بیت (۲)
معرف
نوعی‌ هنر مردمی‌ و بومی‌ کردی‌
متن
بیت‌(2) ، نوعی‌ هنر مردمی‌ و بومی‌ کردی‌ . شبیه‌ ] روایت‌ داستان‌ همراه‌ با آواز [ . شبیه‌ به‌ «داستان‌» یا «حکایت‌» در ترکی‌ آذربایجانی‌، ترانه‌های‌ عامیانة‌ انگلیسی‌، اسکاتلندی‌ و... است‌. بیت‌ داستانی‌ است‌ که‌ سینه‌ به‌ سینه‌ نقل‌ و تماماً به‌ صورت‌ آواز یا به‌ شکل‌ آمیزه‌ای‌ از آواز و گفتارِ عادی‌ اجرا می‌شود. وجه‌ تمایز آن‌ از دیگر آوازهای‌ غنایی‌ کردی‌ ( حیران‌ ، قطار و لاوِک‌ ) در اصل‌ خصلت‌ داستانی‌ و معمولاً بلندی‌ آن‌ است‌. بیت‌ به‌ سبب‌ داشتن‌ شکل‌ منظوم‌ آوازی‌، به‌ روشنی‌ از نوع‌ دیگر داستانهای‌ کردی‌، حکایت‌ یا چیروک‌ (داستان‌)، متمایز است‌ و آوازخوان‌ برخلاف‌ همتای‌ آذربایجانی‌ خود، «عاشق‌ * »، با ساز همراهی‌ نمی‌شود.حماسه‌های‌ عشقی‌ (مانند مم‌ و زین‌ ، خَج‌ و سیامَند، شُرمحمود و مرزینگْان‌ )، جدال‌ بین‌ امیرنشینهای‌ کرد با حاکمان‌ ایرانی‌ و عثمانی‌ (مانند دِم‌ دِم‌، باپیر آقای‌ منگور )، نزاع‌ بین‌ امیران‌ یا قبیله‌ها (داستان‌ عبدالله‌خان‌ مُکری‌ ) و موضوعات‌ مذهبی‌ ( جولیندی‌ ، سائل‌ ، قبر ) مضامین‌ گوناگون‌ بیت‌ است‌. بعضی‌ بیتها دربارة‌ هنر ترانه‌سرایی‌ و زندگی‌ شاعران‌ است‌ ( پیوازان‌ : پیازها، هلکتی‌ و خِرنال‌ ) گاه‌ آغاز و انجام‌ اخلاقی‌ دارد و بعضی‌ تنها خنده‌آور است‌ (کور و کچ‌ : پسر و دختر). گونه‌های‌ مختلف‌ یک‌ بیت‌ (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به دِم‌دِم‌ در کتاب‌ جلیل‌اوف‌، ص‌ 75ـ 133، 206)، فقط‌ ممکن‌ است‌ تفاوتهای‌ صوری‌ داشته‌ باشند؛ مثلاً از لحاظ‌ اندازة‌ قطعه‌، طول‌ مصراعها، قوافی‌، آهنگ‌ (مِلودی‌) و میزان‌ تلفیق‌ شعر و نثر.این‌ ترانه‌ها با ادبیات‌ نوشتاری‌ پیوند زنده‌ای‌ دارند. بسیاری‌ از شاعران‌ سنتی‌ و هم‌ نویسندگان‌ امروزی‌، در آفرینش‌ آثار ادبی‌ از گنجینة‌ ترانه‌ها الهام‌ گرفته‌اند (برای‌ مجموعه‌های‌ انواع‌ ادبی‌ و عامیانه‌ رجوع کنید به بتلیسی‌؛ فیضی‌زاده‌؛ موصلیان‌؛ رودنکو ؛ عطار). برای‌ نمونه‌ داستان‌ مم‌ و زین‌ احمدخانی‌ (1105) در اصل‌ یک‌ بیت‌ بوده‌ که‌ حماسة‌ ملی‌ کردها شده‌ است‌. هرچند درونمایه‌های‌ هنر عامیانة‌ جهانی‌ است‌ و بعضی‌ (مثل‌ شیخ‌ صنعان‌ ، مهر و وفا ، لیلی‌ و مجنون‌ ، یوسف‌ و زلیخا ) از ادبیات‌ فارسی‌ و عربی‌ سرچشمه‌ گرفته‌، بیشتر آنها منشأ محلی‌ دارند. بیشتر شاعران‌ ( بیت‌بِژ ها) چه‌ مرد چه‌ زن‌، نیمه‌حرفه‌ای‌ بودند و زندگی‌ خود را از راه‌ هر دو پیشة‌ کشاورزی‌ و آوازخوانی‌ تأمین‌ می‌کردند. اجراها در خانة‌ اهالی‌، مسجد روستا، در میهمانیهای‌ اعیان‌ زمین‌دار و به‌ طور دایم‌ در قهوه‌خانه‌های‌ روستا برپا می‌شد. خوانندگان‌ از احترام‌ بسیار برخوردار و رکنی‌ ضروری‌ در دربار شاهزادگان‌ و نزد اعیان‌ بودند. علی‌ برده‌شانی‌، مشهورترین‌ بیت‌بِژ، در دربار امیرنشین‌ بابان‌ * در زمان‌ سلطنت‌ عبدالرحمان‌ پاشا (1204ـ1227) خدمت‌ می‌کرد و شماری‌ از بیتهای‌ معروف‌ به‌ او منسوب‌ است‌. روستاییان‌ استادی‌ و مهارت‌ او را ناشی‌ از رابطة‌ او با موجودات‌ خارق‌العاده‌ ( جندوکان‌ : جنیان‌) می‌دانند و می‌گویند که‌ او بیتهایی‌ از ایشان‌ می‌آموخت‌ تا در عروسیهایشان‌ بخواند (مان‌، ج‌ 1، ص‌ 154ـ156؛ فتاحی‌ قاضی‌، ص‌ 314ـ 315).بیت‌ در مناطقی‌ که‌ گویش‌ کُرمانجی‌ (شمالی‌) رواج‌ دارد یعنی‌ ایران‌، ارمنستان‌، ترکیه‌، عراق‌ و سوریه‌ و در بخشی‌ از مناطق‌ گویش‌ سورانی‌ (مرکزی‌) عمدتاً در سرزمینهایی‌ که‌ امیرنشینهای‌ سوران‌، بابان‌ و مکریان‌ بوده‌اند، یافت‌ می‌شود. دگرگونیهای‌ زندگی‌ روستایی‌ بعد از دورة‌ جنگ‌ جهانی‌ دوم‌ باعث‌ افول‌ این‌ هنر شد. برنامه‌های‌ دولتی‌ رسانه‌ها به‌ زبان‌ کردی‌ (از 1939 میلادی‌ در عراق‌ و از 1329 ش‌ در ایران‌) به‌ این‌ نوع‌ هنر (بیت‌) لطمه‌ زد. برعکس‌، توسعة‌ نوار کاست‌، انتشار آن‌ را در عراق‌ و ایران‌ تقویت‌ کرده‌ است‌. ممنوعیت‌ زبان‌ و موسیقی‌ کردی‌ در ترکیه‌ (از نیمة‌ دهه‌ 1920میلادی‌)، در ایران‌ (از حدود 1309 تا 1320 ش‌) و سوریه‌ (از 1962) عامل‌ مهم‌ بازدارنده‌ای‌ در حفظ‌ و ضبط‌ بیتها بوده‌ است‌.منابع‌: محمدبن‌ابراهیم‌ عطار، شیخ‌ صنعان‌ ، ترجمة‌ کردی‌ از محمد فقیه‌ طیران‌، چاپ‌ م‌. ب‌. رودنکو، مسکو 1965؛ قادر فتاحی‌ قاضی‌، «چندبیت‌ کردی‌»، نشریة‌ دانشکدة‌ ادبیات‌ تبریز ، سال‌ 16، ش‌3 (پاییز 1343)؛ طه‌ فیضی‌زاده‌، دربارة‌ داستان‌ عارفانة‌ شیخ‌ صنعان‌ ، تبریز 1365ش‌؛ اسکار مان‌، تحفة‌ مظفّریه‌ به‌ زمانی‌ کوردی‌ موکری‌ ، ترجمه‌ و چاپ‌ هیمن‌ موکریانی‌، بغداد 1975؛Kharis Bitlisi (H ¤ar ¦âs Betl ¦âs ¦â), Le i §li i Medzhnun, compiled by M. B. Rudenko, Moscow 1965; O. Dzh. Dzhalilov, Kurdski i §geroicheski i §ةpos "Zlatoruki i §Khan" , Moscow 1967; S. Musaelian, Zambil'frosh. Kurdskaya poةma i eح fol'klornye versii, Moscow 1983; M. B. Rudenko, Liternaturnaya i fol'klornye versii kurdsko i §poةmy "Yusuf i Zelikha" , Moscow 1986;برای‌ صورت‌ متون‌ چاپی‌ و مجموعه‌های‌ ضبط‌ شدة‌ بیتها رجوع کنید به ایرانیکا ، ذیل‌ مادّه‌.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

امیر حسن پور ( ایرانیکا )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده