البیان و التبیین (یا البیان و التبیان )
معرف
از مهمترین‌ آثار عمروبن‌ بحر جاحظ‌ بصری‌ (160ـ255) نویسندة‌ بزرگ‌ عرب‌
متن
البیان‌ و التبیین‌ (یا البیان‌ و التبیان‌ )، از مهمترین‌ آثار عمروبن‌ بحر جاحظ‌ بصری‌ (160ـ255) نویسندة‌ بزرگ‌ عرب‌. این‌ کتاب‌ را از امهات‌ کتب‌ ادب‌ عربی‌ شمرده‌اند (ابن‌خلدون‌، ج‌ 2، ص‌ 1175). البیان‌ کتابی‌ است‌ در انواع‌ بیان‌، همراه‌ با منتخباتی‌ از خطب‌ بلیغ‌، مواعظ‌ و احوال‌ سخنوران‌ برجسته‌ و مشاهیر اسلام‌، تشریح‌ لحن‌ یعنی‌ لغزش‌ نحوی‌ در گفتار مستعربه‌، لطایف‌، اشعار و نیز بسیاری‌ اشارات‌ تاریخی‌ و فواید بلاغی‌ و تحلیل‌ فن‌ خطابه‌. در حقیقت‌ سرمشق‌ همة‌ جُنگهای‌ معتبر عربی‌ از قبیل‌ المعارف‌ و عیون‌الاخبار ِ ابن‌قتیبه‌، المحاضرات‌ ِ راغب‌، العقدالفرید ِ ابن‌عبدربه‌، ربیع‌ الابرار ِ زمخشری‌ و نثرالدر ِ ابوسعدآبی‌ البیان‌ است‌. نام‌ دیگر این‌ اثر البیان‌ والتبیان‌ است‌ ( رجوع کنید به جاحظ‌، 1410، ص‌ 603) و ظاهراً دو تحریر داشته‌ که‌ دومی‌ بهتر بوده‌ است‌ (یاقوت‌ حموی‌، ج‌ 16، ص‌ 106). البیان‌ در اواخر عمر جاحظ‌ و سنین‌ کمال‌ ادبی‌ او تألیف‌ شده‌ و ظاهراً آن‌ را همزمان‌ با الحیوان‌ می‌نوشته‌ است‌ ( حاجری‌ ، ص‌ 425). جاحظ‌ تحریر اول‌ البیان‌ والتبیین‌ را به‌ احمدبن‌ابی‌دُؤاد * ، قاضی‌ متنفذ و متعصب‌ معتزلی‌، تقدیم‌ کرده‌ است‌ و این‌ ظاهراً باید بعداز 233 باشد که‌ ابن‌ابی‌دؤاد قدرت‌ فراوان‌ یافت‌ (ابن‌ندیم‌، ص‌ 210). جاحظ‌ را باید از پیشگامان‌ بلاغت‌ و تحلیل‌ فن‌ خطابت‌ دانست‌، زیرا همچنانکه‌ طه‌حسین‌ (ج‌ 2، ص‌ 481) اشاره‌ کرده‌ مسائل‌ علم‌ بیان‌ و آداب‌ خطابه‌ در حاشیة‌ علم‌ کلام‌ و مجالس‌ متکلمان‌ پدید آمد و متکلمان‌ معمولاً استاد سخن‌ بوده‌اند، از جمله‌ واصل‌، ابوالهذیل‌، نظّام‌، ثمامة‌بن‌ اشرس‌... و خود جاحظ‌ که‌ به‌ قولی‌ بزرگترین‌ نویسندة‌ زبان‌ عربی‌ است‌.نکات‌ بلاغی‌ و مسائل‌ علم‌ بیان‌ به‌طور پراکنده‌ و بی‌نظم‌ و ارتباط‌ در البیان‌ والتبیین‌ ـ و به‌ طورکلی‌ در همة‌ آثار جاحظ‌ ـ آمده‌، اما اگر بخواهیم‌ آنها را دسته‌بندی‌ کنیم‌، عمدتاً در این‌ چهارعنوان‌ خلاصه‌ می‌شود: بحث‌ در صحت‌ مخارج‌ حروف‌، بحث‌ در سلامت‌ لغات‌ و دوری‌ جستن‌ از تنافر نامطبوع‌ حروف‌، بحث‌ در جمله‌ و ایجاز و اطناب‌ و رعایت‌ حال‌ مخاطب‌، و حالات‌ خطیب‌ و هیئت‌ و وضع‌ او ( رجوع کنید به همان‌، ج‌ 2، ص‌ 482). با عنایت‌ به‌ موضوع‌ اخیر است‌ که‌ جاحظ‌ در بخش‌ «کتاب‌ العصا» از البیان‌ والتبیین‌ سخنانی‌ را دربارة‌ شعوبیه‌ * مطرح‌ می‌کند (ج‌ 1، ص‌ 139 به‌ بعد، ج‌ 2، ص‌ 49 به‌ بعد، 122)، او قول‌ شعوبیه‌ را در عیب‌جویی‌ بر عرب‌ در «عصا برگرفتن‌ هنگام‌ خطابه‌» ذکر می‌کند و بعد از دفاع‌ از عرب‌ و بیان‌ فضایل‌ «عصا» می‌نویسد: شعوبیه‌ بر عصا طعنه‌ زنند تا در عصا (و قضیب‌ و مِخصَرة‌) پیغمبر ما طعنه‌ زده‌ باشند، و بر عصای‌ موسی‌' که‌ معجزه‌ بود و بر عصای‌ سلیمان‌ طعن‌ زده‌ باشند، وگرنه‌ در برگرفتن‌ عصا منعی‌ نیست‌ و نشانة‌ عجزی‌ نی‌ (همان‌، ج‌ 2، ص‌ 75). در البیان‌ والتبیین‌ (ج‌ 1، ص‌ 100) حکایات‌ و لطایفی‌ هم‌ دربارة‌ معلّمان‌ آمده‌ است‌ که‌ آدام‌ متز (ج‌ 1، ص‌ 271، پانویس‌ 9) آنها را مقتبس‌ از لطیفه‌های‌ یونانی‌ می‌داند. در اهمیت‌ البیان‌ والتبیین‌ گفته‌اند که‌ هیچ‌ کاتب‌ و شاعر و خطیبی‌ از آن‌ بی‌نیاز نیست‌ (ون‌دایک‌، ص‌ 338) و حاجی‌ خلیفه‌ (ج‌ 1، ستون‌ 263) آن‌ را «کتاب‌ کبیر» نامیده‌ است‌. البیان‌ و التبیین‌ نمونة‌ شیوایی‌ کلام‌ جاحظ‌ است‌ که‌ در آن‌، به‌تناسب‌ موضوع‌، رعایت‌ همة‌ جوانب‌ را نموده‌ است‌ (دربارة‌ ارزش‌ نثر جاحظ‌ رجوع کنید به ابوالخشب‌، ص‌ 350ـ351؛ ضیف‌، 1365، ص‌ 60ـ61؛ همو، 1975، ص‌ 587 به‌ بعد؛ نیز رجوع کنید به ذکاوتی‌ قراگزلو). این‌ کتاب‌ از دیرباز مورد توجه‌ ادیبان‌ و عالمان‌ بوده‌ و نخستین‌بار در 1301 در مطبعة‌الجوائب‌ قسطنطنیه‌ منتخباتی‌ از آن‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌، و نخستین‌ چاپ‌ کامل‌ آن‌ در 1311 در المطبعة‌ العلمیة‌ قاهره‌ صورت‌ گرفته‌ است‌ (ون‌دایک‌، ص‌ 338،341؛ نیز رجوع کنید به سرکیس‌، ج‌ 1، ستون‌ 667).منابع‌: ابن‌خلدون‌، مقدمه‌ ، ترجمة‌ محمد پروین‌ گنابادی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ ابن‌ندیم‌، کتاب‌ الفهرست‌ ، چاپ‌ رضا تجدد، تهران‌ ] 1350 ش‌ [ ؛ ابراهیم‌ علی‌ ابوالخشب‌، تاریخ‌ الادبِ العربیِّ فی‌العصر العباسی‌ الثانی‌ ، قاهره‌ 1395/1975؛ عمروبن‌ بحر جاحظ‌، البیان‌ والتبیین‌ ، چاپ‌ حسن‌ افندی‌ فاکهانی‌، قاهره‌ 1311؛ همو، کتاب‌ البرصان‌ والعرجان‌ والعمیان‌ والحولان‌ ، چاپ‌ عبدالسّلام‌ محمد هارون‌، بیروت‌ 1410/1990؛ طه‌ حاجری‌، الجاحظ‌، حیاته‌ و آثاره‌ ، قاهره‌ ] 1969 [ ؛ مصطفی‌بن‌عبدالله‌ حاجی‌خلیفه‌، کشف‌الظنون‌ ، بیروت‌ 1410/1990؛ علیرضا ذکاوتی‌ قراگزلو، زندگی‌ و آثار جاحظ‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ یوسف‌ الیان‌ سرکیس‌، معجم‌المطبوعات‌ العربیة‌ و المعربة‌ ، قاهره‌ 1346/ 1928، چاپ‌ افست‌ قم‌ 1410؛ شوقی‌ ضیف‌، العصر العبّاسیّ الثانی‌ ، قاهره‌ ] 1975 [ ؛ همو، الفنّ و مذاهبه‌ فی‌النّثرالعربی‌ ، قاهره‌ 1365/1946؛ طه‌حسین‌، من‌ تاریخ‌ الادب‌ العربی‌ ، بیروت‌ 1981؛ آدام‌ متز، تمدن‌اسلامی‌ در قرن‌ چهارم‌ هجری‌، یا، رنسانس‌ اسلامی‌ ، ترجمة‌ علیرضا ذکاوتی‌ قراگزلو، تهران‌ 1364 ش‌؛ ادوارد ون‌دایک‌، اکتفاء القنوع‌ بما هو مطبوع‌ ، چاپ‌ محمدعلی‌ ببلاوی‌، مصر 1313/1896؛ یاقوت‌ حموی‌، معجم‌ الادباء ، مصر 1355ـ1357/1936ـ 1938، چاپ‌ افست‌ بیروت‌ ] بی‌تا. [ .
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

علیرضا ذکاوتی قراگزلو

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده