بیتاب عبدالحق
معرف
شاعر، ادیب‌ و صوفی‌ افغانی‌
متن
بیتاب‌ ، عبدالحق‌ ، شاعر، ادیب‌ و صوفی‌ افغانی‌. استاد ادب‌ دری‌ و ملک‌الشعرای‌ عصر خود بود. در 1265 ش‌/ 1306 در کابل‌ زاده‌ شد و همانجا پرورش‌ یافت‌ (خسته‌، ص‌ 71، 73؛ حنیف‌ بلخی‌، ص‌ 168). پدرش‌، عبدالاحد عطار، و عموهایش‌ که‌ پس‌ از درگذشت‌ پدر (در هشت‌سالگی‌ بیتاب‌) تربیت‌ او را بر عهده‌ گرفتند، همه‌ از عالمان‌ و ادیبان‌ کابل‌ بودند. بیتاب‌، فنون‌ ادب‌ و بلاغت‌ و عربی‌، علوم‌ عقلی‌ اسلامی‌ و هیئت‌ را، ابتدا در خانواده‌ و سپس‌ نزد استادان‌ شهر کابل‌ فراگرفت‌ (خسته‌، ص‌ 71؛ مولایی‌، ص‌ 1175؛ ژوبل‌، ص‌ 59). او در شعر و شاعری‌، خود را شاگرد قاری‌ عبداللّه‌ می‌دانست‌ و از اثر تربیت‌ او در تهذیب‌ ذوق‌ ادبی‌ و شاعری‌ خود، با افتخار بسیار، یاد می‌کرد (خسته‌، ص‌ 73). از سی‌سالگی‌ امر تدریس‌ ادب‌ فارسی‌ دری‌ را در مدارس‌ کابل‌ برعهده‌ گرفت‌ (همان‌، ص‌ 71) و سپس‌ به‌ تدریس‌ دروس‌ فنون‌ ادبی‌، بدیع‌، عروض‌ و قافیه‌، معانی‌ و بیان‌، دستور زبان‌ و اصول‌ عرفان‌ و تصوف‌ در دانشکدة‌ ادبیات‌ دانشگاه‌ کابل‌ پرداخت‌. بسیاری‌ از شاعران‌ و نویسندگان‌ معاصر افغانستان‌، چه‌ از طریق‌ دانشکدة‌ ادبیات‌ چه‌ از طریق‌ حضور در جلسه‌های‌ درس‌ در خانة‌ او، از شاگردان‌ بیتاب‌ به‌ شمار می‌روند (ژوبل‌؛ حنیف‌ بلخی‌، همانجاها؛ خسته‌، ص‌ 72).در طریقت‌، مرید و شاگرد شاه‌محمد غوث‌ لودین‌، از مشایخ‌ نقشبندیة‌ مجددّیة‌ هرات‌، بود (خسته‌، ص‌ 73؛ ژوبل‌، همانجا). او پارسا و ساده‌ می‌زیست‌ و دیوان‌ اشعارش‌ مشتمل‌ بر غزل‌ و قصیده‌ است‌، اما قالب‌ محبوب‌ او غزل‌ بوده‌، و شیوه‌اش‌ در غزل‌ شیوه‌ای‌ میان‌ سبک‌ خراسانی‌ و هندی‌ است‌. از شعرای‌ سبک‌ هندی‌ به‌ کلیم‌ همدانی‌، سلیم‌ تهرانی‌ و بویژه‌ عبدالقادر بیدل‌ توجه‌ داشت‌. در عین‌ روانی‌ و سادگی‌ بیان‌، صنایع‌ لفظی‌ و معنوی‌ را نیز، با کمال‌ مهارت‌، در شعر به‌ کار می‌برد (ژوبل‌؛ مولایی‌، همانجاها). وی‌ پس‌ از قاری‌ عبداللّه‌، در 1331 ش‌، به‌ پیشنهاد وزارت‌ معارف‌، لقب‌ ملک‌الشعرایی‌ یافت‌. زبان‌ شعری‌ او، بویژه‌ در غزل‌، ساده‌ و روان‌ و نزدیک‌ به‌ زبان‌ گفتار مردم‌ کابل‌ است‌ (خسته‌، ص‌ 71، 73؛ مولایی‌، همانجا). غزلیات‌ بیتاب‌ را بالغ‌ بر سه‌ هزار بیت‌ دانسته‌اند؛ و این‌ شمار، با توجه‌ به‌ عمر دراز بیتاب‌ و اشتغال‌ او به‌ شعر و شاعری‌، نشان‌ می‌دهد که‌ به‌ کثرت‌ شعر علاقه‌مند نبوده‌ و آوردن‌ مضامین‌ تازه‌ برایش‌ اهمیت‌ بیشتری‌ داشته‌ است‌ (خسته‌، ص‌ 73).بیتاب‌ در 20 اسفند 1347 در هشتاد و دو سالگی‌ درگذشت‌ (حنیف‌ بلخی‌، ص‌ 169؛ مولایی‌، همانجا).تألیفات‌ بیتاب‌ ازینقرار است‌: علم‌ بدیع‌ (کابل‌ 1330 ش‌)؛ مفتاح‌ الغموض‌ فی‌ علم‌ قافیه‌ و عروض‌ (کابل‌ 1330 ش‌)؛ علم‌ معانی‌ (کابل‌ 1332 ش‌، 1347 ش‌)؛ گفتار روان‌ در علم‌ بیان‌ (کابل‌ 1332 ش‌، 1346 ش‌)؛ دیوان‌ بیتاب‌ (کابل‌ 1330 ش‌)؛ دربارة‌ دستور زبان‌ (کابل‌، بی‌تا). همچنین‌، بیتاب‌ به‌ مدت‌ پنج‌ سال‌ در ترجمه‌، تصحیح‌ و چاپ‌ تفسیر قرآن‌ مجید، تألیف‌ شیخ‌الهند، مشارکت‌ و نظارت‌ داشت‌.بیتاب‌ بیش‌ از ده‌ اثر را نیز ترجمه‌ کرده‌ که‌ برخی‌ از آنها به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌: مبادی‌ علم‌ منطق‌ از طه‌ حسین‌ (کابل‌ 1335 ش‌)؛ علم‌ منطق‌ ، از تألیفات‌ خیرالدین‌ مصری‌ (کابل‌ 1335 ش‌)؛ انشاء مقالات‌ ، از محمود عابدین‌، مصطفی‌السقا و علی‌السباعی‌ (کابل‌ 1335 ش‌)؛ ایساغوجی‌ (کابل‌ 1335 ش‌)؛ ترجمان‌ الشافیه‌ فی‌ صرف‌ (کابل‌، بی‌تا؛ رجوع کنید به نایل‌، ص‌ 33ـ53؛ مایل‌ هروی‌، ص‌6ـ7، 27، 44، 47، 54، 58، 60؛ خسته‌، ص‌71ـ 79؛ برای‌ عناوین‌ ترجمه‌های‌ چاپ‌ نشدة‌ بیتاب‌ رجوع کنید به خسته‌، ص‌ 72).منابع‌: محمدحنیف‌ حنیف‌ بلخی‌، پرطاووس‌، یا، شعر فارسی‌ در آریانا ، کابل‌ 1364 ش‌؛ خال‌ محمد خسته‌، معاصرین‌ سخنور ، ] بی‌جا، بی‌تا. [ ؛ محمدحیدر ژوبل‌، نگاهی‌ به‌ ادبیات‌ معاصر در افغانستان‌ ، کابل‌ 1337ش‌؛ غلامرضا مایل‌ هروی‌، فهرست‌ کتب‌ مطبوع‌ افغانستان‌ ، کابل‌ 1344 ش‌؛ محمدسرور مولایی‌، «درگذشت‌ دو چهرة‌ ادب‌ پارسی‌»، سخن‌ ، دورة‌ 18، ش‌ 11ـ12 (فروردین‌ 1348)؛ حسین‌ نایل‌، فهرست‌ کتب‌ چاپی‌ دری‌ افغانستان‌ ، کابل‌: انجمن‌ تاریخ‌ افغانستان‌، 1356 ش‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد سرور مولایی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده