بیاضی علی بن محمدبن یونس عاملی نباطی بیاضی بقاعی
معرف
ملقّب‌ به‌ زین‌الدّین‌ و مکنّی‌ به‌ ابومحمد، متکلّم‌، مفسّر، منطقی‌، ادیب‌ و شاعر امامی‌ قرن‌ نهم‌
متن
بیاضی‌، علی‌ بن‌ محمدبن‌ یونس‌ عاملی‌ نباطی‌ بیاضی‌ بقاعی‌ ، ملقّب‌ به‌ زین‌الدّین‌ و مکنّی‌ به‌ ابومحمد، متکلّم‌، مفسّر، منطقی‌، ادیب‌ و شاعر امامی‌ قرن‌ نهم‌. در رمضان‌ 791 در نبطیّة‌ جبل‌عامل‌ زاده‌ شد و در 877 درگذشت‌ (بیاضی‌، ج‌ 1، مقدمة‌ مرعشی‌، ص‌ 5؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، 1362 ش‌، ص‌ 89؛ قس‌ بیاضی‌، ج‌ 2، مقدمة‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ص‌ 12). در زادگاهش‌ به‌ کسب‌ علم‌ پرداخت‌. شرح‌ حال‌نویسان‌ از استادان‌ او نام‌ نبرده‌اند و فقط‌ خود او در اجازة‌ روایتِ شماری‌ از مصنّفات‌ علمای‌ شیعه‌ (اصل‌ این‌ اجازه‌ از فخرالمحققین‌ حلّی‌ است‌) که‌ به‌ یکی‌ از شاگردان‌ خود صادر کرده‌، از سیدزین‌الدین‌ علی‌بن‌ دقماق‌ حسینی‌، مؤلف‌ نزهة‌ العشاق‌ ، و شیخ‌جمال‌الدین‌ احمدبن‌ حسین‌بن‌ مطهر نام‌ برده‌ و تصریح‌ کرده‌ که‌ این‌ دو، شیخ‌ روایت‌ او بوده‌اند، و خود او این‌ اجازه‌ را از این‌ دو عالم‌ دریافت‌ داشته‌ و آن‌ دو به‌ واسطة‌ محسن‌بن‌ مُظاهر به‌ فخرالمحققین‌ پیوسته‌اند (مجلسی‌، ج‌ 104، ص‌ 222؛ امین‌، ج‌ 2، ص‌ 511؛ آقابزرگ‌ طهرانی‌، 1362 ش‌، ص‌ 5ـ6، 92؛ بیاضی‌، ج‌ 2، مقدمة‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ص‌ 13). از شاگردان‌ و راویان‌ او نیز فقط‌ شیخ‌ناصربن‌ ابراهیم‌ بویهی‌ * شیخ‌تقی‌الدین‌ ابراهیم‌بن‌ علی‌ کفعمی‌ * مؤلف‌ البلدالامین‌ و المصباح‌ و شیخ‌ شرف‌الدین‌بن‌ جمال‌الدین‌بن‌ شمس‌الدین‌بن‌ سلیمان‌ شناخته‌ شده‌اند که‌ دو نفر اول‌ از بیاضی‌ اجازة‌ روایت‌ داشته‌اند (مجلسی‌، ج‌ 104، ص‌ 221؛ افندی‌ اصفهانی‌، ج‌ 1، ص‌ 21؛ بیاضی‌، ج‌ 2، مقدمة‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ص‌ 15ـ16). شرف‌الدین‌ نیز رسالة‌ یونسیة‌ بیاضی‌ را در 864 استنساخ‌ و با اصل‌ آن‌ مقابله‌ کرد که‌ می‌تواند قرینه‌ای‌ بر شاگردی‌ او نزد بیاضی‌ باشد (بیاضی‌، ج‌ 2، مقدمة‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ص‌ 16، 29).بیاضی‌ ذهنی‌ نقّاد داشت‌ و خصوصاً در بررسی‌ مسائل‌ کلامی‌ و تاریخ‌ صدر اسلام‌، و نیز در دفاع‌ از مبانی‌ اعتقادی‌ شیعه‌ سختکوش‌ بود. ازینرو بزرگانی‌ چون‌ مجلسی‌ (ج‌ 1، ص‌ 33)، حرّ عاملی‌ (ج‌ 1، ص‌ 135)، کفعمی‌ (به‌ نقل‌ افندی‌ اصفهانی‌، ج‌ 4، ص‌ 255ـ256) و خوانساری‌ (ج‌ 4، ص‌ 353ـ354) او را با عنوانهای‌ ستایش‌آمیزی‌ چون‌ دانشمند ثقه‌، علاّ مه‌ و وحید عصر ستوده‌ و کمالات‌ و فضایل‌ وی‌ را برشمرده‌اند.شهرت‌ بیاضی‌ بیشتر به‌ سبب‌ تألیف‌ کتاب‌ الصراط‌ المستقیم‌ الی‌ مُستَحقّیِ التَّقدیم‌ ، مشهور به‌ الصراط‌ المستقیم‌ ، در کلام‌ است‌ که‌ قوّت‌ علمی‌ و قدرت‌ بیان‌ او را نشان‌ می‌دهد و برخی‌ آن‌ را در مباحث‌ امامت‌، بهترین‌ کتاب‌ بعد از الشافی‌ سیدمرتضی‌ و چه‌ بسا برتر از آن‌ می‌دانند (خوانساری‌، ج‌ 4، ص‌ 353ـ354؛ قمی‌، ج‌ 1، ص‌ 342). به‌ گفتة‌ مؤلف‌ (ج‌ 1، ص‌ 4ـ11) در تألیف‌ آن‌ از 282 اثر عامه‌ و امامیه‌، با واسطه‌ یا بیواسطه‌، استفاده‌ شده‌ است‌. این‌ کتاب‌ دارای‌ هفده‌ باب‌ است‌ و در فصول‌ متعدد هر باب‌، مسائل‌ مهم‌ کلامی‌ مطرح‌ و دربارة‌ آنها بحث‌ شده‌ است‌، از جمله‌: اثبات‌ واجب‌ و صفات‌ او؛ جبر و تفویض‌؛ وجوب‌ بعثت‌؛ عصمت‌ انبیا؛ معجزه‌؛ اثبات‌ وصی‌ و صفات‌ او؛ اثبات‌ امامت‌ علی‌ علیه‌السلام‌؛ وجوب‌ عصمت‌ امام‌؛ نصّ پیامبر صلّی‌اللّه‌علیه‌و آله‌وسلّم‌ بر امامت‌ علی‌ و اولاد او علیهم‌السلام‌؛ علائم‌ ظهور امام‌ مهدی‌ علیه‌السلام‌؛ ردّ شبهات‌ وارد شده‌ بر شیعة‌ امامیّه‌. از اشارة‌ بیاضی‌ در الصراط‌المستقیم‌ (ج‌ 1، ص‌ 173) به‌ کیمیای‌ سعادت‌ غزالی‌، می‌توان‌ احتمال‌ داد که‌ وی‌ با زبان‌ فارسی‌ آشنا بوده‌ است‌. مجلسی‌ (ج‌ 1، ص‌ 47) این‌ اثر بیاضی‌ را از مصادر بحار ذکر کرده‌ است‌. الصراط‌ المستقیم‌ ، از منابع‌ الغدیر نیز هست‌ که‌ علامه‌ امینی‌ به‌ آن‌ علاقة‌ بسیار داشته‌ و برای‌ دستیابی‌ به‌ این‌ کتاب‌ کوشش‌ بسیار کرده‌ و یافتن‌ آن‌ را از عنایات‌ و الهامات‌ اهل‌ بیت‌ علیهم‌ السلام‌ شمرده‌ است‌ (نجومی‌ حسینی‌، ص‌ 8). الصراط‌ المستقیم‌ در سه‌ مجلد، با مقدمه‌ای‌ از آیت‌اللّه‌ سیدشهاب‌الدین‌ مرعشی‌ نجفی‌ در شرح‌ احوال‌ بیاضی‌ در جلد اول‌، و مقدمه‌ای‌ از شیخ‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌ در جلد دوم‌، به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.از دیگر آثار بیاضی‌ است‌: اَلب'ابُ المَفتُوح‌ اِل'ی‌ ماقیل‌ فی‌ النَّفس‌ و الروح‌ ، رساله‌ای‌ در دو بخش‌: بخش‌ نخست‌ در شناخت‌ نفس‌ و بخش‌ دوم‌ در حقیقت‌ روح‌ که‌ در آن‌ به‌ آرای‌ فلاسفه‌ و متکلمان‌ دربارة‌ تجرد روح‌ پرداخته‌ و عقیده خود را بیان‌ کرده‌ است‌. مجلسی‌، تمامی‌ این‌ رساله‌ را آورده‌ است‌ ( رجوع کنید به ج‌ 58، ص‌ 91ـ104)؛ زبدة‌ البیان‌ و انسان‌ الانسان‌ المنتزع‌ من‌ مجمع‌ البیان‌ که‌ مختصری‌ از تفسیر مجمع‌ البیان‌ طبرسی‌ است‌؛ نجد الفلاح‌ فی‌ مختصرالصّحاح‌ که‌ مختصری‌ از صحاح‌ جوهری‌ است‌؛ مُنْخل‌ الفلاح‌ ، که‌ به‌ گفتة‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌ مختصر مختلف‌ الشیعة‌ علاّ مه‌ حلّی‌ است‌؛ الکلمات‌ النافعات‌ فی‌ تفسیر الباقیات‌ الصالحات‌ ، که‌ شرح‌ کتاب‌ الباقیات‌ الصالحات‌ شهید اول‌ است‌؛ الرسالة‌ الیونسیة‌ فی‌ شرح‌ المقالة‌ التکلیفیة‌ ، که‌ شرح‌ المقالة‌ التکلیفیة‌ شهید اول‌ است‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، 1403، ج‌ 20، ص‌ 207، ج‌ 23، ص‌ 21، ج‌ 25، ص‌ 308؛ افندی‌ اصفهانی‌، ج‌ 4، ص‌ 257، 259؛ بیاضی‌، ج‌ 2، مقدمة‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ص‌ 28ـ 29)؛ ذخیرة‌الایمان‌ ، اُرجوزه‌ای‌ در علم‌ کلام‌ که‌ آن‌ را در 834 سروده‌ است‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، 1403، ج‌ 10، ص‌ 14ـ 15؛ بیاضی‌، ج‌ 2، مقدمة‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ص‌ 19)؛ فاتح‌ الکنوز المحروزة‌ فی‌ ضمن‌ الارجوزة‌ ، که‌ شرح‌ ذخیرة‌ الایمانِ خود مؤلف‌ است‌ (افندی‌ اصفهانی‌، ج‌ 4، ص‌ 259؛ بیاضی‌، ج‌ 2، مقدمة‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ص‌ 26)؛ عُصرة‌ المنجود ، کتابی‌ در علم‌ کلام‌ که‌ گفته‌ شده‌ مؤلف‌ آن‌ را بعد از الصراط‌ المستقیم‌ نوشته‌، زیرا بارها در آن‌ به‌ این‌ کتاب‌ ارجاع‌ داده‌ است‌ (آقابزرگ‌ طهرانی‌، 1403، ج‌ 15، ص‌ 272؛ بیاضی‌، ج‌ 2، مقدمة‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، همانجا)؛ اللمعة‌ فی‌ المنطق‌ (تألیف‌ 838؛ افندی‌ اصفهانی‌، ج‌ 4، ص‌ 256ـ257، 259؛ بیاضی‌، ج‌ 2، مقدمة‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، ص‌ 27؛ خوانساری‌، ج‌ 4، ص‌ 353)؛ و المقام‌ الاسنی‌ فی‌ تفسیر اسماءالله‌ الحسنی‌ . افندی‌ (ج‌ 4، ص‌ 259) از این‌ کتاب‌ تعریف‌ کرده‌ و بنا به‌ قول‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، کفعمی‌ آن‌ را در کتاب‌ المقصد الاسنی‌ فی‌ شرح‌ الاسماء الحسنی‌ خود درج‌ کرده‌ است‌ (بیاضی‌، ج‌ 2، مقدمه‌، همانجا).منابع‌: محمد محسن‌ آقابزرگ‌ طهرانی‌، الذریعة‌ الی‌ تصانیف‌ الشیعة‌ ، چاپ‌ علی‌نقی‌ منزوی‌ و احمد منزوی‌، بیروت‌ 1403/1983؛ همو، طبقات‌ اعلام‌ الشیعة‌ : الضِیاء اللامع‌ فی‌ القرن‌ التاسع‌ ، چاپ‌ علی‌نقی‌ منزوی‌، تهران‌ 1362 ش‌؛ عبدالله‌بن‌ عیسی‌ افندی‌ اصفهانی‌، ریاض‌ العلماء و حیاض‌ الفضلاء ، چاپ‌ احمد حسینی‌، قم‌ 1401؛ محسن‌ امین‌، اعیان‌الشیعة‌ ، چاپ‌ حسن‌ امین‌، بیروت‌ 1403/1983؛ علی‌بن‌ محمد بیاضی‌، الصراط‌ المستقیم‌ الی‌ مستحقی‌ التقدیم‌ ، چاپ‌ محمد باقر بهبودی‌، تهران‌ 1384؛ محمدبن‌ حسن‌ حرّ عاملی‌، امل‌الا´مل‌ ، چاپ‌ احمد حسینی‌، ج‌ 1، بغداد ] تاریخ‌ مقدمه‌ 1385 [ ؛ محمد باقربن‌ زین‌العابدین‌ خوانساری‌، روضات‌الجنّات‌ فی‌ احوال‌ العلماء و السادات‌ ، چاپ‌ اسدالله‌ اسماعیلیان‌، قم‌ 1390ـ1392؛ عباس‌ قمی‌، فوائد الرضویه‌: زندگانی‌ علمای‌ مذهب‌ شیعه‌ ، تهران‌ ] تاریخ‌ مقدمه‌ 1327 ش‌ [ ؛ محمد باقربن‌ محمدتقی‌ مجلسی‌، بحارالانوار ، بیروت‌ 1403/1983؛ مرتضی‌ نجومی‌ حسینی‌، «استاد نجومی‌ سرآمد ثلث‌نویسان‌»، (مصاحبه‌)، کیهان‌ فرهنگی‌ ، سال‌ 2، ش‌ 2 (اردیبهشت‌ 1364).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

سیّدعلی میرشریفی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده