بی بی هیبت
معرف
زیارتگاهی‌ بزرگ‌ در حدود شش‌ کیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ باکو در جمهوری‌ آذربایجان‌
متن
بی‌بی‌هیبت‌ ، زیارتگاهی‌ بزرگ‌ در حدود شش‌ کیلومتری‌ جنوب‌غربی‌ باکو در جمهوری‌ آذربایجان‌. این‌ زیارتگاه‌ در اراضی‌ ده‌ شیخ‌، در مغرب‌ خلیج‌ باکو، بر سرراه‌ باکو/ بادکوبه‌ (و شبه‌جزیرة‌ آبشوران‌) به‌ سالیان‌ و لنکران‌ (طالش‌)، بر روی‌ تپه‌ای‌ مشرف‌ به‌ دریای‌ خزر قرار گرفته‌ است‌. تا پیش‌ از 1316 ش‌/ 1937، مجموعه‌ای‌ از دو مسجد و مناره‌ و کتابخانه‌ در محوطه‌ای‌ قرار داشت‌ که‌ دروازة‌ آن‌، مدتها پس‌ از ویرانی‌ این‌ مجموعه‌، در سال‌ مذکور پابرجا بود. در زیر یکی‌ از پایه‌های‌ ورودی‌ این‌ دروازه‌، زیارتگاه‌ بی‌بی‌هیبت‌ (پیر) قرار دارد. در 1377 ش‌، مقبرة‌ جدید ـ که‌ دو سال‌ بنای‌ آن‌ طول‌ کشید ـ افتتاح‌ شد. بر پایة‌ دروازة‌ این‌ مجموعه‌، تصویر بناهای‌ ویران‌شده‌ نقش‌ شده‌ است‌. سراسر تپه‌ از قدیم‌ گورستان‌ شیعیان‌ بوده‌ است‌ و امروزه‌ سنگ‌قبرهایی‌ با نوشتارهایی‌ به‌ فارسی‌ و عربی‌ و ترکی‌ (به‌ خط‌ فارسی‌ و سیریلی‌) در آن‌ دیده‌ می‌شود.در محوطة‌ درون‌ بقعة‌ زیارتگاه‌، دو سنگ‌ بزرگ‌ که‌ سر آنها به‌هم‌ تکیه‌ دارد قرار گرفته‌ است‌ و زائران‌ به‌ سنگ‌ دست‌ می‌کشند و نیاز خود را می‌طلبند. مردم‌ پس‌ از ویرانی‌ بقعه‌، همچنان‌ جای‌ مقبره‌ را حفظ‌ کرده‌ بودند، به‌ طوری‌ که‌ بر دیوار دروازه‌ تصویر مسجدِ ویران‌ دیده‌ می‌شد؛ روی‌ زمین‌ هم‌ علایمی‌ نصب‌ کرده‌ بودند که‌ جای‌ مقبره‌ را نشان‌ می‌داد، و امروزه‌ مردم‌ آن‌ را بی‌بی‌حکیمه‌خانم‌ می‌نامند. نام‌ آن‌ در برخی‌ منابع‌، حلیمه‌ خاتون‌ ضبط‌ شده‌ است‌ ( رجوع کنید به باکیخانوف‌، ص‌ 197).به‌ روایتی‌، پس‌ از شهادت‌ امام‌ رضا علیه‌السّلام‌ در طوس‌، کسان‌ آن‌ حضرت‌ متفرق‌ شدند؛ و بی‌بی‌هیبت‌ که‌ نام‌ حقیقیش‌ فاطمه‌ (دختر امام‌ موسی‌ کاظم‌ علیه‌السلام‌) است‌، از خواهرش‌، حضرت‌ معصومه‌، جدا شد و به‌ رشت‌ و از آنجا به‌ باکو رفت‌ و در دهکدة‌ شیعه‌نشین‌ «شیخ‌» سکونت‌ گزید و در همانجا وفات‌ یافت‌ (اعتمادالسلطنه‌، ص‌53؛ فراهانی‌، ص‌63ـ64).ظاهراً پیش‌ از سال‌ 700، مسجدی‌ در آن‌ مکانِ مقدس‌ ساخته‌ شده‌ بوده‌ است‌، زیرا کتیبه‌ای‌ از فرّخزادبن‌ اَخْشیجان‌/ اَخْسَتان‌ (حک : 663ـ665)، سیزدهمین‌ خاقان‌ شروانشاهان‌، در مسجد بی‌بی‌هیبت‌ موجود بوده‌ که‌ از تعمیر مسجد به‌ فرمان‌ او سخن‌ گفته‌ و او را «السلطان‌ الاعظم‌ ناصر امیرالمؤمنین‌» خوانده‌ است‌ (باکیخانوف‌، ص‌ 54). در دورة‌ اُلجایتو (703ـ716)، هشتمین‌ پادشاه‌ از سلسلة‌ ایلخانیان‌، کتیبه‌ای‌ بر دیوار مسجد نصب‌ شده‌ بوده‌ که‌ حاوی‌ مطالبی‌ دربارة‌ مالیات‌ ارضی‌ ] آبیاری‌ و زراعت‌ [ بوده‌ است‌ (پطروشفسکی‌، ج‌ 2، ص‌ 687).نام‌ بی‌بی‌هیبت‌ از دورة‌ صفویه‌ در منابع‌ تاریخی‌ دیده‌ می‌شود. منجم‌یزدی‌ در 1015 نام‌ آن‌ را «آستانة‌ بی‌بی‌هیبت‌ خواهر امام‌ ثامن‌» ضبط‌ کرده‌ و از آن‌ به‌ عنوان‌ تحصن‌گاه‌ ( رجوع کنید به بست‌ و بست‌نشینی‌ * ) نام‌ برده‌ است‌ (ص‌ 316). طبق‌ اسناد به‌ دست‌ آمده‌ از کتابخانة‌ بی‌بی‌هیبت‌، مسجد و بناهای‌ دیگر آن‌ را معماری‌ به‌ نام‌ محمودبن‌ سعدین‌ ] در د.آ .، ج‌ 2، ص‌ 156: سعد [ ساخته‌ است‌ (نعمت‌، ص‌ 35).مسجد ویران‌ شده‌، مناره‌ای‌ به‌ ارتفاع‌ حدوداً بیست‌ متر داشته‌ است‌ و مسجدِ کوچک‌ دیگری‌ با منارة‌ کوچکتر در کنار آن‌ بوده‌ که‌ آن‌ نیز ویران‌ شده‌ است‌. سرداب‌ و مقبره‌ها و کتابخانه‌ و معبری‌ نیز در آن‌ ساخته‌ بودند. در مجموعة‌ بی‌بی‌هیبت‌ کتیبه‌هایی‌ به‌ خط‌ عربی‌ نصب‌ شده‌ بود، از جمله‌ در 977 (زمان‌ شاه‌ طهماسب‌ اول‌ صفوی‌)، در 1018 (زمان‌ شاه‌عباس‌ اول‌ صفوی‌) و در 1046 در زمان‌ حاجی‌ شیخ‌ شریف‌ که‌ در 1039 متولی‌ مجموعة‌ بی‌بی‌هیبت‌ بوده‌ است‌. این‌ مجموعه‌ در دورة‌ صفویه‌ از مراکز شیعیان‌ و دراویش‌ به‌ شمار می‌آمده‌ است‌ (همان‌، ص‌ 33ـ 35). شاهان‌ صفویه‌ توجه‌ خاصی‌ به‌ بی‌بی‌هیبت‌ داشته‌اند. دورن‌ ، در بررسی‌ خود در دهکدة‌ «زیغ‌ کندی‌»، نزدیک‌ بی‌بی‌هیبت‌، ده‌ فرمان‌ از شاهان‌ صفوی‌ ـ از جمله‌ فرمان‌ شاه‌ طهماسب‌ در 963، فرمان‌ شاه‌عباس‌ اول‌ در 1015، و فرمان‌ شاه‌ سلطان‌حسین‌ در 1112 ـ به‌ دست‌ آورده‌ که‌ در آنها اسناد کشتزارها، باغها و چاههای‌ نفت‌ و صورت‌ املاکی‌ دیده‌ می‌شود که‌ وقف‌ زیارتگاه‌ شده‌ بودند، و در آنها آمده‌ که‌ دادن‌ این‌ املاک‌ به‌ صورت‌ سیورغال‌ ممنوع‌ است‌ (همان‌، ص‌ 36).در 1292، فرهادمیرزا قاجار از بی‌بی‌هیبت‌ دیدن‌ کرده‌، و اعتقاد اهالی‌ را به‌ آن‌ ذکر کرده‌ است‌ (ص‌ 38). در 1302ـ1303، فراهانی‌ در سفرنامة‌ خود از اعتقاد فراوان‌ اهالی‌ باکو به‌ بی‌بی‌هیبت‌، مطالبی‌ نوشته‌ و افزوده‌ که‌ مقبرة‌ فاطمه‌ در صحن‌ مسجد است‌ (همانجا). اعتمادالسلطنه‌ (ص‌ 54) نیز در همان‌ دوره‌ از گورستان‌ شیعیان‌ بادکوبه‌ در پیرامون‌ آن‌ و قبری‌ که‌ تاریخ‌ سنگش‌ 705 بوده‌، دیدن‌ کرده‌ است‌. کلود آنه‌ ، روزنامه‌نگار و نویسندة‌ فرانسوی‌ که‌ در نیمة‌ اول‌ سدة‌ چهاردهم‌/اوایل‌ سدة‌ بیستم‌ به‌ باکو سفر کرده‌، از «بی‌بی‌ اِبات‌» (بی‌بی‌هیبت‌) به‌ عنوان‌ یکی‌ از مراکز استخراج‌ نفت‌ در کنار دریا نام‌ برده‌ است‌ (ص‌ 106).باقی‌ ماندن‌ نام‌ بی‌بی‌ تاکنون‌ و وجود چندین‌ چشمة‌ آب‌ معدنی‌ در ده‌ شیخ‌ ـ که‌ تنها چشمه‌های‌ معدنی‌ منطقه‌ است‌ ـ نشان‌ می‌دهد که‌ محل‌ بی‌بی‌ هیبت‌ از دیرباز، احتمالاً یکی‌ از معابد آناهیتا بوده‌ است‌ و قدمت‌ آن‌ به‌ رواج‌ آیین‌ مهر در منطقه‌ می‌رسد؛ بویژه‌ آنکه‌ هنوز مردمِ آن‌ منطقه‌، بر دختران‌ خود نامهای‌ ناهید، خورشید و مهربان‌ می‌نهند.منابع‌: علاوه‌ بر مشاهدات‌ مؤلف‌؛ کلود آنه‌، گلهای‌ سرخ‌ اصفهان‌: ایران‌ با اتومبیل‌ ، ترجمة‌ فضل‌الله‌ جلوه‌، تهران‌ 1370 ش‌؛ محمدحسن‌بن‌علی‌ اعتمادالسلطنه‌، سفرنامة‌ صنیع‌الدوله‌: از تفلیس‌ به‌ تهران‌ ، چاپ‌ محمدگلبن‌، تهران‌ 1356 ش‌؛ عباسقلی‌ آقاباکیخانوف‌، گلستان‌ ارم‌ ، چاپ‌ عبدالکریم‌ علیزاده‌... ] و دیگران‌ [ ، باکو 1970؛ ایلیا پاولوویچ‌ پطروشفسکی‌، کشاورزی‌ و مناسبات‌ ارضی‌ در ایران‌ عهد مغول‌ ، ترجمة‌ کریم‌ کشاورز، تهران‌ 1357 ش‌؛ محمدحسین‌بن‌ مهدی‌ فراهانی‌، سفرنامة‌ میرزا محمدحسین‌ حسینی‌ فراهانی‌ ، چاپ‌ مسعود گلزاری‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ فرهادمیرزا قاجار، سفرنامة‌ فرهادمیرزا معتمدالدوله‌، چاپ‌ اسماعیل‌ نواب‌ صفا، تهران‌ 1366 ش‌؛ گیله‌وا ، سال‌ 2، ش‌ 9 (خرداد 1373)، ص‌36؛ جلال‌الدین‌ محمد منجم‌ یزدی‌، تاریخ‌ عباسی‌، یا، روزنامة‌ ملاّ جلال‌ ، چاپ‌ سیف‌الله‌ وحیدنیا، تهران‌ 1366 ش‌؛A ¦zarba ¦yja ¦n Respublikas i غmumjoghra ¦fi Ma ـ luma ¦tKharitasi, Baku 1992 (map); A ¦zarba ¦yja ¦n Sa ¦vet Ensiklopediya ¦s i , Baku 1976-1986; Mashadi Kha ¦nim Ne ـ mat, A ¦zarba ¦yja ¦nda ¦pirlar , Baku 1992.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

خسرو خسروی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده