بیْبرس اول
معرف
الملک‌ الظاهر رکن‌الدین‌ صالحی‌ ، چهارمین‌ سلطان‌ مصر (حک : 658ـ676) از سلسلة‌ ممالیک‌ بحری‌ (یا بحریه‌)
متن
بَیْبَرس‌ اول‌، الملک‌ الظاهر رکن‌الدین‌ صالحی‌ ، چهارمین‌ سلطان‌ مصر (حک : 658ـ676) از سلسلة‌ ممالیک‌ بحری‌ (یا بحریه‌). ظاهراً در 620 به‌دنیا آمده‌ است‌. نخست‌ از جمله‌ بردگان‌ ترک‌ قِبچاق‌ بود که‌ سلطان‌ ایوبی‌، الملک‌ الصالح‌، خریده‌ بود. نخستین‌ مولای‌ او، اَیدَکِن‌ بُندُقدار بود، ازینرو بیبرس‌ به‌ بُندقُداری‌ ملقب‌ گردید. بندقدار در نوشتة‌ مارکو پولو چنین‌ آمده‌ است‌: «بُندُکدر ، سلطان‌ بابل‌» (چاپ‌ هَمبیس‌، 2). وی‌ نخستین‌ بار در 636 در صحنة‌ تاریخ‌ ظاهر شد؛ به‌ این‌ ترتیب‌ که‌ همراه‌ سروَرش‌، الملک‌ الصالح‌ که‌ در کَرَک‌ اسیر شده‌ بود، راهی‌ زندان‌ گردید. چند ماه‌ پس‌ از آن‌، در شام‌ به‌ نفع‌ سلطان‌ مصر جنگید. آنجا از زندگی‌ نظامی‌ درسی‌ جانفرسا گرفت‌ و نتایج‌ غم‌انگیز دسیسه‌های‌ آخرین‌ شاهزادگان‌ ایوبی‌ را مشاهده‌ کرد. در نبرد منصوره‌، فرمانده‌ سپاه‌ مصر بود و به‌ این‌ وسیله‌، پیروزی‌ نهایی‌ نصیب‌ فارَسکور شد و لوئی‌ نهم‌، پادشاه‌ فرانسه‌، به‌ اسارت‌ در آمد. به‌ تحریک‌ بیبرس‌، در 648 تورانشاه‌ به‌ قتل‌ رسید، اما این‌ جنایت‌ نتیجه‌ای‌ نداشت‌: بی‌همتی‌ و سست‌ عنصری‌ دردی‌ همه‌گیر بود و بی‌گمان‌، بیبرس‌ مسئول‌ آنهمه‌ بود، و پیدایی‌ حکومت‌ سلاطین‌ مملوک‌ هم‌ نتیجة‌ آن‌ حوادث‌ بود. آغاز کار البته‌ با خونریزی‌ همراه‌ بود و هنگامی‌ که‌ سلطان‌ قُطُز ] سومین‌ سلطان‌ مصر از سلسلة‌ ممالیک‌ بحری‌، حک : 657ـ 658 [ زمام‌ امور را به‌ دست‌ می‌گرفت‌، مغولان‌ سرزمینهای‌ شام‌ را اشغال‌ کرده‌ بودند. برخورد خونینی‌ در «عین‌ جالوت‌ * »، ] قریه‌ای‌ [ در فلسطین‌، رخ‌ داد که‌ در آن‌، سلطان‌ قطز دلاوریهای‌ شگفتی‌ از خود نشان‌ داد و کار با پیروزی‌ مصریان‌ خاتمه‌ یافت‌؛ اما این‌ پیروزی‌ به‌ همت‌ سلطانی‌ حاصل‌ آمده‌ بود که‌ با زحمت‌ فراوان‌ توانسته‌ بود سپاهی‌ به‌ راه‌ اندازد: بیبرس‌ خود در صف‌ مقدم‌ سپاه‌ می‌جنگید.ما از روند رویدادها اطلاع‌ دقیقی‌ نداریم‌، جز آنکه‌ قطز در سراپردة‌ خود به‌ دست‌ فرماندهانی‌ به‌ قتل‌ رسید که‌ بیبرس‌ هم‌ در میان‌ آنان‌ بود. سرانجام‌، بیبرس‌ در 658 به‌ سلطنت‌ رسید.در دوران‌ حکومت‌ او، هم‌ وحدت‌ فرماندهی‌ تحقق‌ یافت‌، و هم‌ جنگهای‌ پیروزمندانه‌ای‌ با فرانکها ] = گروهی‌ از قبایل‌ ژرمنی‌ [ صورت‌ گرفت‌. بیبرس‌، به‌ جای‌ تقویت‌ خانخانی‌ (فئودالیته‌) آن‌ را نابود کرد، زیرا خود خانواده‌ای‌ نداشت‌ که‌ بخواهد اعضای‌ آن‌ را به‌ ثروت‌ برساند. او در حمله‌های‌ دوردست‌ و نامترقبه‌ و سریعش‌، هر وجب‌ خاکی‌ را که‌ فتح‌ می‌کرد، بیدرنگ‌ آن‌ را در وضعیت‌ دفاعی‌ می‌نهاد. در داخل‌ کشور، تجدید سازمان‌ دستگاه‌ دولتی‌ نیز نظم‌ و تعادلی‌ استثنایی‌ داشت‌. بیبرس‌ علاوه‌ بر فعالیتهایش‌، که‌ می‌توان‌ با ذکر مثال‌ و تاریخ‌ برشمرد، ظاهراً با خوش‌بینی‌ خلل‌ناپذیری‌ بر همة‌ حوادث‌ مسلط‌ شده‌ بود.بیبرس‌ از 659 پایگاههای‌ حملات‌ آیندة‌ خود را استوار ساخت‌، از حِمْص‌ تا حَوْران‌ همة‌ قلعه‌هایی‌ را که‌ مغولان‌ ویران‌ کرده‌ بودند، تعمیر، و در آنها آزوقه‌ و سلاح‌ انبار کرد. این‌ تدابیر نظامی‌ در نظر او کافی‌ نبود، وی‌ برای‌ سرعت‌ در کسب‌ اطلاع‌ و سرعت‌ در ابلاغ‌ فرمانهای‌ خود، سازمان‌ بریدی‌ منظمی‌ ایجادکرد: دو بار در هفته‌، اخبار از همة‌ نقاط‌ کشور به‌ دست‌ او می‌رسید. خبر، در شرایط‌ عادی‌ چهار روزه‌ از قاهره‌ به‌ دمشق‌ می‌رفت‌. اخبار فوری‌تر با کبوتران‌ نامه‌رسان‌ ابلاغ‌ می‌شد و بیدرنگ‌ به‌ سمع‌ سلطان‌ می‌رسید.بیبرس‌ زرّادخانه‌ها را بکلی‌ تجدید سازمان‌ کرد و کشتیهای‌ جنگی‌ و باری‌ به‌ راه‌ انداخت‌. وی‌ نخست‌ اندک‌ اندک‌ به‌ تصرف‌ مستملکات‌ شاهزادگان‌ ایوبی‌ پرداخت‌: یکی‌ از افسران‌ را مسئول‌ امور اداری‌ شهر شَوْبَک‌ کرد. این‌ کار هم‌ بدون‌ هیچ‌ اقدام‌ نظامی‌ انجام‌ پذیرفت‌. سلطان‌ خود به‌ حلب‌ رفت‌ تا در ناحیة‌ اَنطاکیه‌، قدرت‌ فرانکها را بیازماید و کار این‌ لشکرکشی‌ را در دمشق‌ متوقف‌ ساخت‌. پس‌ از یک‌ سال‌ اقامت‌ در قاهره‌، در 661 عکّا را تهدید کرد، کَرک‌ را از مستملکات‌ خود به‌ شمار آورد و، به‌ این‌ ترتیب‌، یکی‌ از امیرنشینان‌ ایوبی‌ را از میان‌ برداشت‌؛ سپس‌ به‌ دمشق‌ بازگشت‌، باز به‌ مصر رفت‌ و به‌ بازرسی‌ شهر اسکندریه‌ پرداخت‌. در 662، چون‌ امیر ایوبی‌ حمص‌ در گذشت‌ و وارثی‌ باقی‌ نگذاشت‌، بیبرس‌ منطقة‌ حمص‌ را هم‌ به‌ کشور خود ملحق‌ کرد. در آن‌ حال‌، کار تدارکات‌ نظامی‌ بسرعت‌ پیش‌ می‌رفت‌ و عاقبت‌ سپاهی‌ هول‌انگیز فراهم‌ آمد.در اول‌ ربیع‌الثانی‌ 663، سلطان‌ سپاه‌ عظیم‌ خود را از قاهره‌ بیرون‌ کشید و این‌ خود آغاز جنگهای‌ بزرگی‌ با فرانکها بود که‌ تا 670 ادامه‌ داشت‌. همة‌ شهرهایی‌ که‌ دارای‌ استحکامات‌ بودند، یکی‌ پس‌ از دیگری‌ به‌ دست‌ بیبرس‌ افتادند: در 663، بندر قیصریه‌ سقوط‌ کرد و با سقوط‌ آن‌، مستملکات‌ فرانکها در سمت‌ جنوب‌، دو نیمه‌ گردید و شهر یافا منزوی‌ شد. در سمت‌ شمال‌، شهرهای‌ عَثْلیث‌ و حَیفا فتح‌ شد. شهرها به‌ محض‌ تصرف‌، ویران‌ می‌شدند تا در صورت‌ عقب‌نشینی‌ برای‌ دشمن‌ مراکز استواری‌ نباشند. پس‌ از آن‌، سپاه‌ به‌ سوی‌ جنوب‌ هجوم‌ برد و بندر اَرسوف‌ را فتح‌ کرد. در 664، در سراسر جبهه‌، حمله‌های‌ متقارنی‌ صورت‌ گرفت‌، اما بیشتر کوششها در فتح‌ صَفَد واقع‌ در شمال‌ غربی‌ دریاچة‌ طبریه‌ ] یا دریای‌ جلیل‌/ دریای‌ گالیله‌ [ متمرکز شده‌ بود؛ شهر پس‌ از محاصره‌ای‌ جانکاه‌ فتح‌ شد. بیبرس‌ در 666، به‌ حصار یافا رو آورد، این‌ شهر یک‌ روز هم‌ نتوانست‌ مقاومت‌ کند. گزارش‌ این‌ حملة‌ نظامی‌ که‌ روی‌ درِ مسجد بزرگ‌ رَمْله‌ در فلسطین‌ حک‌ شده‌ و هنوز باقی‌ است‌، چنین‌ است‌: «سحرگاهان‌ یافا را در محاصره‌ گرفت‌ و پس‌ از سه‌ ساعت‌، در همان‌ روز شهر را به‌ اذن‌ خداوند گشود.» چند هفته‌ بعد، خط‌ دفاعی‌ دیگری‌ نیز شکسته‌ شد و بر اثر آن‌، رود لیتانی‌ و قلعة‌ بوفور ، روبروی‌ صور ، به‌ خاک‌ اسلام‌ پیوست‌. در همین‌ زمان‌ بود که‌ ناگاه‌ سپاهیان‌ مصر در آخرین‌ حد جنوبی‌ امپراتوری‌ لاتینی‌، سر درآورد و انطاکیه‌ تسلیم‌ گردید. واکنش‌ این‌ فتح‌، شاید از واکنش‌ فتح‌ بیت‌المقدس‌ به‌ دست‌ صلاح‌الدین‌ هم‌ شدیدتر بود، زیرا از آغاز جنگهای‌ صلیبی‌، انطاکیه‌ پیوسته‌ به‌ فرانکها تعلق‌ داشت‌. قلاع‌ اطراف‌ شهر هم‌ بیش‌ از آن‌ مقاومت‌ نکردند و بیبرس‌ از این‌ موفقیت‌ سود جست‌ و با پادشاه‌ ارمنستانِ صغری‌ که‌ ناچار شده‌ بود بخشی‌ از سرزمینهای‌ خود را به‌ سلطان‌ مصر واگذارد پیمان‌ صلحی‌ امضا کرد. آخرین‌ حملة‌ او از حمص‌ آغاز شد و خطوط‌ دوردست‌ دفاع‌ را در طرابلس‌ قطع‌ کرد، از این‌ قرار که‌ در 669 همة‌ قلاع‌ سَفیثا و کَرک‌ و عَکّا را طی‌ دو ماه‌ تصرف‌ کرد. در خلال‌ همین‌ احوال‌، سلطان‌ که‌ معمولاً در قاهره‌ یا در دمشق‌ می‌زیست‌، در 667 به‌ حج‌ رفت‌. پس‌ از مذاکراتی‌ در 668، سرکردة‌ قلاع‌ اسماعیلیه‌ به‌ پرداختن‌ خراج‌ به‌ سلطان‌ تن‌ در داد. سلطان‌ نیز که‌ از لشکرکشی‌ سن‌ لوئی‌ به‌ تونس‌ نگران‌ بود، زمانی‌ اندیشید که‌ مغربیان‌ را یاری‌ دهد. پس‌ از رفع‌ نگرانی‌، دوباره‌ به‌ فتح‌ قلاع‌ اسماعیلیه‌ رفت‌ و سپس‌ به‌ قاهره‌ بازگشت‌. او سال‌ 670 را به‌ بازرسی‌ عمومی‌ شام‌ اختصاص‌ داد. به‌ گزارش‌ تاریخ‌نگاران‌، سلطان‌ در طول‌ راه‌ مسیر خود را تغییر می‌داد تا مطمئن‌ شود که‌ کسی‌ از سفرش‌ آگاه‌ نشده‌، سپس‌ سرزده‌ وارد می‌شد. در 671 از دمشق‌ به‌ بیره‌جک‌ * ] در آناطولی‌ [ لشکر کشید و نزدیک‌ این‌ شهر، یک‌ دسته‌ سپاه‌ مغول‌ را نابود کرد. در همین‌ احوال‌، لشکرهای‌ دیگری‌ در نوبه‌ ] یا نوبیا/ نوبی‌ [ و بَرقه‌ و ارمنستان‌ به‌ جنگ‌ مشغول‌ بودند. فرانکها با سلطان‌ پیمان‌ متارکه‌ بستند، اما پس‌ از یک‌سال‌ آرامش‌، باز بیبرس‌ در 674 به‌ ارمنستان‌ رفت‌ و شهرهای‌ سیس‌ و اَیاس‌ را فتح‌ کرد. در همین‌ سال‌، فرمانده‌ سپاه‌ او به‌ نوبه‌ لشکر کشید. در 675، بیبرس‌ به‌ آسیای‌ صغیر رفت‌ و پس‌ از شکستن‌ سپاه‌ مشترک‌ سلجوقی‌ و مغولی‌، قیصریه‌ را در سرزمین‌ قَباذِق‌ ] = کاپّادوکیا/ کَپَّدوکیه‌، ناحیة‌ باستانی‌ در آسیای‌ صغیر [ تصرف‌ کرد، سپس‌ به‌ دمشق‌ بازگشت‌.صلیبیون‌، پس‌ از آن‌ شکستها، دیگر قد راست‌ نکردند. هنگام‌ مرگ‌ بیبرس‌، سرزمینهایی‌ که‌ پادشاهی‌ فرانکها از دست‌ داده‌ بود، عبارت‌ بود از: امیرنشین‌ انطاکیه‌؛ در جنوب‌ نیز، مرز از یافا به‌ عکّا (به‌ عقب‌) انتقال‌ یافته‌ بود. به‌ طور کلی‌، صلیبیون‌ تنها مالک‌ باریکة‌ اندکی‌ از سواحل‌ دریا بودند، حال‌ آنکه‌ ممالیک‌، همة‌ بلندیها را در دست‌ داشتند.در طی‌ هفده‌سال‌ سلطنت‌ بیبرس‌، 38 نبرد در سوریه‌ صورت‌ گرفت‌. از مجموع‌ نُه‌ نبرد با مغولان‌، تنها آخرین‌ نبرد به‌ ابتکار بیبرس‌ آغاز شد، و نبردهای‌ دیگر در واقع‌ ضد حمله‌ به‌ شمار می‌آمدند. پنج‌ جنگ‌ عمده‌ با ارمنستان‌ صغری‌، و سه‌ حمله‌ به‌ اسماعیلیان‌ یعنی‌ حشاشین‌ انجام‌ گرفت‌. فرانکها، که‌ از همه‌بیشتر مصدوم‌ شدند، 21 بار از سپاهیان‌ مصر شکست‌ خوردند.فعالیتهای‌ سپاهیگری‌ بیبرس‌، به‌ صدور فرمان‌ منحصر نبود، او شخصاً فرماندهی‌ پانزده‌ جنگ‌ را به‌ عهده‌ گرفت‌ و هنگام‌، ضرورت‌، از به‌ خطر انداختن‌ جان‌ خود نیز پروا نداشت‌. ظاهراً بیبرس‌ نیمی‌ از ایام‌ سلطنتش‌ را در قاهره‌ (پایتختش‌) گذرانده‌ و 26 بار نیز از پایتخت‌ خارج‌ شده‌، و به‌ تحقیق‌ بیش‌ از چهل‌ هزار کیلومتر راه‌ درنوردیده‌ است‌.به‌ یُمن‌ توان‌ پرجوش‌ این‌ سرکردة‌ استثنایی‌، مصر که‌ یک‌ انقلاب‌ داخلی‌ را پشت‌ سرگذاشته‌ بود و در معرض‌ خطر رقیبان‌ زورمندی‌ چون‌ صلیبیون‌ و مغولان‌ و اسماعیلیان‌ قرار داشت‌، ناگهان‌ چنان‌ شد که‌ می‌توانست‌ ارادة‌ خود را بر خاورزمین‌ تحمیل‌ کند. آشوبی‌ که‌ پس‌ از سقوط‌ خلافت‌ عباسی‌ بغداد پدیدار شده‌ بود، پیوندهای‌ بلهوسانه‌ میان‌ صلیبیون‌ و مغولان‌، امکان‌ دائمی‌ توطئه‌ از جانب‌ امیران‌ ایوبی‌ که‌ اموالشان‌ را گرفته‌ بودند، و آزمندیهای‌ افسران‌ بزرگ‌ مملوک‌، موجب‌ می‌شود که‌ به‌ اهمیت‌ موفقیتهای‌ بیبرس‌ بهتر پی‌ببریم‌.در شخصیت‌ بیبرس‌، این‌ خود بارقة‌ نبوغی‌ است‌ که‌ پس‌ از ویرانیهایی‌ که‌ در 656 به‌دست‌ مغولان‌ رخ‌ داده‌ بود، وامانده‌ مردی‌ از خانوادة‌ عباسی‌ را بیاورد و در قاهره‌ به‌ عنوان‌ پیشوای‌ مطلق‌ بر نشاند. البته‌ از این‌ کار تنها جنبة‌ معنوی‌ آن‌ مورد نظر نبود، زیرا سلطان‌، نتایج‌ فوری‌ و ملموس‌ آن‌ را هم‌ که‌ همانا تسلط‌ بر شهرهای‌ مقدس‌ حجاز بود، در نظر داشت‌. خلاصه‌ اینکه‌ حکومت‌ مصر توانست‌ پس‌ از آن‌، خود را «مملکت‌ اسلامی‌» بخواند.اعمال‌ این‌ جنگجوی‌ بی‌نظیر موجب‌ شد که‌ وی‌، حتی‌ در زمان‌ حیات‌، به‌ جهان‌ افسانه‌ راه‌ یابد، اما حماسة‌ بیبرس‌ مسلّماً به‌ پای‌ زندگی‌ واقعی‌ و ماجراجویانة‌ وی‌ نمی‌رسد. حکایت‌ مرگ‌ او هم‌، که‌ با نوشیدن‌ جام‌ زهرآلودی‌ سر می‌رسد که‌ برای‌ دیگری‌ تهیه‌ شده‌ بوده‌، پایانی‌ افسانه‌آمیز است‌.منابع‌: دو منبع‌ عمده‌ برای‌ زندگانی‌ بیبرس‌، زندگینامه‌های‌ ابن‌عبدالظاهر و ابن‌شدّاد است‌ که‌ هیچکدام‌ از آنها کامل‌ نیست‌. نسخه‌ای‌ خطی‌ از اثر عبدالظاهر، موجود در موزة‌ بریتانیا، شرح‌ وقایع‌ را تا ابتدای‌ سال‌ 663/1265 در بر می‌گیرد. این‌ نسخه‌ با ترجمة‌ انگلیسی‌ آن‌ توسط‌ س‌.ف‌. صادق‌ با عنوان‌ Baybars I of Egypt در 1956 در داکا منتشر شده‌ است‌، نسخة‌ کاملتری‌ از همین‌ اثر، موجود در کتابخانة‌ فاتح‌، را ا. ا. خویتر ویرایش‌ کرده‌ است‌ (برای‌ اطلاعات‌ بیشتر ؤB. Lewis, "The sources for the history of the Syrian Assassins", Speculum , XXVII (1952), 488; Cl. Cahen in Arabica, v, 1958, 211-212; P. M. Holt in BSOAS , XXII, 1959, 143-145).نسخة‌ خطی‌ منحصر به‌ فرد و ناقصی‌ از زندگینامة‌ بیبرس‌ اثر ابن‌شدّاد، که‌ مشتمل‌ بر وقایع‌ سالهای‌ 670ـ676/ 1272ـ 1278 می‌شود، در ادرنه‌ توسط‌ ش‌. یالتقایا پیدا شد، و وی‌ ترجمة‌ ترکی‌ خلاصه‌ای‌ از آن‌ را بدون‌ اصل‌ عربی‌ آن‌ با عنوان‌ Baypars Tarihi در 1941 در استانبول‌ منتشر ساخت‌. اطلاعات‌ بیشتر در منابع‌ تاریخی‌ عمومی‌ پیدا می‌شود (مقریزی‌، ذهبی‌، ابن‌تعری‌بردی‌، و غیره‌). نیز رجوع کنید به IA , s.v. "Baybars I" (by M. Fuad Kخprدlد); E. Quatremةre, Sultans Mamlouks , 1 ff.; M.Dj. Suru ¦r, al-Za ¦hir Baybars, Cairo 1938,و تواریخ‌ عمومی‌ مصر در قرون‌ وسطی‌ از جمله‌:S. Lane-Poole, A history of Egypt in the Middle Ages 2 , London 1914, index; G. Wiet, L'Egypte arabe ...642-1517, in Histoire de la nation إgyptienne, ed. G. Hanotaux, IV, Paris [n.d.], 367-382, 403-438.برای‌ کتیبه‌ها رجوع کنید به RCEA , XI, nos. 4221, 4344, XII, nos. 4476-4478, 4485, 4501, 4528, 4552-4553, 4556-4557, 4562, 4565, 4586, 4588- 4589, 4593, 4600, 4608, 4611-4612, 4623-4626, 4638, 4660, 4750-4662, 4673, 4686, 4690, 4692, 4714, 4723-4724, 4726-4728, 4730, 4732-4735,, 3737-4740, 4746, 4750- 4752.برای‌ سایر منابع‌ رجوع کنید به G. Wiet, Les Biographies du Manhal S ¤a ¦f i ¦, no. 708.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

گ . ویه با اندکی تلخیص از ( د. اسلام )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده