بیْبرس مسجد
معرف
بنایی‌ در قاهره‌ که‌ به‌ دستور بیبرس‌ اول‌ معروف‌ به‌ بُندُقداری‌ (متوفی‌ 676)، از سلاطین‌ ممالیک‌ بحری‌، ساخته‌ شده‌ است‌
متن
بَیْبَرس‌، مسجد ، بنایی‌ در قاهره‌ که‌ به‌ دستور بیبرس‌ اول‌ معروف‌ به‌ بُندُقداری‌ (متوفی‌ 676)، از سلاطین‌ ممالیک‌ بحری‌، ساخته‌ شده‌ است‌. این‌ مسجد، قدیمترین‌ مسجد از دورة‌ سلاطین‌ مملوک‌ است‌ که‌ تا به‌ امروز باقیمانده‌ و در بین‌ آثار خیریة‌ بسیار زیاد بانی‌ آن‌، یکی‌ از بزرگترین‌، و در تاریخ‌ هنر، یکی‌ از با ارزشترین‌ آنهاست‌. مسجد بیبرس‌ در خارج‌ باروی‌ قاهره‌، در محلة‌ حسینیه‌ و در میدان‌ قره‌قوش‌، که‌ ] سلطان‌ [ بیبرس‌ در آنجا گردش‌ و چوگان‌بازی‌ می‌کرده‌، قرار دارد. بنابر کتیبة‌ این‌ مسجد، ساخت‌ آن‌ در 665 آغاز شد و، به‌ نوشتة‌ منابع‌، در 667 پایان‌ یافت‌. بیبرس‌ در 666، به‌ شام‌ لشکر کشید و شهر یافا را از صلیبیّون‌ گرفت‌ و قلعة‌ آن‌ را خراب‌ کرد؛ سپس‌ مصالحی‌ از قبیل‌ الوار و سنگهای‌ مرمر به‌ دست‌ آمده‌ را به‌ قاهره‌ فرستاد تا به‌ نشان‌ پیروزی‌ خود، در ساخت‌ مقصوره‌، محراب‌ و قبة‌ مسجد به‌ کار رود.هر یک‌ از اضلاعِ این‌ مسجدِ چهارگوش‌، صد متر است‌. دیواری‌ به‌ ارتفاع‌ 96ر10 متر، از قطعه‌ سنگهای‌ مکعب‌، در اطراف‌ آن‌ ساخته‌ شده‌ است‌. در بالای‌ دیوار، مزغلهایی‌ تزیین‌ شده‌ به‌ ارتفاع‌ حدود 30ر1 متر وجود داشته‌ که‌ نمونه‌های‌ آن‌، امروزه‌، فقط‌ در سمت‌ قبله‌ دیده‌ می‌شود. این‌ مسجد جدا از بناهای‌ دیگر ساخته‌ شده‌ و در چهارگوشة‌ آن‌ چهار برجستگی‌ مدور برج‌گونه‌ وجود دارد که‌ دو برج‌ دیوار قبله‌ به‌شکل‌ مکعب‌، و دو برج‌ دیگر به‌صورت‌ مکعب‌ مستطیل‌ است‌. دیوارهای‌ شمال‌ شرقی‌ و جنوب‌ غربی‌ مسجد، هر کدام‌، از خارج‌ با هشت‌ ستون‌ کمکی‌ تقویت‌ گردیده‌ و در دیوارهای‌ بیرونی‌، پنجره‌هایی‌ با قوس‌ جناغی‌، شبکه‌های‌ گچی‌ و مزغلهای‌ پلّه‌دار ایجاد شده‌ است‌. درِ اصلی‌ در وسط‌ ضلع‌ شمال‌ غربی‌، مقابل‌ محراب‌ واقع‌ شده‌ است‌ و 83ر11 متر پهنا دارد و به‌ شکل‌ مکعبی‌ است‌ که‌ از عرض‌ دیوار بیرون‌ زده‌ است‌؛ این‌ در با طاقچه‌های‌ قوسی‌ و اشکالی‌ با دندانه‌های‌ لوزی‌شکل‌ تزیین‌ شده‌ است‌. در دو طرف‌ این‌ در، دو ستون‌ مرمری‌ بوده‌ که‌ مفقود شده‌ است‌. در سمت‌ چپ‌ و راست‌ این‌ ستونها طاقچه‌هایی‌ مقرنس‌کاری‌ شده‌، از جمله‌ دو طاقچة‌ سه‌گوش‌ در طرفین‌ فوقانی‌ طاق‌ در ورودی‌، وجود دارد. این‌ طاقچه‌ها بعلاوة‌ کلمة‌ «الله‌» در میان‌ گل‌ و بته‌های‌ گچبری‌ شدة‌ ستاره‌ شکل‌ در فوقانی‌ترین‌ قسمت‌ سردر، تزیینات‌ این‌ قسمت‌ مسجد را تکمیل‌ می‌کنند. راهروِ متصل‌ به‌ این‌ در، همانند آنچه‌ در باب‌الفتوح‌ دیده‌ می‌شود، دارای‌ قبه‌ای‌ کم‌ارتفاع‌ و استوار بر لچکیهاست‌. در گذشته‌، در بالای‌ این‌ در، مناره‌ای‌ با بدنة‌ مستطیلی‌شکل‌ وجود داشته‌ است‌. دو درِ دیگر مسجد، در اضلاع‌ شمال‌شرقی‌ و جنوب‌غربی‌اند که‌ به‌ صحن‌ گشوده‌ می‌شوند. راهروهای‌ این‌ دو در دارای‌ قوسهای‌ ضربدری‌ است‌.بنای‌ این‌ مسجد، متشکل‌ است‌ از صحن‌ تقریباً چهارگوش‌ روباز با رواقهایی‌ در اطراف‌ آن‌، و شبستانی‌ با سقفهای‌ چوبی‌ مسطّح‌ و قبه‌ای‌ در میان‌ آنها. این‌ سقفها در طرف‌ قبله‌، روی‌ شش‌ ردیف‌ ستون‌ استوار شده‌اند، و محل‌ اصلی‌ شبستان‌ در جلو محراب‌ دارای‌ نُه‌ قسمت‌ 3*3 متر، قوسی‌ است‌ که‌ با نرده‌هایی‌ از اطراف‌ جدا شده‌ است‌ و به‌ امر بیبرس‌، همانند آنچه‌ در آرامگاه‌ شافعی‌ دیده‌ می‌شود، با گنبدی‌ بزرگ‌ و چوبی‌ پوشیده‌ شده‌ بوده‌ که‌ در گذشته‌های‌ دور فروریخته‌ است‌.روش‌ ساختن‌ گنبد نُه‌ قسمتی‌ در بالای‌ محراب‌، که‌ ریشة‌ آن‌ به‌ معماری‌ سلجوقی‌ در ایران‌ باز می‌گردد، احتمالاً از طریق‌ آناطولی‌ به‌مصر منتقل‌ شده‌ است‌. رواقهای‌ سمت‌ درِ اصلی‌ بر دو ردیف‌ ستون‌، و در هر یک‌ از جنبها نیز بر سه‌ ردیف‌ ستون‌ قرار دارند؛ لیکن‌ امروزه‌، همانگونه‌ که‌ بسیاری‌ از ستونها ویران‌ و نابود شده‌، سقفهای‌ بالای‌ رواقها نیز فروریخته‌ است‌.از ویژگیهای‌ جالب‌ این‌ مسجد، تزیینات‌ سنگی‌ روشن‌ ـ تیرة‌ متناوب‌ آن‌ است‌ که‌ امروزه‌ نیز در یکی‌ از ورودیها دیده‌ می‌شود؛ در معماری‌ اسلامی‌، به‌این‌ نوع‌ تزیینات‌ اصطلاحاً «ابلق‌» می‌گویند. بنابر عقیدة‌ کرسول‌ ، این‌ تزیینات‌ قدیمترین‌ نمونة‌ معماری‌ است‌ که‌ بعدها در بناهای‌ قاهره‌ به‌صورت‌ یک‌ ویژگی‌ رایج‌ گشت‌. شبکه‌های‌ گچبری‌ پنجره‌های‌ مسجد با قوسهای‌ جناغی‌ و با اشکال‌ کنده‌کاری‌ درهم‌ ] = به‌ شیوة‌ عربی‌ [ تزیین‌ شده‌ است‌.تا اوایل‌ قرن‌ دهم‌، بعضی‌ قسمتهای‌ این‌ مسجد رو به‌ ویرانی‌ نهاد، و اقدامی‌ برای‌ تعمیر آن‌ صورت‌ نگرفت‌ و مدتی‌ انبار مهمّات‌ شد. بعد از اشغال‌ فرانسویان‌، مصالح‌ فروریختة‌ آن‌ فروخته‌ شد، و پس‌ از بعضی‌ تغییرات‌، از این‌ مسجد به‌ عنوان‌ قلعه‌، به‌نام‌ قلعة‌ سولکووسکی‌ ، استفاده‌ می‌کردند. در زمان‌ محمدعلی‌ پاشا، این‌ مسجد به‌اردوگاه‌ سربازی‌ و کارگاه‌ صابون‌سازی‌ تبدیل‌ شد. در 1231، بعضی‌ از ستونهای‌ مرمری‌ و سنگهای‌ آن‌ در ساختمان‌ رواق‌ شراقوت‌ جامع‌ الازهر، و در ساختمان‌ قصرالنّیل‌ به‌کار برده‌ شد. بعد از 1299، و در دورة‌ حاکمیت‌ انگلیسیها، این‌ مسجد به‌عنوان‌ نانوایی‌ و کشتارگاه‌ نظامی‌ به‌کار می‌رفت‌ و، به‌ همین‌ دلیل‌، مردم‌، به‌آن‌ «کشتارگاه‌ انگلیسیها» می‌گفتند. سرانجام‌، در 1333، از حالت‌ کشتارگاه‌ درآمد و در 1336 مؤسسة‌ آثار تاریخی‌ مصر آن‌ را در اختیارگرفت‌ و، پس‌ از تعمیرات‌، دوباره‌ به‌صورت‌ مسجد درآورد. در سالهای‌ بعد، شهرداری‌، میدان‌ الظاهر را که‌ این‌ مسجد در آن‌ واقع‌ شده‌ است‌ بازسازی‌ کرد و بدین‌ترتیب‌، نه‌تنها خودِ میدان‌ به‌ صورت‌ درخور وقف‌ بانی‌ آن‌ درآمد بلکه‌ مسجد بیبرس‌ نیز زیبایی‌ و شکوه‌ پیشین‌ خود را بازیافت‌.منابع‌: علی‌باشا مبارک‌، الخطط‌ التوفیقیة‌ الجدیدة‌ لمصر القاهرة‌ ، قاهره‌ 1986، ج‌ 5، ص‌ 10؛ سعاد ماهر محمد، مساجد مصر و اولیاؤها الصالحون‌ ، ج‌ 3، قاهره‌ 1391/1971، ص‌ 32ـ37؛ احمدبن‌ علی‌ مقریزی‌، کتاب‌ المواعظ‌ و الاعتبار بذکر الخطط‌ و الا´ثار ، بولاق‌ 1270، ج‌ 2، ص‌ 300؛Architecture of the Islamic world , ed., George Michell, London 1984, 118, 129, 225-226; D. Behrens-Abouseif, Islamic architecture in Cairo: an introduction , Leiden 1989, 94-95; idem, The minarets of Cairo , Cairo 1987, 170-172; Jonathan Bloom, "The mosque of Baybars el- Bundukda ¦r ¦âin Cairo", Annales Islamologique , XVIII (1982), 45ff.; K. A. C. Creswell, The muslim architecture of Egypt , Oxford 1952-1960, II, 155 ff.; R. B. Parker, et al., Islamic monuments in Cairo. A practical guide , Cairo 1985, 271-272.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

دوریس برنس و ابوسیف ( د. ا. د. ترک )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده