بی بی منجمه
معرف
بانوی‌ اخترشناس‌ ایرانی‌
متن
بی‌بی‌ منجّمه‌ ، بانوی‌ اخترشناس‌ ایرانی‌. در اواخر قرن‌ ششم‌ در نیشابور متولد شد. پدرش‌ کمال‌الدین‌ سمنانی‌، رئیس‌ شافعیان‌ نیشابور، و مادرش‌ نوادة‌ محمدبن‌ یحیی‌، فقیه‌ و عالم‌ بزرگ‌ خراسان‌، بود. چنین‌ زمینه‌ای‌ بعلاوة‌ محیط‌ خانة‌ پدر که‌ محل‌ آمدوشد عالمان‌ و حکیمان‌ بود، بی‌گمان‌، تأثیر بسزایی‌ بر پرورش‌ شخصیت‌ و روح‌ علمی‌ او داشت‌. شواهد نشان‌ می‌دهد که‌ وی‌ از ابتدای‌ جوانی‌ بر احکام‌ نجوم‌ تسلط‌ داشته‌ است‌. تبحرش‌ در این‌ رشته‌، جلال‌الدین‌ خوارزمشاه‌ (متوفی‌ 628) را برآن‌ داشت‌ تا او را به‌ خدمت‌ در دربار خویش‌ فراخواند. بی‌بی‌ که‌ به‌ تعبیر فرزندش‌ «سهم‌الغیب‌» در طالع‌ داشت‌ (ابن‌بی‌بی‌، ص‌ 196)، با احکام‌ درستی‌ که‌ صادر کرد موفق‌ شد مقام‌ و منزلتی‌ در دربار شاه‌ به‌دست‌ آورد و منجم‌ مورد اعتماد او شود. بی‌بی‌ با شوهرش‌ مجدالدین‌ محمد ترجمان‌، منشی‌ دربار، سالیان‌ دراز در دربار خوارزمشاهیان‌ به‌ سر برد (همان‌، مقدمة‌ مشکور، ص‌ هژده‌). به‌دلیل‌ اهمیتی‌ که‌ سلاطین‌ آن‌ روزگار برای‌ احکام‌ نجوم‌ قائل‌ بودند و تصوری‌ که‌ از تأثیر آن‌ برسرنوشت‌ خود و جنگهایشان‌ در ذهن‌ داشتند، در غالب‌ لشکرکشیها، بی‌بی‌ سلطان‌ جلال‌الدین‌ را همراهی‌ می‌کرد. در 626، هنگامی‌ که‌ جلال‌الدین‌ شهر اخلاط‌ (یا خلاط‌) در ساحل‌ دریاچة‌ وان‌ در بخش‌ علیای‌ رود دجله‌ (لسترنج‌، ص‌ 197، و نقشة‌ ش‌ 3) را به‌ محاصره‌ درآورده‌ بود (ابن‌اثیر، ج‌ 12، ص‌ 487؛ و اشاراتی‌ در منابع‌ دیگر از جمله‌ حمدالله‌ مستوفی‌، ص‌ 499)، سفیری‌ از جانب‌ علاءالدین‌ کیقباد، از دودمان‌ سلجوقیان‌ روم‌ که‌ حکومت‌ آسیای‌ صغیر را دردست‌ داشت‌، به‌رسالت‌ نزد خوارزمشاه‌ آمد. در بازگشت‌، وی‌ علاءالدین‌ را از مهارت‌ بسیار بی‌بی‌ در نجوم‌ و قدر و منزلت‌ وی‌ نزد سلطان‌ جلال‌الدین‌ آگاه‌ کرد (اقبال‌ آشتیانی‌، ص‌ 528؛ ابن‌بی‌بی‌، ص‌ 196). پس‌ از ناکامیهای‌ پی‌درپی‌ جلال‌الدین‌ و پایان‌ گرفتن‌ کار او، بی‌بی‌ و خانواده‌اش‌ به‌ دمشق‌ رفتند و به‌ دربار سلطان‌ ایوبی‌ مظفرالدین‌ ابوالفتح‌ موسی‌ ملقب‌ به‌ الملک‌الاشرف‌ (حک : 626ـ634) راه‌ یافتند. سلطان‌ ایوبی‌ آنها را به‌ گرمی‌ پذیرا شد و احترام‌ بسیار کرد. چون‌ علاءالدین‌ از حضور بی‌بی‌ منجمه‌ در دربار الملک‌الاشرف‌ اطلاع‌ یافت‌، قاصدی‌ فرستاد و از سلطان‌ ایوبی‌ درخواست‌ کرد تا رخصت‌ دهد که‌ بی‌بی‌ و خانواده‌اش‌ به‌ قونیه‌ بروند ( د.اسلام‌ ، چاپ‌ دوم‌، ذیل‌ «ابن‌بی‌بی‌»). هنگامی‌ که‌ بی‌بی‌ در جنگ‌ میان‌ علاءالدین‌ و الملک‌الاشرف‌ به‌ درستی‌ پیش‌ بینی‌ کرد که‌ در روز و ساعتی‌ خاص‌ سپاهیان‌ سلجوقی‌ بردشمن‌ پیروز خواهند شد، اعتقاد و ارادت‌ سلطان‌ به‌ بی‌بی‌ بیشتر شد و در جهت‌ برآورده‌ ساختن‌ آرزوی‌ وی‌، بالاترین‌ منصب‌ دیوانی‌ یعنی‌ ریاست‌ دارالانشای‌ دربار را به‌ همسرش‌ سپرد و او را لقب‌ امیری‌ بخشید. از آن‌ پس‌، مجدالدین‌ از مقرّبان‌ خاص‌ دربار شد و پیوسته‌ در سفر و حضر همراه‌ سلطان‌ بود (ابن‌بی‌بی‌، ص‌ 196ـ 197). بی‌بی‌ در 679 درگذشت‌ ( د.اسلام‌ ، همانجا).پسر بی‌بی‌ منجمه‌، ناصرالدین‌ حسین‌ معروف‌ به‌ ابن‌بی‌بی‌ * ، نیز در شمار بزرگان‌ دربار سلجوقیان‌ روم‌ درآمد و چون‌ پدر منصب‌ امیری‌ یافت‌. ابن‌ بی‌بی‌، کتابی‌ به‌ فارسی‌ با عنوان‌ الاوامرالعلائیة‌ فی‌الامورالعلائیة‌ معروف‌ به‌ تاریخ‌ ابن‌بی‌بی‌ نوشته‌ است‌ که‌ مهمترین‌ اثر دربارة‌ تاریخ‌ سلجوقیان‌ روم‌ است‌. بیشتر اطلاعاتی‌ که‌ از زندگی‌ بی‌بی‌ دردست‌ است‌، از این‌ کتاب‌ برگرفته‌ شده‌ است‌ (ابن‌بی‌بی‌، مقدمة‌ مشکور، ص‌ هفده‌ـ نوزده‌؛ د. اسلام‌ ، همانجا).منابع‌: ابن‌اثیر، الکامل‌فی‌التاریخ‌ ، بیروت‌ 1399ـ1402/1979ـ1982؛ ابن‌بی‌بی‌، اخبار سلاجقة‌ روم‌ ، چاپ‌ محمدجواد مشکور، تهران‌ 1350 ش‌؛ عباس‌ اقبال‌ آشتیانی‌، تاریخ‌ مغول‌: از حملة‌ چنگیز تا تشکیل‌ دولت‌ تیموری‌ ، تهران‌ 1364 ش‌؛ حمدالله‌بن‌ابی‌بکر حمدالله‌ مستوفی‌، تاریخ‌ گزیده‌ ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ گی‌لسترنج‌، جغرافیای‌ تاریخی‌ سرزمینهای‌ خلافت‌ شرقی‌ ، ترجمة‌ محمود عرفان‌، تهران‌ 1364 ش‌؛EI 2 , s.v. "Ibn B ¦âb ¦â" (by H. W. Duda).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهناز هاشمی پور

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده