بیت المعمور به معنای «خانه آباد»
معرف

مکانی‌ که‌ خداوند در قرآن‌ یک‌ بار بدان‌ قسم‌ خورده‌ است‌: «وَالبَیتِ المعمورِ» (طور: ۴)

متن


بیت‌المعمور ، به‌ معنای‌ «خانه آباد»، مکانی‌ که‌ خداوند در قرآن‌ یک‌ بار بدان‌ قسم‌ خورده‌ است‌: «وَالبَیتِ المعمورِ» (طور: ۴). از منابع‌ موجود این‌ گونه‌ برمی‌آید که‌ این‌ ترکیب‌ در ادبیات‌ پیش‌ از اسلام‌ به‌ کار نرفته‌ و ظاهراً نخستین‌بار در قرآن‌ کریم‌ از آن‌ یاد شده‌ است‌. براساس‌ قدیمترین‌ روایات‌ و تفاسیرِ صحابه‌ و تابعان‌، بیت‌المعمور خانه‌ای‌ است‌ در آسمان‌ که‌ درست‌ برابرِ (محاذی‌) کعبه‌ ـ بیت‌الحرام‌ یا بیت‌العتیق‌ ـ قرار گرفته‌ است‌؛ هر روز هفتاد هزار فرشته‌ در آن‌ نماز می‌گزارند و چون‌ خارج‌ شوند، دیگر تا روز قیامت‌ بدان‌ بازنمی‌گردند؛ آبادانی‌ این‌ خانه‌ به‌ لحاظ‌ فراوانی‌ فرشتگان‌ عابد در آن‌ است‌ (طبری‌، ج‌ ۱۱، جزء ۲۷، ص‌ ۱۰ـ۱۱؛ سیوطی‌، ج‌ ۶، ص‌ ۱۱۷ـ ۱۱۸). راویانِ نخستین‌ درباره محل‌ آسمانیِ این‌ خانه‌ متفق‌ نیستند و آن‌ را در آسمان‌، آسمان‌ چهارم‌، هفتم‌ یا در فوق‌ هفت‌ آسمان‌ و زیر عرش‌ می‌دانند ( رجوع کنید به طبری‌؛ سیوطی‌، همانجاها). برخی‌ عالمان‌ درصدد توجیه‌ این‌ اختلاف‌ برآمده‌اند؛ مثلاً مجلسی‌ (۱۴۰۳، ج‌ ۵۵، ص‌ ۶۱) این‌ تفاوت‌ را ـ به‌ فرض‌ صحت‌ تمام‌ اخبار ـ نشانه وجود بیت‌المعمور در همه آن‌ مکانها می‌داند (نیز رجوع کنید به مشهدی‌ قمی‌، ج‌ ۱۲، ص‌ ۴۴۶؛ حقی‌، ج‌ ۹، ص‌ ۱۸۵). سخنانی‌ دیگر نیز درباره بیت‌المعمور در روایات‌ آمده‌ است‌. از جمله‌ اینکه‌ این‌ خانه‌ از بهشت‌ به‌ زمین‌ آورده‌ شده‌ و در محل‌ کعبه‌ نصب‌ شده‌ است‌، اما هنگام‌ طوفان‌ نوح‌ آن‌ را به‌ آسمان‌ برده‌اند تا عبادتگاه‌ فرشتگان‌ باشد؛ فرشته‌هایی‌ که‌ در آن‌ نماز می‌گزارند از قبیله ابلیس‌اند و به‌ آنها جنّ گفته‌ می‌شود (سیوطی‌، ج‌ ۶، ص‌ ۱۱۷؛ طبری‌، ج‌ ۱۱، جزء ۲۷، ص‌ ۱۱)؛ پیامبر در لیلة‌الاسراء بدانجا رفته‌ و ابراهیم‌ علیه‌السّلام‌ را تکیه‌ زده‌ بر دیوار آن‌ دیده‌ است‌ و فرشتگان‌ و انبیا در آنجا با پیامبر نماز گزارده‌اند (بخاری‌ جعفی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۷۷ـ ۷۸؛ مسلم‌بن‌ حجاج‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴۵ـ۱۴۷؛ سیوطی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۳۶، ۱۴۳). در کُتب‌ روایی‌ شیعی‌، همین‌ وصف‌ آسمانی‌ بیت‌المعمور با اندکی‌ تفاوت‌ آمده‌ است‌ (مجلسی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۵۵، ص‌ ۵۵ـ۶۱). بسیاری‌ از این‌ روایتها عیناً برگرفته‌ از جوامع‌ تفسیری‌ و روایی‌ اهل‌سنّت‌ است‌، اما روایاتی‌ نیز از امام‌ چهارم‌ و امام‌ ششم‌ علیهماالسلام‌ در علت‌ بنای‌ بیت‌المعمور آمده‌ است‌ که‌ مطابق‌ آنها، ملائکه‌ پس‌ از اعتراض‌ به‌ خلقت‌ آدم‌ علیه‌السلام‌، از نور الهی‌ محجوب‌ گشتند، تا آنکه‌ به‌ عرش‌ خداوند پناه‌ بردند و مورد رحمت‌ قرار گرفتند و خداوند بیت‌المعمور را برایشان‌ در آسمان‌ چهارم‌ قرار داد (کلینی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۸۷ـ ۱۸۸؛ ابن‌بابویه‌، ص‌ ۴۰۲ـ۴۰۳، ۴۰۶ـ۴۰۷؛ درباره دیگر روایات‌ شیعی‌ راجع‌ به‌ بیت‌المعمور رجوع کنید به مجلسی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۳۶، ص‌ ۱۵۵؛ کلینی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۴۵۱، ج‌ ۲، ص‌ ۶۲۹، ج‌ ۳، ص‌ ۳۰۲، ۳۹۲، ج‌ ۴، ص‌ ۱۹۱، ۱۹۶ـ۱۹۷؛ طوسی‌، تهذیب‌ ، ج‌ ۲، ص‌ ۶۰، ج‌ ۶، ص‌ ۱۱۰). در پاره‌ای‌ روایات‌، از بیت‌المعمور با نام‌ ضُراح‌، از مصدر مضارحه‌ به‌ معنای‌ مقابله‌، نیز یاد شده‌ است‌ (طبری‌، همانجا). نخستین‌ لغویان‌ نیز ضراح‌ را خانه‌ای‌ در آسمان‌ دانسته‌اند (ابن‌درید، ج‌ ۱، ص‌ ۵۱۶؛ فراهیدی‌، ج‌ ۳، ص‌ ۱۰۳ـ۱۰۴؛ ازهری‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۰۶ـ۲۰۷). با آنکه‌ در غالبِ این‌ روایات‌، به‌ نقل‌ از امام‌ علی‌ علیه‌السلام‌، ضراح‌ را با بیت‌المعمور یکی‌ دانسته‌اند، روایاتی‌ نیز این‌ دو را خانه‌هایی‌ جدا و محاذی‌ هم‌ در آسمان‌ می‌دانند (مجلسی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۶، ص‌ ۹۷، ج‌ ۵۵، ص‌ ۸، ۵۸، ج‌ ۹۶، ص‌ ۳۴).روایات‌ مشهور در توصیف‌ بیت‌المعمور را گاه‌ ضعیف‌السند دانسته‌اند. سیوطی‌ برخی‌ مرویات‌ خود را ضعیف‌ می‌شمارد (ج‌ ۶، ص‌ ۱۱۷) و ابن‌کثیر، به‌ نقل‌ از چند تن‌ از محدثان‌، برخی‌ از این‌ روایات‌ را مجعول‌ و بی‌پایه‌ می‌داند (ج‌ ۴، ص‌ ۳۸۹، برای‌ نقدِ سند و متن‌ برخی‌ دیگر از روایات‌ بیت‌المعمور رجوع کنید به صالحی‌ نجف‌آبادی‌، ص‌ ۵۹ ـ ۷۱).بجز نظریة‌ مشهور در میان‌ قدما که‌ بیت‌المعمور را خانه‌ای‌ آسمانی‌ می‌داند، رأی‌ دیگری‌ نیز وجود دارد که‌ مراد از بیت‌المعمور را، به‌ دور از هر وصف‌ آسمانی‌، خود کعبه‌ در زمین‌ می‌داند که‌ در طول‌ سال‌، معمور به‌ زائران‌ است‌. احتمالاً حسن‌ بصری‌ نخستین‌ کس‌ از تابعان‌ است‌ که‌ این‌ نظر را مطرح‌ کرده‌ است‌ (طوسی‌، التبیان‌ ، ج‌۹، ص‌ ۴۰۲؛ ابن‌جوزی‌، ج‌۸، ص‌ ۴۷). اما این‌ سخن‌ در میان‌ مفسران‌ سده‌های‌ بعد گاه‌ یکی‌ از احتمالات‌ (زمخشری‌، ج‌ ۴، ص‌ ۴۰۸؛ فخررازی‌، ج‌ ۲۸، ص‌ ۲۳۹)، گاه‌ احتمال‌ راجح‌ (ابوالسعود، ج‌ ۸، ص‌ ۱۴۶) و گاه‌ تنها وجه‌ مقبول‌ شمرده‌ شده‌ است‌ (بقاعی‌، ج‌ ۱۹، ص‌ ۴ـ۵؛ کاشفی‌، ج‌ ۴، ص‌ ۲۱۴). در قرن‌ گذشته‌، به‌ دلیل‌ قوت‌ گرفتن‌ فضای‌ عقلی‌ و تجربی‌ در تفاسیر غیرمأثور، این‌ عقیده‌ که‌ بیت‌المعمور همان‌ خانة‌ کعبه‌ است‌ نظریة‌ غالب‌ مفسران‌ گردیده‌ است‌ ( رجوع کنید به دروزه‌، ج‌ ۶، ص‌ ۲۳۳؛ ابن‌عاشور، ج‌ ۲۷، ص‌ ۳۸ـ ۳۹؛ مغنیه‌، ج‌ ۷، ص‌ ۱۶۱؛ خطیب‌، ج‌ ۱۴، ص‌ ۵۴۳؛ قاسمی‌، ج‌ ۱۵، ص‌ ۲۰۹؛ قرشی‌، ج‌ ۱۰، ص‌ ۳۶۶ـ۳۶۷؛ مراغی‌، ج‌ ۹، جزء ۲۷، ص‌ ۱۹؛ زحیلی‌، ج‌ ۲۷، ص‌ ۵۷؛ ضیف‌، ص‌ ۸۷۲).بعضی‌ مفسران‌ مسجدالاقصی‌ را که‌ در آیة‌ نخست‌ سورة‌ اسراء آمده‌، همان‌ بیت‌المعمورِ آسمانی‌ می‌دانند و بر آن‌اند که‌ پیامبر در شبِ اسراء مستقیماً به‌ بیت‌المعمور رفته‌ است‌، نه‌ به‌ بیت‌المقدس‌ (طیب‌، ج‌ ۸، ص‌ ۲۱۹، ج‌ ۱۲، ص‌ ۲۹۳). به‌ عکسِ این‌ نظر، روایاتی‌ در دست‌ است‌ که‌ بیت‌المعمور را همان‌ بیت‌المقدس‌ در فلسطین‌ می‌داند (مجلسی‌، ۱۴۰۳، ج‌ ۱۸، ص‌ ۳۹۴). ملاحویش‌آل‌ غازی‌ (ج‌ ۴، ص‌ ۳۸۲) این‌ عقیده‌ را که‌ در پاره‌ای‌ تفاسیر بدان‌ اشاره‌ شده‌، نقد و رد کرده‌ است‌.از بیت‌المعمور در مباحث‌ مربوط‌ به‌ نزول‌ قرآن‌ نیز یاد شده‌ است‌. بنابر آیه ۱۸۴ سورة‌ بقره‌ و آیه اول‌ سوره قدر، قرآن‌ در ماه‌ رمضان‌ و شب‌ قدر نازل‌ شده‌ است‌. اما مفهوم‌ آیه «و قرآناً فَرَقناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی‌ النّاسِ عَلی‌&#۳۹; مُکْثٍ...» (قرآن‌ را خرده‌خرده‌ بر تو نازل‌ کردیم‌ تا با تأنی‌ و بی‌شتاب‌ بر مردم‌ بخوانی‌، اسراء: ۱۰۶)، علاوه‌ بر شواهد مسلّم‌ تاریخی‌، نشان‌ می‌دهد که‌ قرآن‌ پاره‌پاره‌، در حوادث‌ خاص‌ و به‌ صورت‌ تدریجی‌ نازل‌ شده‌ است‌. پاره‌ای‌ توجیهات‌ در رفع‌ این‌ اشکال‌ از صحابه‌ای‌ چون‌ ابن‌عباس‌ در دست‌ است‌ که‌ مطابق‌ آنها، قرآن‌ دوبار نازل‌ شده‌ است‌: نزول‌ دفعی‌ آن‌ در شب‌ قدر بر بیت‌المعمور و نزول‌ تدریجی‌ آن‌ در طول‌ رسالت‌ پیامبراکرم‌ صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلّم‌ بوده‌ است‌ (سیوطی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۸۹؛ طبری‌، ج‌ ۲، جزء۲، ص‌ ۸۴ ـ ۸۵). در بیشتر این‌ روایات‌ به‌ جای‌ بیت‌المعمور از بیت‌العزّه‌ نام‌ برده‌ شده‌ است‌. در مآخذ شیعی‌، تنها یک‌ روایت‌ از امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌ در دست‌ است‌ که‌ از نزول‌ دفعی‌ قرآن‌ بر بیت‌المعمور یاد شده‌ است‌ (کلینی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۶۲۸ـ۶۲۹) که‌ مجلسی‌ راویان‌ آن‌ را ضعیف‌ یا مجهول‌ می‌شمارد و در عین‌ حال‌ انتقاد شیخ‌مفید از محتوای‌ آن‌ را نادرست‌ می‌داند (۱۳۶۳ ش‌، ج‌ ۱۲، ص‌ ۵۱۸؛ همو، ۱۴۰۳، ج‌ ۱۸، ص‌ ۲۵۰ـ۲۵۴). با اینهمه‌، بسیاری‌ از مفسّران‌ شیعه‌ و سنّی‌، توجیه‌ ابن‌عباس‌ و روایات‌ مشابه‌ آن‌ را نپذیرفته‌ و بیانهای‌ دیگری‌ ارائه‌ کرده‌اند ( رجوع کنید به معرفت‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۱۲ـ۱۲۴).برخی‌ مفسران‌ نیز تأویلهای‌ عرفانی‌ از بیت‌المعمور به‌ دست‌ داده‌اند. قشیری‌ آن‌ را قلوب‌ عابدان‌ عارف‌ می‌داند (ج‌ ۳، ص‌ ۴۷۲) و ابن‌عربی‌ از آن‌ با تعابیری‌ چون‌ قلب‌ عالم‌ یا نفس‌ ناطقه کلیه‌ یاد می‌کند ( تفسیر ، ج‌ ۲، ص‌ ۵۴۷ ـ ۵۴۸). وی‌ همچنین‌ دربارة‌ تکیه‌زدن‌ ابراهیم‌ علیه‌السلام‌ بر دیوار بیت‌المعمور تأویلی‌ عرفانی‌ به‌ دست‌ می‌دهد ( الفتوحات‌ المکیة‌ ، ج‌ ۴، ص‌ ۸؛ نیز رجوع کنید به حقی‌، ج‌ ۹، ص‌ ۱۸۵ـ۱۸۶؛ سلطانعلیشاه‌، ج‌ ۴، ص‌ ۱۱۷).



منابع‌: علاوه‌ برقرآن‌؛ ابن‌بابویه‌، علل‌الشرایع‌ ، نجف‌ ۱۳۸۵/۱۹۶۶؛ ابن‌جوزی‌، زاد المسیر فی‌ علم‌ التفسیر ، بیروت‌ ۱۴۰۴/۱۹۸۴؛ ابن‌درید، کتاب‌ جمهرة‌ اللغة‌ ، چاپ‌ رمزی‌ منیر بعلبکی‌، بیروت‌ ۱۹۸۷؛ ابن‌عاشور، تفسیر التحریر و التنویر ، تونس‌ ] بی‌تا. [ ؛ ابن‌عربی‌، تفسیر القرآن‌ الکریم‌ ، چاپ‌ مصطفی‌ غالب‌، بیروت‌ ۱۹۷۸، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ همو، الفتوحات‌ المکیّة‌ ، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ ابن‌کثیر، تفسیرالقرآن‌العظیم‌ ، چاپ‌ علی‌شیری‌، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ محمدبن‌محمد ابوالسعود، تفسیر ابی‌السعود، المسمی‌ ارشادالعقل‌ السلیم‌ الی‌ مزایاالقرآن‌ الکریم‌ ، بیروت‌ ۱۴۱۱/ ۱۹۹۰؛ محمدبن‌احمد ازهری‌، تهذیب‌ اللغة‌ ، قاهره‌ ۱۹۶۴ـ ۱۹۶۷؛ محمدبن‌ اسماعیل‌ بخاری‌ جعفی‌، صحیح‌البخاری‌ ، چاپ‌ احمد محمد شاکر، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ ابراهیم‌بن‌عمر بقاعی‌، نظم‌الدررفی‌ تناسب‌ الا´یات‌ والسور ، قاهره‌ ۱۴۱۳/ ۱۹۹۲؛ اسماعیل‌بن‌مصطفی‌ حقی‌، تفسیر روح‌البیان‌ ، بیروت‌ ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵؛ عبدالکریم‌ خطیب‌، التفسیر القرآنی‌ للقرآن‌ ، بیروت‌ ۱۹۷۰؛ محمد عزه‌ دروزه‌، التفسیر الحدیث‌ ، قاهره‌ ۱۳۸۲/ ۱۹۶۳؛ وهبه‌ مصطفی‌ زحیلی‌، التفسیرالمنیر فی‌ العقیده‌ و الشریعة‌ والمنهج‌ ، بیروت‌ ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ محمودبن‌عمر زمخشری‌، الکشاف‌ عن‌حقائق‌ غوامض‌التنزیل‌ ، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ سلطانمحمدبن‌ حیدر سلطانعلیشاه‌، بیان‌السعادة‌ فی‌ مقامات‌ العبادة‌ ، تهران‌ ۱۳۴۴ ش‌؛ عبدالرحمان‌بن‌ابی‌بکر سیوطی‌، الدرالمنثور فی‌ التفسیر بالمأثور ، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ نعمت‌الله‌ صالحی‌ نجف‌آبادی‌، «نظریه‌ای‌ دربارة‌ کیفیت‌ نزول‌ قرآن‌»، کیهان‌ اندیشه‌ ، ش‌ ۳۲ (مهر و آبان‌ ۱۳۶۹)؛ شوقی‌ ضیف‌، الوجیز فی‌ تفسیر القرآن‌ الکریم‌ ، قاهره‌ ] بی‌تا. [ ؛ محمدبن‌ جریر طبری‌، جامع‌البیان‌ فی‌ تفسیر القرآن‌ ، بیروت‌ ۱۴۰۰ـ ۱۴۰۳/۱۹۸۰ـ۱۹۸۳؛ محمدبن‌حسن‌ طوسی‌، التبیان‌ فی‌ تفسیر القرآن‌ ، چاپ‌ احمد حبیب‌ قصیرعاملی‌، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ همو، تهذیب‌ الاحکام‌ ، چاپ‌ حسن‌ موسوی‌ خرسان‌، بیروت‌۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ عبدالحسین‌ طیب‌، اطیب‌ البیان‌ فی‌تفسیرالقرآن‌ ، تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ محمدبن‌ عمر فخررازی‌، التفسیر الکبیر ، بیروت‌ ۱۴۱۵/۱۹۹۵؛ خلیل‌بن‌ احمد فراهیدی‌، کتاب‌العین‌ ، چاپ‌ مهدی‌ مخزومی‌ و ابراهیم‌ سامرایی‌، قم‌ ۱۴۰۵؛ جمال‌الدین‌ قاسمی‌، تفسیرالقاسمی‌، المسمی‌ محاسن‌ التأویل‌ ، چاپ‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، بیروت‌ ۱۳۹۸/۱۹۷۸؛ علی‌اکبر قرشی‌، تفسیراحسن‌الحدیث‌ ، تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ عبدالکریم‌بن‌ هوازن‌ قشیری‌، لطائف‌ الاشارات‌ ، چاپ‌ ابراهیم‌ بسیونی‌، قاهره‌ ۱۹۸۱ـ۱۹۸۳؛ حسین‌بن‌ علی‌ کاشفی‌، مواهب‌ علیه‌، یا، تفسیرحسینی‌ ، ج‌ ۴، تهران‌ ۱۳۲۹ ش‌؛ محمدبن‌ یعقوب‌ کلینی‌، الکافی‌ ، چاپ‌ علی‌اکبر غفاری‌، بیروت‌ ۱۴۰۱؛ محمدباقربن‌ محمدتقی‌ مجلسی‌، بحارالانوار ، بیروت‌ ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳؛ همو، مرآة‌العقول‌ فی‌ شرح‌ اخبارآل‌ الرسول‌ ، تهران‌ ۱۳۶۳ ش‌؛ احمدمصطفی‌ مراغی‌، تفسیرالمراغی‌ ، بیروت‌ ] تاریخ‌ مقدمه‌ ۱۳۶۵ [ ؛ مسلم‌بن‌ حجاج‌، صحیح‌ مسلم‌ ، چاپ‌ محمد فؤادعبدالباقی‌، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ محمدبن‌رضا مشهدی‌ قمی‌، تفسیرکنزالدقایق‌ و بحرالغرائب‌ ، چاپ‌ حسین‌ درگاهی‌، ج‌ ۱۲، تهران‌ ۱۴۱۱/۱۹۹۱؛ محمد هادی‌ معرفت‌، التمهید فی‌ علوم‌القرآن‌ ، قم‌ ۱۴۱۱ـ۱۴۱۲؛ محمدجواد مغنیه‌، التفسیر الکاشف‌ ، بیروت‌ ۱۹۸۰ـ۱۹۸۱؛ عبدالقادر ملاحویش‌ آل‌غازی‌، بیان‌ المعانی‌ علی‌ حسب‌ ترتیب‌ النزول‌ ، دمشق‌ ۱۳۸۳/ ۱۹۶۴.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمّدهادی معرفت

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده