای‌ آزاد» تعبیر شده‌اند، و محل‌ اسکان‌ آنها «بِث‌ گبرین‌»، «شهر حُر» نامیده‌ شده‌ است‌. واژة‌ «بث‌ گبرین‌» را صلیبیان‌ به‌ «بث‌ گبریم‌ »، «بث‌ جبلین‌ » یا «جبلین‌» تغییر دادند و سپس‌ در زبان‌عربی‌ به‌ صورت‌ «جبرین‌» یا «جبّارین‌» درآمد ( د. اسلام‌ ؛ د. ترک‌ ، همانجاها). این‌ نام‌، در برخی‌ منابع‌ عربی‌ بیت‌ جبرین‌ (طبری‌، ج‌ 2، جزء3، ص‌ 209؛ یاقوت‌ حموی‌، ج‌ 1، ص‌ 776؛ ابن‌اثیر، ج‌ 2، ص‌ 499) و در برخی‌ بیت‌ جبریل‌ (مقدسی‌، ص‌ 155، 174؛ قلقشندی‌، ج‌ 3، ص‌ 429، ج‌ 4، ص‌ 177) ضبط‌ شده‌ است‌.پیشینة‌ تاریخی‌ . بیت‌ جبرین‌، به‌سبب‌ موقعیت‌ جغرافیاییِ منطقه‌، از دیرباز اهمیت‌ بسیاری‌ داشته‌ است‌. عمالقة‌ کنعانی‌ یکی‌ از قدیمترین‌ شهرهای‌ فلسطین‌ را در آنجا بنا نهادند، و در حدود 500 ق‌ م‌ از قلاع‌ ادومیها بود ( الموسوعة‌ الفلسطینیة‌ ، همانجا). برپایة‌ منابع‌، نام‌ یونانی‌ و لاتینی‌ این‌ شهر الئوتروپولیس‌ بوده‌ است‌ که‌ حاکمان‌ آن‌ برای‌ خود سکه‌ می‌زده‌، و بر منطقه‌ای‌ وسیع‌ مسلط‌ بوده‌اند و شهر رفاه‌ و رونق‌ چشمگیری‌ داشته‌ و از شهرهای‌ بزرگ‌ فلسطین‌ بوده‌ است‌. موزائیکهای‌ رومی‌ ـ بیزانسیِ کشف‌ شده‌ در این‌ محل‌ مؤید این‌ امر است‌ ( د.اسلام‌ ، همانجا). همچنین‌ گفته‌ می‌شود که‌ دراین‌ دوران‌ بیت‌ جبرین‌ چندین‌بار ویران‌ و سپس‌ بنا شده‌ است‌ ( الموسوعة‌ الفلسطینیة‌ ، همانجا).بیت‌ جبرین‌ در 15 یا 16 به‌ دست‌ عمروبن‌ عاص‌ فتح‌ شد (بلاذری‌، ص‌ 188؛ ابن‌اثیر، همانجا). یعقوبی‌ بیت‌ جبرین‌ را شهری‌ کهن‌ خوانده‌ و ساکنان‌ آن‌ را قومی‌ از قبیلة‌ جُذام‌ دانسته‌ است‌ (ص‌ 108). ظاهراً پس‌ از فتح‌، این‌ شهر تا حدی‌ اهمیت‌ خود را از دست‌ داد، اما به‌صورت‌ مرکز ناحیه‌ای‌ در «جُندِ» فلسطین‌ باقی‌ ماند و همچنان‌ توقفگاه‌ بازرگانان‌ بر سر راه‌ اورشلیم‌ و غزه‌ بود. به‌ گزارش‌ راهب‌ استفانِ مار سابا ، الئوتروپولیس‌ در 180/796 در اثنای‌ جنگی‌ میان‌ قبایل‌ عرب‌ کاملاً ویران‌ گردید؛ ولی‌ این‌ قول‌ را باید با قید احتیاط‌ تلقی‌ کرد؛ زیرا اندکی‌ بعد، مقدسی‌ بیت‌ جبرین‌ را مرکز تجاری‌ ناحیة‌ داروم‌ خوانده‌ است‌ (ص‌ 174؛ د.اسلام‌ ، همانجا؛ مرمرجی‌ ص‌ 51 ـ 52).جایگاه‌ جغرافیایی‌ و اهمیت‌ نظامی‌ این‌ شهر سبب‌ شد که‌ صلیبیان‌ ـ که‌ در آغاز شهر را ویران‌ کرده‌ بودند ـ به‌ بازسازی‌ آن‌ بپردازند و در 528/1134، در آنجا قلعه‌ای‌ محکم‌ برای‌ محافظت‌ از مرز مملکت‌ بیت‌المقدس‌ در جانب‌ مصر و جلوگیری‌ از پیشرفت‌ مسلمانان‌، بنا کنند ( د.اسلام‌ ، همانجا). پس‌ از آن‌، صلاح‌الدین‌ ایوبی‌ بین‌ 583 تا588 شهر را تصرف‌ و قلعه‌ را منهدم‌ کرد (حنبلی‌، ج‌ 1، ص‌ 327؛ ابن‌اثیر، ج‌ 11، ص‌ 546؛ قلقشندی‌، ج‌ 4، ص‌ 177؛ یاقوت‌ حموی‌؛ د.اسلام‌ ؛ د.ترک‌ ، همانجاها). سپس‌ صلیبیان‌ در پی‌ پس‌ گرفتن‌ آن‌ برآمدند، اما صلاح‌الدین‌ با آنان‌ مقابله‌ کرد (ابن‌اثیر، همانجا؛ حنبلی‌، ج‌ 1، ص‌ 386). صلیبیان‌ برخی‌ مناطق‌ را که‌ سلطان‌ صلاح‌الدین‌ فتح‌ کرده‌ بود، دوباره‌ تصرف‌ کردند و در 626 پیمانی‌ میان‌ آنان‌ با الملک‌ الکامل‌، ناصرالدین‌ محمّد، بسته‌ شد که‌ بر اساس‌ آن‌، برخی‌ از نواحی‌ که‌ بعداز فتح‌ سلطان‌ صلاح‌الدین‌ ایوبی‌ دردست‌ آنها باقی‌ مانده‌ بود، همچنان‌ به‌ آنان‌ واگذار می‌شد؛ و لذا بیت‌ جبرین‌ در تصرف‌ صلیبیان‌ باقی‌ ماند (قلقشندی‌، ج‌ 3، ص‌ 429). در 642/ 1244، بیبرس‌ اول‌، سلطان‌ مملوکی‌، قلعه‌ را بازسازی‌ کرد. بنا به‌ کتیبة‌ بالای‌ دروازة‌ قلعه‌، شهر و قلعه‌ برای‌ آخرین‌ بار در 958 مرمت‌ شده‌ است‌ ( د.ترک‌ ، همانجا). ظاهراً در دورة‌ ممالیک‌، این‌ شهر دوران‌ شکوفایی‌ خود را می‌گذرانده‌ و در دورة‌ عثمانی‌ از توابع‌ شهر الخلیل‌ به‌شمار می‌رفته‌ است‌. در عهد قیمومت‌ انگلیس‌ بر فلسطین‌، در آنجا قلعه‌ای‌ نظامی‌ مشابه‌ قلعة‌ الخلیل‌ بنا گردید. در این‌ دوران‌، مساحت‌ اراضی‌ بیت‌ جبرین‌ به‌ 185 ، 56 «دونوم‌ » (هر دونوم‌ 940 مترمربع‌) می‌رسید و کشت‌ و زرع‌ غلات‌ و زیتون‌کاری‌ در آنجا و پیرامونش‌ رواج‌ داشت‌. جمعیت‌ آن‌ در 1301 ش‌/ 1922، 420 ، 1 تن‌؛ و در 1324 ش‌/ 1945، 430 ، 2 تن‌ بوده‌ است‌؛ و دو مدرسه‌، یک‌ درمانگاه‌ و مرکز حمل‌ و نقل‌ شهری‌ در آنجا وجود داشت‌. در 1327 ش‌/ 1948 رژیم‌ اسرائیل‌ بیت‌ جبرین‌ را اشغال‌ کرد و اهالی‌ را از آنجا راند و آنجا را ویران‌ کرد؛ سپس‌ در 1328 ش‌/1949 در یک‌ کیلومتری‌ غرب‌ آنجا شهرک‌ بیت‌ جفرین‌ را بنا کرد و به‌ دلیل‌ آثار تاریخی‌ رومی‌ و روم‌شرقی‌ موجود در آنجا، از صنعت‌ جهانگردی‌ این‌ ناحیه‌ بهره‌ می‌برد (الموسوعة‌ الفلسطینیة‌ ، همانجا).منابع‌: ابن‌اثیـر، الکامل‌ فی‌ التاریخ‌ ، بیروت‌ 1399ـ1402/ 1979ـ 1982؛ احمدبن‌ یحیی‌ بلاذری‌، فتوح‌البلدان‌ ، چاپ‌ عبدالله‌ أنیس‌ طبّاع‌ و عمرأنیس‌ طبّاع‌، بیروت‌ 1407/1987؛ مجیرالدین‌ عبدالرحمان‌بن‌ محمد حنبلی‌، الانس‌ الجلیل‌ بتاریخ‌ القدس‌ و الخلیل‌ ، نجف‌ 1386/1966، چاپ‌ افست‌ قم‌ 1368 ش‌؛ محمد محمدحسن‌ شرّاب‌، معجم‌ بلدان‌ فلسطین‌ ، دمشق‌ 1407/1987؛ محمدبن‌ جریر طبری‌، تاریخ‌ طبری‌: تاریخ‌ الامم‌ والملوک‌ ، بیروت‌ 1413/1992؛ احمدبن‌علی‌ قلقشندی‌، صبح‌ الاعشی‌ ، قاهره‌ ] تاریخ‌ مقدمه‌ 1383/ 1963 [ ؛ اوغسطین‌بن‌یوسف‌ مرمرجی‌، بلدانیّة‌ فلسطین‌ العربیّة‌ ، چاپ‌ محمد خلیل‌ باشا، بیروت‌ 1407/ 1987؛ محمدبن‌احمد مقدسی‌، احسن‌التقاسیم‌ فی‌ معرفة‌ الاقالیم‌ ، چاپ‌ دخویه‌، لیدن‌ 1967؛ الموسوعة‌الفلسطینیة‌ ، دمشق‌ 1984؛ یاقوت‌ حموی‌، معجم‌البلدان‌ ، چاپ‌ فردیناند ووستنفلد، لایپزیگ‌ 1866ـ1873، چاپ‌ افست‌ تهران‌ 1965؛ احمدبن‌اسحاق‌ یعقوبی‌، البلدان‌ ، ترجمة‌ محمدابراهیم‌ آیتی‌، تهران‌ 1356 ش‌؛, TA,sv. "Beyt dibr in (by J. Sourdel-Thomine s.v."Beyt cibrin¦EI2.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

گروه جغرافیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده