بیت الحکمه (یا خزانة الحکمه / دارالحکمه )
معرف
اولین‌ و معتبرترین‌ مؤسسة‌ علمی‌ ـ فرهنگی‌ تمدن‌ اسلامی‌ در بغداد
متن
بیت‌الحِکمه‌ (یا خزانة‌ الحکمه‌/ دارالحکمه‌)، اولین‌ و معتبرترین‌ مؤسسة‌ علمی‌ ـ فرهنگی‌ تمدن‌ اسلامی‌ در بغداد. تاریخ‌ تأسیس‌ آن‌ به‌ درستی‌ معلوم‌ نیست‌، اما به‌ استناد غالب‌ منابع‌، این‌ مؤسسه‌ در عهد هارون‌الرشید (170ـ193) بنا شد و در زمان‌ مأمون‌ (198ـ 218) به‌ اوج‌ شکوفایی‌ و کمال‌ رسید ( رجوع کنید به شبلی‌ نعمانی‌، ص‌137؛ عش‌، ص‌ 51؛ صفا، ج‌ 1، ص‌ 48؛ عوّاد، ص‌106؛ کروی‌ و شرف‌الدین‌، ص‌ 454). در واقع‌، منابعی‌ که‌ به‌ دستور منصورعباسی‌ (حک : 136ـ 158)، از زبانهای‌ گوناگون‌ به‌ عربی‌ ترجمه‌ شده‌ بود و بعدها کتابهایی‌ یونانی‌ که‌ در پی‌ فتوحات‌ هارون‌ در برخی‌ از سرزمینهای‌ آسیای‌ صغیر مانند عموریه‌ و آنقره‌ به‌دست‌ آمد، هارون‌ را برانگیخت‌ تا برای‌ نگهداری‌ آنها جایی‌ فراهم‌ آورد؛ بدین‌ترتیب‌، بیت‌الحکمه‌ شکل‌ گرفت‌ (ابن‌عبری‌، ص‌ 235؛ شبلی‌ نعمانی‌، ص‌ 136ـ137؛ صفا، همانجا).در زمان‌ مأمون‌ بیت‌الحکمه‌ رونق‌ بیشتری‌ یافت‌، زیرا وی‌ به‌ گردآوری‌ و ترجمه‌ وتدوین‌ علوم‌، بخصوص‌ فلسفه‌، علاقة‌ بسیار داشت‌. یکی‌از علل‌ عمدة‌ علاقة‌ مأمون‌ به‌ گردآوری‌ و ترجمة‌ کتب‌ فلسفه‌، گرایش‌ وی‌ به‌عقاید معتزله‌بود و می‌خواست‌ با جستجو در کتب‌ فلسفة‌ یونان‌ برای‌ توجیه‌ عقاید خود دلایلی‌ بیابد، و نیز با بهره‌گیری‌ معتزله‌ از آن‌ کتابها در روشهای‌ استدلال‌ خود، امکان‌ ترویج‌ و پیشرفت‌ عقایدشان‌ فراهم‌ آید (حتّی‌، ص‌ 393؛ سوردل‌، ص‌124). به‌روایتی‌، درپی‌ خوابی‌ که‌ مأمون‌ دید و در آن‌ با ارسطو سخن‌ گفت‌، به‌ جستجوی‌ کتابهای‌ فلسفی‌ پرداخت‌ و، چون‌ آنها را در سرزمینهای‌ اسلامی‌ نیافت‌، از قیصر روم‌ خواست‌ تا کتابهای‌ قدیمی‌ فلسفه‌ را از روم‌ برای‌ او بفرستد. قیصر ابتدا امتناع‌ کرد، ولی‌ سپس‌ تسلیم‌ شد (ابن‌ندیم‌، ص‌ 443ـ 4؛ ابن‌ابی‌اصیبعه‌، ص‌ 259ـ260؛ قفطی‌، ص‌ 50 ـ52) و پنج‌ بارِ شتر کتاب‌ برای‌ مأمون‌ فرستاد (قفطی‌، ص‌ 52). گفته‌اند که‌ از خراسان‌ نیز صد بار شتر کتاب‌ آوردند ( > دایرة‌المعارف‌ کتابداری‌ و اطلاع‌رسانی‌ < ، ج‌36، ص‌368). ازسوی‌دیگر، چون‌ باایجاد بیت‌الحکمه‌،دانشگاه‌ جُندیشاپور * ـ که‌ مدتها مرکز علمی‌ و فرهنگی‌ جهان‌ به‌شمار می‌رفت‌ ـ از رونق‌ افتاد (صدیق‌، ص‌110ـ111)، ظاهراً منابع‌فراوانی‌که‌ در زمان‌ ساسانیان‌ در علوم‌ و فنون‌ مختلف‌ از زبانهای‌ یونانی‌وهندی‌ در این‌ دانشگاه‌ گردآمده‌بود، و همچنین‌ ترجمه‌های‌ پهلوی‌ آنها (نیز رجوع کنید به همان‌، ص‌80 ـ82) به‌ بیت‌الحکمه‌ منتقل‌ شد. بااینهمه‌، برخی‌نویسندگان‌، از جمله‌ ابن‌خلدون‌ (ج‌1، ص‌70)، در بیان‌ معارفی‌ که‌ از گذشتگان‌ به‌ مسلمانان‌ رسیده‌، تنها به‌ دانشهای‌ یونانیان‌ اشاره‌ کرده‌اند. به‌ اعتقاد ابن‌خلدون‌، دانشهای‌ ملل‌ دیگر، ازجمله‌ ایرانیان‌، در دسترس‌ مسلمانان‌ قرار نگرفته‌است‌(همانجا). دربارة‌ این‌ عقیده‌ باید تأمل‌ کرد، بویژه‌ که‌، با توجه‌ به‌ نزدیکی‌ پزشکان‌ و علمای‌ دانشگاه‌ جندیشاپور با دستگاه‌ خلافت‌ عباسی‌ و نهضت‌ علمی‌ آنان‌ (اولیری‌، ص‌ 236 به‌ بعد)، انتقال‌ منابع‌ دانشگاه‌ جندیشاپور به‌ مجموعة‌ بیت‌الحکمه‌ معقولتر می‌نماید. افزون‌ بر این‌، برخی‌ از محققان‌ بنابر شواهدی‌ تأثیر ایرانیان‌ را بیش‌ از این‌ می‌دانند؛ از جمله‌ به‌ گفتة‌ دیمیتری‌ گوتاس‌ ، «بیت‌الحکمه‌» از نامی‌ که‌ ساسانیان‌ برای‌ کتابخانه‌ به‌کار می‌بردند گرفته‌ شده‌ است‌. وی‌، به‌ نقل‌ از حمزة‌ اصفهانی‌، می‌نویسد که‌ در ایرانِ ساسانی‌ کتابها در خزاینی‌ نگهداری‌ می‌شد که‌ او آن‌ را «بیوت‌الحکمه‌» نامیده‌ است‌ (ص‌ 54). وی‌ حتی‌ نهضت‌ ترجمه‌ در بیت‌الحکمه‌ را مربوط‌به‌ ترجمة‌ کتابهای‌ فارسی‌ به‌عربی‌ می‌داند و نه‌ آثار یونانی‌ به‌ عربی‌ (ص‌ 57،59). البته‌ این‌ ادعا، با توجه‌ به‌ شواهد معتبر، اغراق‌آمیز به‌نظر می‌رسد ( رجوع کنید به ادامة‌ مقاله‌).این‌ مجموعه‌ با کتابهای‌ اهدایی‌ حاکمان‌ عرب‌ و غیرعرب‌ به‌ مرکز خلافت‌ اسلامی‌ و آنچه‌ با قیمتهای‌ گزاف‌ خریداری‌ می‌شد، توسعه‌ یافت‌ (کروی‌ و شرف‌الدین‌، ص‌ 455). بعلاوه‌، مأمون‌ افرادی‌، از جمله‌ یوحنابن‌ ماسویه‌ و حنین‌بن‌اسحاق‌، را برای‌ یافتن‌ کتابهای‌ کمیاب‌ به‌ شهرهای‌ روم‌ فرستاد (ابن‌ابی‌ اصیبعه‌، ص‌ 260). اشخاص‌ دیگری‌ نیز در رشد این‌ مجموعه‌ سهیم‌ بوده‌اند (قفطی‌، همانجا).مأمون‌ میراث‌ یونانیان‌، هندیان‌، ایرانیان‌ و عرب‌ را یک‌جا گردآورد (عوّاد، ص‌ 111) و به‌ منظور غنی‌ تر ساختن‌ این‌ مجموعه‌، پاره‌ای‌ از اسناد و اشعار دورة‌ جاهلیت‌ و خطوط‌ و نامه‌های‌ قبل‌ از اسلام‌ را نیز بدان‌ افزود (مدیر شانه‌چی‌، ص‌ 73). برای‌ نمونه‌، ابن‌ندیم‌ (ص‌ 9) به‌ نوشته‌ای‌ به‌ خط‌ عبدالمطلب‌بن‌ هاشم‌ بر پوست‌ آهو اشاره‌ کرده‌ است‌.از شمار آثار گردآمده‌ در مجموعة‌ بیت‌الحکمه‌ اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌. جرجی‌ زیدان‌ (ص‌ 637) در ارقامی‌ که‌ برای‌ مجموعة‌ کتابخانه‌های‌ معظم‌ تمدن‌ اسلامی‌ ارائه‌ می‌دهد، بالاترین‌ برآورد را که‌ رقم‌ شگفت‌آور چهارمیلیون‌ جلد است‌ برای‌ مجموعة‌ کتابخانة‌ بیت‌الحکمه‌ ذکر می‌کند، که‌ اغراق‌آمیز به‌نظر می‌رسد. به‌ گفتة‌ برخی‌ نویسندگان‌، مجموعة‌ این‌ کتابخانه‌ را به‌ سختی‌ می‌توان‌ بالغ‌ بر یک‌ میلیون‌ جلد تخمین‌ زد ( > دایرة‌المعارف‌ کتابداری‌ و اطلاع‌رسانی‌ < ، همانجا). بلیدز در زمینة‌ حجم‌ مجموعة‌ کتابخانه‌های‌ قدیم‌ می‌نویسد: «قبل‌ از اختراع‌ ماشین‌ چاپ‌ شمار کتابها بسیار اندک‌ بود، و در حالیکه‌ می‌دانیم‌ حتی‌ زمانی‌که‌ بیش‌ از نیم‌قرن‌ از پیدایش‌ ماشین‌ چاپ‌ بخار گذشته‌ بود، فراهم‌ آوردن‌ یک‌ مجموعة‌ نیم‌ میلیونی‌ چه‌ مشکلاتی‌ می‌توانست‌ داشته‌ باشد، برآوردهای‌ نویسندگان‌ از حجم‌ شگفت‌انگیز مجموعة‌ کتابخانه‌های‌ دورة‌ باستان‌ ناباوری‌ آدم‌ را برمی‌انگیزد» (تامپسون‌ ، ص‌ 12). هرچند این‌ نظر را می‌توان‌ تا حدودی‌ در مورد کتابخانه‌های‌ معتبر دورة‌ تمدن‌ اسلامی‌ و از جمله‌ بیت‌الحکمه‌ نیز صادق‌ دانست‌، شواهد بسیار نشان‌ می‌دهد که‌ این‌ کتابخانه‌ها مجموعه‌های‌ بزرگی‌ داشتند و نمی‌توان‌ آنها را با مجموعه‌های‌ کوچک‌ کتابخانه‌های‌ اروپایی‌ در قرون‌ وسطی‌ مقایسه‌ کرد.برای‌ مجموعة‌ کتابخانة‌ بیت‌الحکمه‌ فهرستی‌ تدوین‌ شده‌ بود که‌ ابوعلی‌ مسکویه‌ در جاویدان‌ خرد (ص‌ 37) از آن‌ یاد کرده‌ و بی‌تردید قدیمترین‌ فهرست‌ کتابخانه‌ای‌ معتبر در جهان‌ اسلام‌ است‌.ترجمه‌ و نقل‌ مطالب‌ کتابهای‌ گردآمده‌ به‌ زبان‌ عربی‌، از اساسی‌ترین‌ فعالیتهای‌ بیت‌الحکمه‌ به‌شمار می‌آمد و مترجمان‌ برجسته‌ و ماهری‌ که‌ مأمون‌ استخدام‌ کرده‌ بود، آثار جمع‌آوری‌ شده‌ به‌ زبانهای‌ یونانی‌، رومی‌، قبطی‌، سریانی‌، هندی‌ و پهلوی‌ را ترجمه‌ کردند (حتّی‌، ص‌396؛ وجدی‌، ج‌8، ص‌67؛ نیز رجوع کنید به ترجمه‌ * ). از مترجمان‌ نامور بیت‌الحکمه‌ این‌ افراد شایان‌ ذکرند: یحیی‌بن‌ بطریق‌، عبدالله‌بن‌ مقفع‌، یوحنابن‌ماسویه‌، حجاج‌بن‌ مطر، حنین‌بن‌ اسحاق‌ و پسرش‌ اسحاق‌بن‌ حنین‌، حُبیش‌بن‌ حسن‌ و ثابت‌بن‌ قُره‌ (ابن‌ندیم‌، ص‌444ـ446؛ قفطی‌، ص‌87، 244، 513؛ رفاعی‌، ج‌1، ص‌379). به‌ این‌ ترتیب‌، بیت‌الحکمه‌ یکی‌ از عظیمترین‌ کانونهای‌ انتقال‌ علوم‌ در تاریخ‌ بشری‌ شد و دوران‌ تلاشهای‌ پردامنة‌ علمی‌ را به‌ دنبال‌ داشت‌ (حتّی‌، ص‌400).بیت‌الحکمه‌ مؤسسه‌ای‌ پژوهشی‌ و مرکز تحقیقات‌ علمی‌ نیز بود؛ محققان‌ و دانشمندان‌ در آن‌ به‌ پژوهش‌ و تألیف‌ کتاب‌ می‌پرداختند و جلسات‌ بحث‌ و گفتگو تشکیل‌ می‌دادند، مأمون‌ نیز در آن‌ جلسات‌ شرکت‌ می‌کرد و از بحثهای‌ علمی‌ آنان‌ بهره‌ می‌جست‌ (ابن‌عبری‌، ص‌ 236؛ سباعی‌، ص‌ 136). مردم‌ از هر قشر و طبقه‌ برای‌ بحث‌ و تحقیق‌ و مطالعه‌ به‌ بیت‌الحکمه‌ می‌رفتند. برخی‌ نیز در آنجا به‌ استنساخ‌ کتابها اشتغال‌ داشتند. در بیت‌الحکمه‌ وسایل‌ کار و جای‌ مطالعه‌ نیز برای‌ محققان‌ ومطالعه‌کنندگان‌ فراهم‌ بود (زیدان‌، ص‌ 635؛ عش‌، ص‌ 79؛ صفا، ج‌ 1، ص‌ 50). اینگونه‌ فعالیتهای‌ علمی‌ و فرهنگی‌، به‌ بیت‌الحکمه‌ رونق‌ و شکوه‌ خاصی‌ بخشیده‌ بود به‌ طوری‌ که‌ آن‌ را مهمترین‌ مرکز ترجمه‌ و تدوین‌ علوم‌ اسلامی‌ دانسته‌اند (صفا، همانجا).مأمون‌ برای‌ تکمیل‌ بیت‌الحکمه‌، رصدخانه‌ای‌ وابسته‌ به‌ آن‌ در بغداد نزدیک‌ دروازة‌ شَمّاسیه‌ ایجاد کرد (حتّی‌، ص‌ 477؛ نیز رجوع کنید به بنومنجّم‌ * ) تا در آنجا منجمان‌ اسلامی‌ به‌ رصد کواکب‌ و تدوین‌ زیجها بپردازند. در واقع‌، با ترجمة‌ منابع‌ اساسی‌ نجوم‌ یونانی‌ در نهضت‌ ترجمه‌، و با ترجمه‌های‌ دیگری‌ که‌ قبلاً از منابع‌ نجوم‌ ایرانی‌ و هندی‌ صورت‌ گرفته‌ بود، زمینه‌ برای‌ پیدایش‌ نجوم‌ اسلامی‌ فراهم‌ آمد (نصر، ص‌ 159). به‌ گفتة‌ نالینو ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ اول‌، ذیل‌ "Astronomy" ) درخشانترین‌ دورة‌ نجوم‌ اسلامی‌ همین‌ دوره‌ بوده‌ است‌ ( رجوع کنید به نجوم‌ * ).بیت‌الحکمه‌ را عالمان‌ برجسته‌ای‌ اداره‌ می‌کردند که‌ از آنان‌ با عنوان‌ «صاحب‌ بیت‌الحکمه‌» یاد شده‌ است‌ و برخی‌ ایرانی‌ بوده‌اند؛ مشهورترین‌ آنان‌ عبارت‌اند از: سهل‌بن‌هارون‌، سعیدبن‌ هارون‌ و سلم‌ یا سلمان‌ (ابن‌ندیم‌، ص‌ 16، 197ـ 198، 206، 482؛ خطیب‌ بغدادی‌، ج‌ 3، ص‌ 369؛ ابن‌ عبدربّه‌، ج‌ 2، ص‌ 9؛ شبلی‌ نعمانی‌، ص‌ 137؛ عش‌، ص‌ 61ـ62). از دیگر همکاران‌ معروف‌ بیت‌الحکمه‌، ابوسهل‌ فضل‌بن‌نوبخت‌ (مترجم‌ آثار فارسی‌ به‌ عربی‌)، و ابن‌ابی‌حریش‌ (صحاف‌) را می‌توان‌ نام‌ برد (ابن‌ندیم‌، ص‌ 16، 492).نخستین‌ عاملی‌ که‌ از شکوه‌ بیت‌الحکمه‌ کاست‌، انتقال‌ مرکز حکومت‌ اسلامی‌ از بغداد به‌ سامرا در عهد معتصم‌ (218ـ227) بود. در پی‌ این‌ انتقال‌، ویژگی‌ فرهنگستانی‌ آن‌ کمرنگ‌ و به‌ یک‌ کتابخانه‌ محدود شد (اولیری‌، ص‌260؛ شلبی‌، ص‌ 153؛ عش‌، ص‌ 79). بیت‌الحکمه‌ در دورة‌ کوتاه‌ حکومت‌ واثق‌ (227ـ232) نیز رونقی‌ نیافت‌ (اولیری‌، همانجا) تا اینکه‌ در زمان‌ متوکل‌ (232ـ 247) با حمایتهای‌ وی‌ از علم‌ و علما، متعلقات‌ و اموال‌ آن‌ بازگردانده‌ شد. بدین‌سبب‌، وی‌ را عموماً احیاکنندة‌ بیت‌الحکمه‌ بعد از مأمون‌ می‌دانند (همان‌، ص‌ 263). این‌ مؤسسه‌ محققاً تا اواخر قرن‌ چهارم‌ دایر و محل‌ آمدوشد علما و محققان‌ بوده‌ است‌، چنانکه‌ ابن‌ندیم‌ (متوفی‌ 385) به‌جزوه‌ای‌ به‌خط‌ حمیری‌ متعلق‌ به‌ این‌ کتابخانه‌ اشاره‌ کرده‌ و نمونة‌ خط‌ آن‌ را در کتاب‌ خود (ص‌ 10) آورده‌ است‌. خطیب‌ بغدادی‌ (متوفی‌ 463؛ ج‌ 10، ص‌391) نیز از صالح‌ بن‌ وجیه‌ نقل‌ می‌کند که‌ کتاب‌ صفة‌ الخلفاء را در خزانة‌ مأمون‌ خوانده‌ است‌. به‌ گفتة‌ برخی‌ نویسندگان‌، این‌ مؤسسه‌ تا حملة‌ مغول‌ به‌ بغداد (656) همچنان‌ برپا بوده‌ است‌ ( رجوع کنید به صفا، همانجا؛ حماده‌، ص‌ 70).از بقایای‌ آن‌ پس‌ از حملة‌ مغول‌ اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌ ( > دایرة‌المعارف‌ کتابداری‌ و اطلاع‌رسانی‌ < ، همانجا).به‌ برکت‌ ترجمه‌هایی‌ که‌ در بیت‌الحکمه‌ صورت‌ گرفت‌، بسیاری‌ از آثار ارزندة‌ علمی‌ در جهان‌ باقی‌ ماند و با نوآوریهای‌ دانشمندان‌ اسلامی‌، میراث‌ علمی‌ گذشتگان‌ غنای‌ بیشتری‌ یافت‌ و به‌ تحولات‌ علمی‌ بزرگی‌ انجامید. این‌ مؤسسه‌، علاوه‌ بر آنکه‌ در پیشرفت‌ علوم‌ و اعتلای‌ اندیشة‌ اسلامی‌ تأثیری‌ مهم‌ و بسزا داشت‌، برای‌ دیگر فرمانروایان‌ مسلمان‌ نیز در ایجاد مراکز مشابه‌ سرمشق‌ قرار گرفت‌؛ از جمله‌ المستنصر بالله‌، خلیفة‌ اموی‌ اندلس‌ (حک : 350ـ366)، به‌ تقلید از مأمون‌ کتابخانة‌ بزرگی‌ در قرطبه‌ بنا نهاد. العزیز بالله‌، خلیفة‌ فاطمی‌ مصر (حک : 365ـ 386)، نیز در تأسیس‌ خزانة‌الکتب‌، و الحاکم‌ بامرالله‌ (حک : 386ـ 411) در ایجاد دارالحکمة‌ قاهره‌، بیت‌الحکمه‌ را الگو قرار دادند (زیدان‌، ص‌ 632ـ 635). این‌ مؤسسه‌ در بیداری‌ علمی‌، که‌ پس‌ از آن‌ در همه‌جا پدید آمد، سهم‌ بسزایی‌ داشته‌ است‌.منابع‌: ابن‌ابی‌اصیبعه‌، عیون‌الانباء فی‌ طبقات‌ الاطباء ، چاپ‌ نزار رضا، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ ابن‌خلدون‌، مقدمة‌ ابن‌خلدون‌ ، ترجمة‌ محمد پروین‌ گنابادی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ ابن‌عبدربّه‌، العقدالفرید ، چاپ‌ علی‌ شیری‌، بیروت‌ 1409/1989؛ ابن‌عبری‌، تاریخ‌ مختصرالدول‌ ، چاپ‌ انطون‌ صالحانی‌ یسوعی‌، لبنان‌ 1403/1983؛ ابن‌ندیم‌، کتاب‌ الفهرست‌ ، ترجمه‌ و تحقیق‌ محمدرضا تجدد، تهران‌ 1366 ش‌؛ دلیسی‌ اونز اولیری‌، انتقال‌ علوم‌ یونانی‌ بعالم‌ اسلامی‌ ، ترجمة‌ احمد آرام‌، تهران‌ 1342 ش‌؛ جیمز تامپسون‌، تاریخ‌ اصول‌ کتابداری‌ ، ترجمة‌ محمود حقیقی‌، تهران‌ 1366 ش‌؛ فیلیپ‌ خوری‌ حتّی‌، تاریخ‌ عرب‌ ، ترجمة‌ ابوالقاسم‌ پاینده‌، تهران‌ 1366 ش‌؛ محمد ماهرحماده‌، المکتبات‌ فی‌الاسلام‌: نشأتها و تطوّرها و مصائرها ، بیروت‌ 1398/1978؛ احمدبن‌علی‌ خطیب‌ بغدادی‌، تاریخ‌ بغداد ، مدینه‌ ] بی‌تا. [ ؛ احمد فرید رفاعی‌، عصرالمأمون‌ ، قاهره‌ 1346/1928؛ جرجی‌زیدان‌، تاریخ‌ تمدن‌ اسلام‌ ، ترجمه‌ و نگارش‌ علی‌ جواهر کلام‌، تهران‌ 1369 ش‌؛ محمدمکی‌ سباعی‌، نقش‌ کتابخانه‌های‌ مساجد در فرهنگ‌ و تمدن‌ اسلامی‌ ، ترجمة‌ علی‌ شکوئی‌، تهران‌ 1373 ش‌؛ محمد شبلی‌ نعمانی‌، مجموعة‌ مقالات‌ ، ترجمة‌ محمدتقی‌ فخرداعی‌، تهران‌ 1341 ش‌؛ احمدشلبی‌، تاریخ‌ آموزش‌ در اسلام‌ ، پارسی‌ کرده‌ی‌ محمدحسین‌ ساکت‌، تهران‌ 1361 ش‌؛ عیسی‌ صدیق‌، تاریخ‌ فرهنگ‌ ایران‌ از آغاز تا زمان‌ حاضر ، تهران‌ 1354 ش‌؛ ذبیح‌الله‌صفا، تاریخ‌ علوم‌ عقلی‌ در تمدن‌ اسلامی‌ تا اواسط‌ قرن‌ پنجم‌ ، ج‌ 1، تهران‌ 1346 ش‌؛ یوسف‌ عش‌، کتابخانه‌های‌ عمومی‌ ونیمه‌ عمومی‌ در قرون‌ وسطی‌: بین‌النهرین‌، سوریه‌ و مصر، ترجمة‌ اسدالله‌ علوی‌، مشهد 1372 ش‌؛ کورکیس‌ عوّاد، خزائن‌ الکتب‌ القدیمة‌ فی‌ العراق‌ ، بیروت‌ 1406/1986؛ علی‌بن‌یوسف‌ قفطی‌، تاریخ‌ الحکماء قفطی‌ ، ترجمة‌ فارسی‌ از قرن‌ یازدهم‌ هجری‌، چاپ‌ بهین‌ دارائی‌، تهران‌ 1347 ش‌؛ ابراهیم‌ سلمان‌ کروی‌ و عبدالتواب‌ شرف‌الدین‌، المرجع‌ فی‌ الحضارة‌ العربیّة‌ الاسلامیّة‌ ، کویت‌ 1407/1987؛ کاظم‌ مدیر شانه‌چی‌، کتاب‌ و کتابخانه‌ در اسلام‌: مجموعة‌ مقالات‌ ، مشهد 1374 ش‌؛ احمدبن‌محمد مسکویه‌، جاویدان‌ خرد ، ترجمة‌ تقی‌الدین‌ محمد شوشتری‌، چاپ‌ بهروز ثروتیان‌، تهران‌ 1355 ش‌؛ حسین‌نصر، علم‌ و تمدن‌ در اسلام‌ ، ترجمة‌ احمد آرام‌، تهران‌ 1359 ش‌؛ محمدفرید وجدی‌، دائرة‌ معارف‌ القرن‌ الرابع‌ عشر/ العشرین‌ ، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛EI 1 , s.v. "Astronomy" (by C. A. Nallino); Encyclopedia of library and information science , ed. Allen Kent, vol.36, New York 1983, s.v. "Moslem libraries: medieval "(by Lawrence S. Thompson); Dimitri Gutas, Greek thought, Arabic culture: the Graeco-Arabic translation movement in Baghdad and early ـ Abba ¦sid society (2nd- 4th/ 8th-10th centuries) , London 1998; D. Sourdel, "The ـ Abbasid Caliphate", in The Cambridge history of Islam , vol.1A, Cambridge 1977.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیمین قطبی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده