بیت الحرام
معرف

کعبه‌ یا خانه خدا در شهر مکه‌

متن


بیت‌الحرام‌ ، کعبه‌ یا خانه خدا در شهر مکه‌. واژه بیت‌ همراه‌ با الف‌ و لام‌ عهد به‌ سبب‌ کاربردِ زیاد کلمه‌، نام‌ خاص‌ کعبه‌ شده‌ است‌ (زمخشری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۸۴ـ۱۸۵؛ ابن‌جوزی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴۱). پیش‌ از اسلام‌، این‌ واژه‌ در سخنِ مردم‌ به‌همین‌ معنی‌ به‌ کار می‌رفته‌، از جمله‌ در گفته مشهور عبدالمطلّب‌ خطاب‌ به‌ ابرهه‌ آمده‌ است‌: اِنّی‌ اَنَا رَبُّ الاء بِلِ و اِنَّ لِلْبَیْتِ رَبّاً سَیَمْنَعُهُ (ابن‌هشام‌، قسم‌ ۱، ص‌ ۵۰). نیز در معلّقة‌ معروف‌ زهیربن‌ ابی‌سَلمی‌&#۳۹; بدان‌ سوگند یاد شده‌ است‌ (طلعت‌، ص‌ ۲۳؛ برای‌ نمونه‌هایی‌ دیگر از کاربرد «البیت‌»، «ربّ البیت‌» و «بیت‌اللّه‌» رجوع کنید به ابن‌اسحاق‌، ص‌ ۱۲ـ۱۳، ۲۳ـ۲۴؛ابن‌هشام‌، قسم‌ ۱، ص‌ ۱۱۵، ۱۷۵، ۲۷۳ـ۲۷۴).این‌ واژه‌ در نخستین‌ آیات‌ مکّی‌ قرآن‌ به‌ صورت‌ «هذَا البَیْتِ» (قریش‌: ۳) و در آیات‌ مدنی‌ شش‌بار به‌ صورت‌ «البیت‌» (بقره‌: ۱۲۵، ۱۲۷، ۱۵۸؛ آل‌ عمران‌: ۹۷؛ انفال‌:۳۵؛ حج‌:۲۶) و دوباربا وصفِ العَتِیق‌ (حج‌: ۲۹، ۳۳) و در آخرین‌ آیات‌ مدنی‌ دوبار با وصفِ الحَرام‌ (مائده‌: ۲، ۹۷) آمده‌ است‌. مراد ازتمامی‌ این‌ صورتها، و نیز منظور از «بَیْتِکَ المُحَرَّم‌» (ابراهیم‌: ۳۷) و «بَیْتی‌» (بقره‌: ۱۲۵؛ حج‌: ۲۶) خانه کعبه‌ است‌ که‌ آن‌ را پیش‌ و پس‌ از اسلام‌ بیت‌اللّه‌ نیز خوانده‌اند. برخی منظور از «البَیت‌المَعمور» (طور:۴) را نیز خانه کعبه‌ دانسته‌اند ( رجوع کنید به بیت‌المعمور * ؛ درباره تاریخچه بنای‌ کعبه‌ پیش‌وپس‌ از اسلام‌، تغییرات‌ و احکام‌ و آداب‌ فقهی‌ آن‌ رجوع کنید به کعبه‌ * ، مسجدالحرام‌ * ، حج‌ * ).بنابر آیات‌ قرآن‌، ابراهیم‌ و فرزندش‌ اسماعیل‌ علیهماالسلام‌ این‌خانه‌ را در مکان‌ فعلی‌ ساخته‌اند (بقره‌: ۱۲۷؛ حج‌:۲۶). این‌ نخستین‌ خانه‌ای‌ است‌ که‌ برای‌ مردمان‌ بنا نهاده‌ شده‌ (آل‌عمران‌: ۹۶)، و خداوند آن‌ را مکان‌ امن‌، محلّ اجتماع‌ مردمان‌ و مایه قوام‌ ایشان‌ قرار داده‌ است‌ (بقره‌:۱۲۵؛ مائده‌:۹۷). بر مردمان‌ توانا و توانگر فرض‌ است‌ که‌ آن‌ را زیارت‌ و برگردِ آن‌ طواف‌ کنند (آل‌عمران‌: ۹۶؛ حج‌: ۲۹).بیت‌الحرام‌، پیش‌ از اسلام‌ و مقارن‌ آن‌، در میان‌ مشرکان‌ از احترام‌ بسیاری‌ برخوردار بوده‌ است‌ و ایشان‌ نیز آن‌ را خانه خدا می‌دانسته‌اند و در حرم‌ مکه‌ مجرمان‌ را تعقیب‌ و قصاص‌ نمی‌کرده‌اند (هوّاری‌، ج‌ ۱، ص‌ ۱۴۴). امن‌ بودن‌ بیت‌الحرام‌ و ایمنی‌ افرادی‌ که‌ وارد بیت‌الحرام‌ می‌شوند (بقره‌:۱۲۶؛ آل‌عمران‌: ۹۷) موضوع‌ بحث‌ فقیهان‌ و مفسران‌ بوده‌ است‌ (درباره اقوال‌ مختلف‌ رجوع کنید به شریف‌ رضی‌، ص‌ ۱۸۷ـ ۱۹۳). آنچنان‌ که‌ در سخن‌ امام‌ صادق‌ علیه‌السلام‌ خطاب‌ به‌ ابوحنیفه‌ آمده‌ است‌، این‌ ایمنی‌ تکوینی‌ نیست‌؛ چرا که‌ بسیاری‌ در این‌ مکان‌ از کشته‌ شدن‌ در امان‌ نمانده‌اند (احمد طبرسی‌، ج‌ ۲، ص‌ ۳۶۰ـ۳۶۱)، اما همواره‌ درباره امنیت‌ حیوانات‌ و پرندگان‌در آنجا سخنان‌ اغراق‌آمیز گفته‌اند ( رجوع کنید به طوسی‌، ج‌ ۴، ص‌۳۲). درباره ایمنی‌ تشریعی‌ نیز فتوای‌ فقیهان‌ امامیه‌ و ابوحنیفه‌ ـ به‌ عکس‌ شافعی‌ ـ آن‌ است‌ که‌ در محدوده حرم‌، احکام‌ حدّ و تعزیر و قصاص‌ نفس‌ جاری‌ نمی‌شود، بلکه‌ بر مجرم‌ سخت‌ می‌گیرند تا از آنجا خارج‌ شود (فاضل‌ مقداد، ج‌۱، ص‌۲۶۲ـ۲۶۳). قرطبی‌ (ج‌۲، ص‌۱۱۱) با ردّ فتوای‌ ابوحنیفه‌ این‌ حکم‌ را به‌ دلیل‌ جمله جَعَلْنا البَیتَ مَثَابَةً لِلنَّاسِ وَاَمْناً منحصر به‌ داخل‌ بیت‌الحرام‌ می‌داند، اما فخررازی‌ (ج‌ ۴، ص‌ ۵۰) با ذکر شواهدی‌، مراد از «البیت‌» در این‌ آیه‌ را تمامی‌ حرم‌ مکه‌ می‌داند. درباره وجه‌ توصیفِ کعبه‌ به‌ «البیت‌الحرام‌» آمده‌ است‌ که‌ ورود مشرکان‌ به‌ آنجا و پاره‌ای‌ اعمال‌ در آنجا که‌ در دیگر مکانها جایز است‌، حرام‌ می‌باشد. صید حیوانات‌ و قطع‌ درختانش‌ نیز حرام‌ است‌ و شرافت‌ و حرمت‌ بسیار دارد (فضل‌ طبرسی‌، ج‌ ۱، ص‌ ۳۸۲، ج‌ ۳، ص‌ ۲۳۹،۳۸۱، ج‌ ۷، ص‌ ۱۳۰) از میان‌ این‌ نظریات‌، نظر اخیر مقبولتر و مشهورتر است‌ (طباطبائی‌، ذیل‌ مائده‌: ۲، ۹۷). درباره «البیت‌العتیق‌» نیز گفته‌اند: خانه‌ای‌ قدیمی‌ است‌ که‌ از طوفان‌ نوح‌ در امان‌ مانده‌ است‌، از سیطره جبّاران‌ خارج‌ است‌، هیچکس‌ مالک‌ آن‌ نیست‌، هیچ‌ مخلوقی‌ مدعی‌ آن‌ نیست‌، در عام‌الفیل‌ از تجاوز حبشیان‌ در امان‌ مانده‌ است‌ و خانه‌ای‌ شریف‌ و اصیل‌ است‌ (زمخشری‌، ج‌ ۳، ص‌ ۱۵۳ـ۱۵۴؛ ابن‌درید، ج‌ ۱، ص‌ ۴۰۲؛ ابن‌فارس‌، ۱۴۰۵، ج‌ ۳، ص‌ ۴۴۱؛ همو، ۱۴۰۴، ج‌ ۴، ص‌۲۲۰؛ اسدی‌ مکّی‌، ص‌ ۱۱ـ ۱۲). با اینهمه‌، اغلب‌ مفسران‌ معاصر همچون‌ طباطبائی‌، مغنیه‌، مراغی‌، قاسمی‌ و حجازی‌ (ذیل‌ حج‌:۲۲،۳۳) تعبیر «البیت‌ العتیق‌» را به‌ معنای‌ خانه قدیم‌ دانسته‌ و گفته‌های‌ دیگر را موجّه‌ یا اساساً قابل‌ ذکر ندانسته‌اند.



منابع‌: علاوه‌ برقرآن‌؛ ابن‌اسحاق‌، سیرة‌ابن‌اسحاق‌ ، چاپ‌ محمد حمیدالله‌، قونیه‌ ۱۴۰۱/ ۱۹۸۱؛ ابن‌جوزی‌، زادالمسیرفی‌ علوم‌التفسیر ، بیروت‌ ۱۴۰۴/۱۹۸۴؛ ابن‌درید، کتاب‌ جمهرة‌اللغة‌ ، چاپ‌ رمزی‌ منیر بعلبکی‌، بیروت‌ ۱۹۸۷؛ ابن‌فارس‌، مجمل‌اللغة‌ ، چاپ‌ هادی‌ حسن‌ حمودی‌، کویت‌ ۱۴۰۵/۱۹۸۵؛ همو، معجم‌مقاییس‌ اللغة‌ ، چاپ‌ عبدالسلام‌ محمدهارون‌، قم‌ ۱۴۰۴؛ ابن‌هشام‌، السیرة‌النبویة‌ ، چاپ‌ مصطفی‌ سقا، ابراهیم‌ ابیاری‌، و عبدالحفیظ‌ شلبی‌، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ احمدبن‌محمد اسدی‌ مکی‌، اخبارالکرام‌ بأخبار المسجدالحرام‌ ، چاپ‌ حافظ‌ غلام‌ مصطفی‌، بنارس‌ ۱۳۹۶/۱۹۷۶؛ محمد محمود حجازی‌، التفسیرالواضح‌ ، بیروت‌ ۱۴۱۳/۱۹۹۳؛ محمودبن‌عمر زمخشری‌، الکشاف‌ عن‌حقائق‌ غوامض‌ التنزیل‌ ، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ، چاپ‌ افست‌ قم‌ ] بی‌تا. [ ؛ محمدبن‌حسین‌ شریف‌ رضی‌، حقائق‌ التأویل‌ فی‌ متشابه‌ التنزیل‌ ، چاپ‌ محمدرضا آل‌کاشف‌ الغطاء، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ، چاپ‌ افست‌ قم‌ ] بی‌تا. [ ؛ محمدحسین‌ طباطبائی‌، المیزان‌ فی‌ تفسیرالقرآن‌ ، بیروت‌ ۱۳۹۰ـ۱۳۹۴/ ۱۹۷۱ـ۱۹۷۴؛ احمدبن‌علی‌ طبرسی‌، الاحتجاج‌ ، چاپ‌ محمدباقر موسوی‌ خرسان‌، بیروت‌ ۱۴۰۱/۱۹۸۱؛ فضل‌بن‌حسن‌ طبرسی‌، مجمع‌البیان‌ فی‌ تفسیرالقرآن‌ ، چاپ‌ هاشم‌ رسولی‌ محلاتی‌ و فضل‌الله‌ یزدی‌ طباطبائی‌، بیروت‌ ۱۴۰۸/۱۹۸۸؛ احمد طلعت‌، شرح‌ دیوان‌ زهیربن‌ ابی‌ سلمی‌ ، بیروت‌ ۱۹۷۰؛ محمدبن‌حسن‌ طوسی‌، التبیان‌ فی‌ تفسیرالقرآن‌ ، چاپ‌ احمد حبیب‌ قصیرعاملی‌، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ مقدادبن‌عبدالله‌ فاضل‌ مقداد، کنزالعرفان‌ فی‌ فقه‌القرآن‌ ، چاپ‌ محمد باقر بهبودی‌، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ۱۳۸۴ـ ۱۳۸۵؛ محمدبن‌ عمر فخررازی‌، التفسیرالکبیر ، قاهره‌ ] بی‌تا. [ ، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ] بی‌تا. [ ؛ جمال‌الدین‌ قاسمی‌، تفسیرالقاسمی‌، المسمی‌ محاسن‌التأویل‌ ، چاپ‌ محمد فؤاد عبدالباقی‌، بیروت‌ ۱۳۹۸/۱۹۷۸؛ محمدبن‌احمد قرطبی‌، الجامع‌ لاحکام‌ القرآن‌ ، قاهره‌ ۱۳۸۷/ ۱۹۶۷، چاپ‌ افست‌ تهران‌ ۱۳۶۴ ش‌؛ احمدمصطفی‌ مراغی‌، تفسیرالمراغی‌ ، بیروت‌ ] تاریخ‌ مقدمه‌ ۱۳۶۵ [ ؛ محمدجواد مغنیه‌، التفسیرالکاشف‌ ، بیروت‌ ۱۹۸۰ـ۱۹۸۱؛ هودبن‌ مُحکَّم‌ هُوّاری‌، تفسیر کتاب‌الله‌ العزیز ، چاپ‌ بالحاج‌بن‌سعید شریفی‌، بیروت‌ ۱۹۹۰.


نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

مرتضی کریمی نیا

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده