بی بی / بی بی خانم
معرف
عنوان‌ مؤدبانه‌ و محبت‌آمیز برای‌ زنان‌
متن
بی‌بی‌/ بی‌بی‌خانم‌ ، عنوان‌ مؤدبانه‌ و محبت‌آمیز برای‌ زنان‌. فرهنگهای‌ لغت‌ این‌ واژه‌ را ترکی‌ دانسته‌اند (دهخدا؛ قدری‌، ذیل‌ مادّه‌)، اما صورت‌ این‌ لفظ‌ که‌ از تکرار هجایی‌ ساده‌ حاصل‌ شده‌ است‌ و اشتراک‌ آن‌ در زبانهای‌ ترکی‌، فارسی‌ و اردو، این‌ گمان‌ را پدید می‌آورد که‌ این‌ واژه‌، مانند بابا، در اصل‌ «نام‌ آوا » و ساخت‌ کودکان‌ بوده‌ است‌. بی‌بی‌ به‌ معنای‌ زن‌ نیکو و کدبانو و خاتون‌ خانه‌ (دهخدا؛ شاد، ذیل‌ مادّه‌؛ غفاری‌، ص‌ 178) است‌. همچنین‌ در ترکی‌ و فارسی‌ و گویشهای‌ محلی‌، به‌ معانی‌ مادربزرگ‌ (معین‌؛ افشار سیستانی‌؛ پورحسینی‌، ذیل‌ مادّه‌)، مادر و عمه‌ (انزابی‌نژاد و ثروت‌؛ صدری‌ افشار و دیگران‌، ذیل‌ مادّه‌)، زن‌ سیده‌ (دهخدا؛ اکبری‌ شالچی‌؛ رضائی‌، ذیل‌ مادّه‌) نیز گفته‌ می‌شود. در ترکی‌، قابله‌ (قدری‌، همانجا) خاله‌ (همان‌، ذیل‌ «ببی‌») و در تاجیکی‌، دایه‌ و پرستار بچه‌ را نیز می‌گویند. در شبه‌قاره‌ و در اردو، بی‌بی‌ یا بیوی‌ یا بوبو، علاوه‌ بر معانی‌ مذکور، به‌ بانوی‌ پارسا، خواهر و امیرزاده‌ اطلاق‌ شده‌ است‌ (شیمل‌، ص‌ 49؛ دهلوی‌، ذیل‌ مادّه‌). کوتاه‌ شدة‌ بی‌بی‌، به‌ صورت‌ بیب‌ (پورحسینی‌، همانجا) و بی‌ (اقبال‌، ج‌ 1، ص‌ 281، هنگام‌ صحبت‌ از امام‌بی‌، مادر محمد اقبال‌ و نیز نمودار شجره‌ نسب‌ خاندان‌ اقبال‌، پایان‌ ج‌ 1) به‌ کار رفته‌ است‌ که‌ به‌ این‌ شکل‌ گاه‌ پس‌ از نام‌ ذکر می‌شود (شیمل‌، همانجا) و نیز با پسوند تحبیب‌ به‌ صورت‌ بیبَک‌ در نفحات‌الانسِ جامی‌ (ص‌ 627) مذکور است‌. بی‌بی‌ در اشعار انوری‌ و خاقانی‌ در قرن‌ ششم‌ به‌ معنای‌ بانو آمده‌ است‌ (انوری‌، ج‌2، ص‌ 647؛ سجادی‌، ذیل‌ «باباخمس‌» و «بی‌بی‌»).در ایران‌ مکانهای‌ مقدس‌ و زیارتگاهها و حتی‌ روستاهای‌ بسیاری‌ با عنوان‌ بی‌بی‌ وجود دارد. کثرت‌ این‌ مکانها گمان‌ ارتباط‌ آنان‌ را با پرستشگاههای‌ آناهیتا، ایزد بانوی‌ نگهبان‌ آب‌، تقویت‌ می‌کند (باستانی‌ پاریزی‌، ص‌ 183). این‌ زیارتگاهها در فارس‌، کرمان‌، خوزستان‌، کرمانشاه‌، تهران‌، مازندران‌ و سیستان‌ جای‌ دارند(برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به دهخدا، همانجا؛ باستانی‌ پاریزی‌، ص‌ 182ـ 183 که‌ به‌ بیش‌ از بیست‌ مورد اشاره‌ کرده‌ است‌؛ کرمانی‌، ص‌134). ورود به‌ برخی‌ از این‌ اماکن‌ و زیارت‌ آنها اختصاص‌ به‌ بانوان‌ دارد؛ از آن‌ جمله‌ است‌: بی‌بی‌ دختر در اختیارآباد کرمان‌، بی‌بی‌ حیات‌ در رفسنجان‌ و بی‌بی‌ شهربانو نزدیک‌ تهران‌ (باستانی‌ پاریزی‌، ص‌ 183).در لاهور جمع‌ این‌ کلمه‌، بیبیان‌، در نام‌ محلة‌ چهل‌ بیبیان‌ و زیارتگاه‌ مشهور «پاک‌دامن‌ بیبیان‌ * » دیده‌ می‌شود.در تاریخ‌ و ادب‌، زنان‌ صاحب‌ نامی‌ با این‌ عنوان‌ شناخته‌اند، از جمله‌ بی‌بی‌ هرویّه‌، بنت‌ عبدالصمد، از مشاهیر حدیث‌ متوفی‌ در 477 (کحاله‌، ج‌ 1،ص‌160)؛ بی‌بی‌ ترکان‌ دختر قتلغ‌ ترکان‌ (حمدالله‌ مستوفی‌، ص‌ 532)؛ بی‌بی‌ خانم‌ همسر تیمور که‌ مسجد جامع‌ سمرقند به‌ نام‌ اوست‌ ( رجوع کنید به بی‌بی‌ خانم‌، مسجد * )؛ بی‌بی‌ آمنه‌ همسر نظام‌ شاه‌ که‌ با خانواده‌اش‌ به‌ تشیع‌ گروید (معصوم‌علیشاه‌، ج‌ 3، ص‌ 141)؛ و بی‌بی‌ منجّمه‌ * یا بیجة‌ منجمه‌ بانوی‌ ستاره‌شناس‌ ایرانی‌، که‌ فرزندش‌ ناصرالدین‌ حسین‌ (یحیی‌) صاحب‌ الاوامر العلائیة‌ فی‌ الامور العلائیة‌ در تاریخ‌ سلاجقة‌ آسیای‌ صغیر (ابن‌بی‌بی‌، مقدمة‌ مشکور، ص‌ هفده‌ ـ نوزده‌؛ رجبی‌، ص‌ 38) برخلاف‌ سنت‌ معمول‌، کنیة‌ خود، ابن‌بی‌بی‌، را با توجه‌ به‌ اهمیت‌ و نام‌آوری‌ مادر، از او گرفته‌ است‌. در میان‌ صوفیان‌ نیز زنان‌ بسیاری‌ با این‌ لقب‌ نامبردار بوده‌اند. شرافت‌ نوشاهی‌ در شریف‌التواریخ‌ (ج‌ 3، ص‌ 372ـ 393) سی‌ بانو را با عنوان‌ بی‌بی‌ نام‌ می‌برد که‌ بیعت‌ صوفیانه‌ کرده‌اند (برای‌ بانوانی‌ با عنوان‌ بی‌بی‌ که‌ در ادب‌ دست‌ داشته‌اند رجوع کنید به رجبی‌، ص‌ 33ـ 38).در میان‌ ایرانیان‌ و مسلمانان‌ شبه‌قاره‌، برای‌ حضرت‌ فاطمه‌ علیهاالسلام‌، «بی‌بی‌» تقریباً عَلَم‌ شده‌ است‌ (دهلوی‌، همانجا) و آثاری‌ نیز که‌ اینان‌ در سرگذشت‌ این‌ بانو نگاشته‌اند، عنوان‌ بی‌بی‌ فاطمه‌ دارد (برای‌ نمونه‌ رجوع کنید به منزوی‌، ج‌ 6، ص‌ 1080، ج‌ 12، ص‌ 1659).در فرهنگ‌ عامه‌، بی‌بی‌ در مثلهای‌ سایر در مفهوم‌ زن‌ خانه‌ به‌ کار رفته‌ است‌ (مشیری‌؛ دهخدا، ذیل‌ مادّه‌؛ بقائی‌، ص‌ 98). در خراسان‌ به‌ باور مردم‌ سفره‌ای‌ که‌ به‌ نام‌ بی‌بی‌حور برای‌ برآوردن‌ حاجات‌، انداخته‌ می‌شود، مؤثرترین‌ نذرها شمرده‌ می‌شود (اکبری‌ شالچی‌، همانجا) و نظیر آن‌ با تفاوتهایی‌ به‌ نام‌ بی‌بی‌سه‌شنبه‌ و بی‌بی‌مائده‌ در تاجیکستان‌ مرسوم‌ است‌.نام‌ تیره‌ای‌ از طایفة‌ بیرانوند * نیز بی‌بی‌طلایی‌ است‌ (دهخدا، ذیل‌ «بیرانوند»).منابع‌: ابن‌بی‌بی‌، اخبار سلاجقة‌ روم‌ ، چاپ‌ محمد جواد مشکور، تهران‌ 1350 ش‌؛ ایرج‌ افشارسیستانی‌، واژه‌نامة‌ سیستانی‌ ، تهران‌ 1365ش‌؛ جاوید اقبال‌، جاویدانِ اقبال‌ زنده‌رود: زندگینامة‌ محمد اقبال‌ لاهوری‌ ، ج‌ 1، ترجمه‌ و تحشیة‌ شهیندخت‌ کامران‌ مقدم‌ (صفیاری‌)، تهران‌ 1362 ش‌؛ امیرحسین‌ اکبری‌ شالچی‌، فرهنگ‌ گویشی‌ خراسان‌ بزرگ‌ ، تهران‌ 1370 ش‌؛ رضا انزابی‌نژاد و منصور ثروت‌، فرهنگ‌ معاصر ، تهران‌ 1366 ش‌؛ علی‌بن‌محمد انوری‌، دیوان‌ ، چاپ‌ محمدتقی‌ مدرس‌ رضوی‌، تهران‌ 1364 ش‌؛ محمدابراهیم‌ باستانی‌ پاریزی‌، خاتون‌ هفت‌ قلعه‌ ، تهران‌ 1368 ش‌؛ ناصر بقائی‌، امثال‌ فارسی‌ در گویش‌ کرمان‌ ، کرمان‌ 1370 ش‌؛ ابوالقاسم‌ پورحسینی‌، فرهنگ‌ لغات‌ و اصطلاحات‌ مردم‌ کرمان‌ ، کرمان‌ 1370 ش‌؛ عبدالرحمان‌بن‌احمد جامی‌، نفحات‌الانس‌ ، چاپ‌ محمود عابدی‌، تهران‌ 1370 ش‌؛ حمدالله‌بن‌ ابی‌بکر حمدالله‌ مستوفی‌، تاریخ‌ گزیده‌ ، چاپ‌ عبدالحسین‌ نوائی‌، تهران‌ 1362ش‌؛ علی‌اکبر دهخدا، لغت‌نامه‌ ، زیرنظر محمدمعین‌، تهران‌ 1325ـ 1359 ش‌؛ احمد دهلوی‌، فرهنگ‌ آصفیه‌ ، لاهور 1986؛ محمدحسن‌ رجبی‌، مشاهیر زنان‌ ایرانی‌ و پارسی‌گوی‌ از آغاز تا مشروطه‌ ، تهران‌ 1374ش‌؛ جمال‌ رضائی‌، واژه‌نامة‌ گویش‌ بیرجند ، چاپ‌ محمود رفیعی‌، تهران‌ 1373 ش‌؛ ضیاءالدین‌ سجادی‌، فرهنگ‌ لغات‌ و تعبیرات‌ با شرح‌ اعلام‌ و مشکلات‌ دیوان‌ خاقانی‌ شروانی‌ ، تهران‌ 1374ش‌؛ محمدپادشاه‌بن‌غلام‌ محیی‌الدین‌ شاد، آنندراج‌: فرهنگ‌ جامع‌ فارسی‌ ، چاپ‌ محمد دبیرسیاقی‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ شریف‌ احمد شرافت‌ نوشاهی‌، شریف‌التواریخ‌ ، ج‌ 3 : تذکرة‌ النوشاهیه‌ ، حصة‌ 11: روائح‌ الازهار ، گجرات‌ 1404/1984؛ غلامحسین‌ صدری‌ افشار، نسرین‌ حکمی‌، و نسترن‌ حکمی‌، فرهنگ‌ زبان‌ فارسی‌ امروز ، تهران‌ 1369ش‌؛ هیبت‌الله‌ غفاری‌، ساختارهای‌ اجتماعی‌ عشایر بویراحمد ( 64 ـ1300 ه .ش‌ )، تهران‌ 1368 ش‌؛ حسین‌ کاظم‌ قدری‌، تورک‌ لغتی‌ ، ج‌1، استانبول‌ 1927؛ عمررضا کحاله‌، اعلام‌النساء ، ج‌1، بیروت‌ ] بی‌تا. [ ؛ ذوالفقار کرمانی‌، جغرافیای‌ نیمروز ، چاپ‌ عزیزالله‌ عطاردی‌، تهران‌ 1374ش‌؛ مهشید مشیری‌، فرهنگ‌ زبان‌ فارسی‌: الفبایی‌ ـ قیاسی‌ ، تهران‌ 1369ش‌؛ محمد معصوم‌بن‌ زین‌العابدین‌ معصوم‌ علیشاه‌، طرائق‌ الحقایق‌ ، چاپ‌ محمد جعفر محجوب‌، تهران‌ 1339ـ 1345 ش‌؛ محمدمعین‌، فرهنگ‌ فارسی‌ ، تهران‌ 1363 ش‌؛ احمد منزوی‌، فهرست‌ مشترک‌ نسخه‌های‌ خطی‌ فارسی‌ پاکستان‌ ، اسلام‌آباد 1362ـ1370ش‌؛Annemarie Schimmel, Islamic names, Edinburg 1989.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

افسانه منفرد

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده