بیانی خوارزمی محمدیوسف فرزند باباجان بیگ
معرف
مترجم‌، تاریخنگار، شاعر و خوشنویس‌ سدة‌ سیزدهم‌
متن
بیانی‌ خوارزمی‌ ، محمدیوسف‌ فرزند باباجان‌بیگ‌، مترجم‌، تاریخنگار، شاعر و خوشنویس‌ سدة‌ سیزدهم‌. در 1274 ش‌/ 1858 در روستای‌ «بدرخان‌» از حوالی‌ شهر خیوه‌ به‌ دنیا آمد و در 1302 ش‌/ 1923 در خوارزم‌ وفات‌ یافت‌ ( د. ازبکستان‌ ، ج‌ 2، ص‌ 24؛ د. تاجیکی‌ ، ج‌ 1، ص‌ 349). پدر بیانی‌، نوة‌ «التوآذرخان‌»، خان‌ خوارزم‌ (1219ـ1221/ 1804ـ 1806) بود (بیانی‌خوارزمی‌، 1991، ص‌ 184؛ د. ازبکستان‌ ، همانجا). وی‌ پس‌ از دبیرستان‌، در مدرسه‌های‌ عالی‌ به‌ تحصیل‌ تاریخ‌، ادبیات‌ و پزشکی‌ پرداخت‌ و در انواع‌ خط‌ بخصوص‌ ثلث‌، کوفی‌، ریحانی‌ و شکسته‌ مهارت‌ یافت‌. آثاری‌ از خط‌ وی‌ در کتابخانه‌ها در دست‌ است‌. بیانی‌ به‌ شاعری‌ نیز پرداخت‌ و در گونه‌های‌ سنتی‌ شعر ترکی‌ و فارسی‌ طبع‌آزمایی‌ کرد؛ دو نسخة‌ دستنویس‌ از دیوان‌ اشعار او (به‌ شماره‌های‌ 1120، 6ر6666) در پژوهشگاه‌ خاورشناسی‌ «بیرونی‌» تاشکند موجود است‌ ( > فرهنگستان‌ علوم‌ ازبکستان‌ < ، ج‌ 7، ص‌ 207ـ 208). شعرهای‌ فارسی‌ او در خلال‌ آثار منثورش‌، در جُنگها و بیاضها، از جمله‌ در گنجینة‌ دستنویسهای‌ «میرزایف‌» در فرهنگستان‌ علوم‌ تاجیکستان‌ (نسخه‌های‌ خطی‌ ش‌ 2333، 1853، 675) نقل‌ شده‌ است‌ ( > فرهنگستان‌ علوم‌ تاجیکستان‌ < ، ج‌ 5، ص‌ 20، 110، 179). وی‌ موسیقی‌شناس‌ و موسیقیدان‌ هم‌ بود، بویژه‌ سازهای‌ تنبور و کمانچه‌ را خوب‌ می‌نواخت‌ ( د.ازبکستان‌ ، همانجا). به‌ گفته‌ای‌، منصبی‌ در دربار نداشت‌ (بیانی‌ خوارزمی‌، 1962، ص‌ 3)، ولی‌ به‌ قولی‌ دیگر، از مقربان‌ دربار و دیوان‌بیگی‌ بود ( > مشرق‌ زمین‌ ـ بوستان‌ حکمت‌ < ، ص‌ 358). بیانی‌، که‌ از مردان‌ روشنفکر زمان‌ خود بود، دو اثر مهم‌ دارد که‌ عبارت‌ است‌ از: شجرة‌ خوارزمشاهی‌ (1329ـ1332/ 1911ـ1914)، دربارة‌ سرزمین‌ خوارزم‌ از زمان‌ استیلای‌ مغول‌ تا ابتدای‌ سدة‌ بیستم‌ که‌ دو نسخة‌ خطی‌ از آن‌ در فرهنگستان‌ علوم‌ ازبکستان‌ (شماره‌های‌ 274 و 9596) نگهداری‌ می‌شود و متن‌ مختصرش‌ چاپ‌ و نشر شده‌ است‌؛ تاریخ‌ خوارزم‌ که‌ در تکمیل‌ وقایع‌ کتاب‌ نخست‌ نوشته‌ شده‌ و هشت‌ باب‌ (از شانزده‌ باب‌) آن‌ اکنون‌ در دست‌ نیست‌ (بیانی‌خوارزمی‌،1991، ص‌ 178؛ د. ازبکستان‌ ، همانجا).بخش‌ عمدة‌ آثار بیانی‌ را ترجمه‌ تشکیل‌ داده‌ است‌. در 1319/1901 کتاب‌ صحایف‌ الاخبار درویش‌ احمد رااز عربی‌ به‌ ترکی‌ و در 1334/1915 شیبانی‌نامة‌ کمال‌الدین‌ بناییِ هروی‌ * را از فارسی‌ به‌ ترکی‌ برگرداند. از ترجمه‌های‌ ارزندة‌ او تاریخ‌ طبری‌ است‌ که‌ بر پایة‌ تحریر فارسی‌ بلعمی‌ به‌ ترکی‌ صورت‌ گرفته‌ است‌ ( د. ازبکستان‌ ؛ د. تاجیکی‌ ، همانجاها).راجع‌ به‌ روزگار و آثار بیانی‌ و بویژه‌ خدماتش‌ در تاریخنگاری‌، به‌ کتابی‌ با نام‌ آثار تاریخی‌ مؤنس‌، آگهی‌ و بیانی‌ ، که‌ به‌ قلم‌ دکتر منیروف‌، در 1339 ش‌/1960 در تاشکند منتشر شده‌ است‌ ( د.ازبکستان‌ ، همانجا)، می‌توان‌ مراجعه‌ کرد.منابع‌:Akademii nauk Tadz §ikeska ¦y, Katala ¦g Va ¦sta ¦c §nikh ruka ¦pisey Akademii nauk Tadz §ikska ¦y SSR, vol.5, ed. A. M. Mirzoeva and A. E. Bertelsa, Dushanbe 1974; Akademii nauk Uzbekska ¦y, Sa ¦branie va ¦sta ¦c §nikh ruka ¦pisey Akademii nauk Uzbekska ¦y SSR, vol.7, ed. A. Yrunbaeva and L. M. Epifanovoy, Tashkent 1964; Mohammad Yusu ¦f Baya ¦n ¦âKha ¦razm ¦â, Ghazallar, ed. S. Ghan ¦âyewa ¦, Tashkent 1962; idem, Shajara-ye Kha ¦razmsha ¦h i ¦, ed. Nus ¤rat Alla ¦h Jum ـ ayuf and Ik ¤bala ¦y Az ¦âza ¦wa, Tashkent 1991; Ensiklopediya ¦yi Sa ¦vetii Ta ¦jik , vol. I, Dushanbe 1978; Mashrik ¤zamin-h ¤ikmat bu ¦sta ¦ni , trans. and compiled by H amidjan Hamidi and Mahmud Hasani , Tashkent 1997; Uzbek Savet Ensiklopediyasi, Tashkent 1971-1980.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

رحیم مسلمانیان قبادیانی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده