بیاتی
معرف
لحنی‌ ظاهراً منسوب‌ به‌ طایفة‌ بیات‌ یا ساکنان‌ ولایتی‌ قدیمی‌ به‌ همین‌ نام‌، و از شعب‌ بیست‌ و چهارگانة‌ موسیقی‌ قدیم‌
متن
بیاتی‌ ، لحنی‌ ظاهراً منسوب‌ به‌ طایفة‌ بیات‌ یا ساکنان‌ ولایتی‌ قدیمی‌ به‌ همین‌ نام‌، و از شعب‌ بیست‌ و چهارگانة‌ موسیقی‌ قدیم‌. بر پایة‌ یادداشتهای‌ قزوینی‌ (ج‌ 4، ص‌ 71) دربارة‌ تصرف‌ ولایت‌ بیات‌ به‌ دست‌ لران‌، می‌توان‌ چنین‌ حدس‌ زد که‌ بیاتی‌ لحن‌ خاص‌ طایفة‌ لران‌ شده‌ است‌.در منابع‌ قدیم‌، به‌ نقل‌ فرصت‌ شیرازی‌ (ص‌13)، آمده‌ است‌ که‌ بیاتی‌ از حسینی‌ آغاز و پس‌ از رسیدن‌ به‌ حجاز و رکب‌ و سه‌گاه‌ به‌ نی‌ریز ختم‌ می‌شده‌ است‌. این‌ لحن‌ یکی‌ از دو شعبة‌ مقام‌ کوچک‌ بوده‌ که‌ «نوروز اصل‌» یا «نوروز بیاتی‌» نیز خوانده‌ می‌شده‌ است‌. این‌ شعبه‌ خود دارای‌ دو گوشه‌ به‌ نامهای‌ «حُدی‌» و «چهار گاه‌ بزرگ‌» بوده‌ است‌ (عبدالمؤمن‌بن‌صفی‌الدین‌، ص‌ 80، 93). جامی‌ برای‌ نوروز بیاتی‌ پنج‌ نغمه‌ ذکر کرده‌ است‌: 1) یح‌ (دو بکار)؛ 2) یه‌ (سی‌ بِمُل‌)؛ 3) نغمه‌ای‌ که‌ از میان‌ یح‌ (لاکُرُن‌) و یب‌ (لابِمُل‌) شنیده‌ می‌شود؛ 4) ی‌ (سُل‌ کُرُن‌)؛ 5) ح‌ (فابکار). اما وی‌ برخلاف‌ شیوة‌ معمول‌ خود مخارجِ دساتین‌ و ابعاد بیاتی‌ را به‌ دست‌ نداده‌ و نام‌ نُتها یا نغمه‌ها را نیز بی‌نقطه‌ ثبت‌ کرده‌ است‌ (ملاّ ح‌، ص‌ 79ـ80). اگر بخواهیم‌ گام‌ نوروز بیاتی‌ را به‌ رسم‌الخط‌ امروزی‌ در موسیقی‌ ایرانی‌ بنویسیم‌، چنین‌ استخراج‌ می‌شود: فا، سل‌ کرن‌، لابمل‌ (یا لاکرن‌)، سی‌ بمل‌، دو.در ردیف‌ کنونی‌ موسیقی‌ ایران‌، گوشه‌ای‌ به‌ نام‌ بیاتی‌ یا نوروز بیاتی‌ موجود نیست‌، اما اگر «لاکرن‌» را در گام‌ فوق‌ معتبر بدانیم‌، تسلسل‌ اصوات‌، نوای‌ گوشة‌ بختیاری‌ را به‌ ذهن‌ متبادرمی‌کند. در این‌ صورت‌ بیاتی‌، یا نوروز بیاتی‌ یا به‌ بیان‌ دیگر بیاتِ لُرِ روزگاران‌ گذشته‌، امروزه‌ با نام‌ «گوشة‌ بختیاری‌» دردستگاه‌همایون‌ خوانده‌ یا نواخته‌ می‌شود. همچنین‌، واژة‌ «بیات‌» در طبقه‌بندی‌ آواز، در ترکیباتی‌ چون‌ بیات‌ اصفهان‌، بیات‌ ترک‌ و بیات‌ کرد ( رجوع کنید به سطور بعد) و در طبقه‌بندی‌ گوشه‌های‌ مهم‌، در نام‌ گوشه‌هایی‌ چون‌ بیات‌ شیراز، بیات‌ عجم‌ و بیات‌ راجع‌ (راجه‌) باقی‌ مانده‌ است‌ ( رجوع کنید به ایرانیکا ، ذیل‌ «بیات‌»).بیاتی‌ همچنین‌ مقام‌ بسیار مهمی‌ در موسیقی‌ کلاسیک‌ ترکی‌ و عربی‌ است‌ (همانجا). افزون‌ بر این‌، نوعی‌ شعر غنایی‌ عامیانة‌ آذربایجانی‌، شامل‌ چهار مصرع‌ هفت‌ هجایی‌، به‌ این‌ نام‌ خوانده‌ می‌شود که‌ مصرع‌ سوم‌ آن‌ آزاد و سه‌ مصرع‌ دیگرش‌ هم‌قافیه‌ است‌ و اندیشة‌ اصلی‌ در دو مصرع‌ آخر بیان‌ می‌شود. بیاتی‌ (بایاتی‌)ها از نظر مضمون‌ متنوع‌اند و مانند سایر انواع‌ ادبیات‌ شفاهی‌ در جریان‌ انتقال‌ از نسلی‌ به‌ نسل‌ دیگر روایات‌ مختلفی‌ یافته‌اند. در میان‌ بعضی‌ مردم‌ ترک‌زبان‌ سرزمینهای‌ دیگر نیز شعرهایی‌ شبیه‌ بیاتی‌ وجود دارد. بیاتی‌ها به‌ ادبیات‌ شفاهی‌ ارمنی‌ نیز راه‌ یافته‌ است‌ ( د.آ ، ج‌ 1، ص‌ 542).منابع‌: عبدالمؤمن‌بن‌ صفی‌الدین‌، رسالة‌ موسیقی‌ بهجت‌ الروح‌ ، با مقابله‌ و مقدمه‌ و تعلیقات‌ یاسنت‌ لویی‌ رابینو، تهران‌ 1346 ش‌؛ محمدنصیربن‌ جعفر فرصت‌ شیرازی‌، بحورالالحان‌ ، چاپ‌ محمدقاسم‌ صالح‌ رامسری‌، تهران‌ 1367 ش‌؛ محمد قزوینی‌، یادداشتهای‌ قزوینی‌ ، چاپ‌ ایرج‌ افشار، تهران‌ 1363 ش‌؛ حسینعلی‌ ملاّ ح‌، «شرحی‌ بر رسالة‌ موسیقی‌ جامی‌»، مجلة‌ موسیقی‌ ، دورة‌ 3، ش‌ 103 (فروردین‌ و اردیبهشت‌ 1345)؛A ¦zarba ¦yja ¦n Sa ¦vet Ensiklopediya ¦si , Baku 1976-1986; Encyclopaedia Iranica , s.v. "Baya ¦t" (by J. During)
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

حسینعلی ملاّ ح

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده