بیابان (۲)
معرف
دشت‌ و بخشی‌ در شهرستان‌ میناب‌ در استان‌ هرمزگان‌
متن
بیابان‌(2) ، دشت‌ و بخشی‌ در شهرستان‌ میناب‌ در استان‌ هرمزگان‌. دشت‌ ساحلی‌ بیابان‌، تقریباً به‌طول‌ 140 کیلومتر از دهانة‌ رود میناب‌ تا دماغة‌ رأس‌الکوه‌ در پنجاه‌ کیلومتری‌ مغرب‌ دماغة‌ جاسک‌ * به‌ سمت‌ جنوب‌ گسترده‌ است‌. عرض‌ این‌ دشت‌ از شانزده‌ تا 24 کیلومتر متغیر است‌. رشته‌ کوه‌ بَشاگرد (میانگین‌ ارتفاع‌: 400 ، 1 متر) در آن‌ امتداد دارد. کوه‌ بیابان‌ با ارتفاع‌ حدود 180 ، 1 متر در قسمت‌ جنوبی‌ از مهمترین‌ ارتفاعاتی‌ است‌ که‌ مرز شرقی‌ آن‌ را تشکیل‌ می‌دهد. بین‌ کوه‌ بیابان‌ و دریا، رشته‌ کوههای‌ کم‌ارتفاع‌ دیگری‌ نیز وجود دارد. این‌ کوهها عمدتاً از ماسه‌ سنگ‌ تشکیل‌ شده‌ و بر اثر فرسایش‌ شدید به‌ اشکال‌ گوناگون‌ درآمده‌ است‌. هنگامی‌که‌ لوریمر آنجا را دیده‌ از آنها به‌ عنوان‌ قلعه‌ و انبار غله‌ استفاده‌ می‌شده‌ است‌ (ج‌ 2، قسمت‌ اوّل‌، ص‌ 300). آبادی‌ کوهْمبارک‌ در رأس‌ دماغه‌، از فاصلة‌ بسیار دور دیده‌ می‌شود. در این‌ منطقه‌ رودهای‌ گَز، هِوای‌، کَرای‌، بِریز و زَنْگَلی‌ جریان‌ دارد که‌ در روزهایی‌ از فصل‌ زمستان‌ عبور از آنها ممکن‌ نیست‌. این‌ رودها دشت‌ را به‌ چند منطقة‌ متمایز تقسیم‌ کرده‌ است‌. قسمت‌ اعظم‌ ساحل‌، شنی‌ و کم‌ارتفاع‌ است‌. ماندابهایی‌ با درختان‌ کَرنا در شمال‌ آن‌ یافت‌ می‌شود. ریگهای‌ روانِ (بلوچی‌: «مین‌») این‌ بخش‌ خطرناک‌ است‌ و عمدتاً در ساحل‌، میان‌ کرانة‌ مرطوب‌ و محکم‌ و زمینهای‌ نرم‌ و خشک‌ قرار دارد. زمینهای‌ دور از دریا سخت‌، و در قسمتهایی‌ رُسی‌ است‌ که‌ پس‌ از باران‌ عبور از آنجا غیرممکن‌ است‌، در برخی‌ قسمتها نیز شنی‌ است‌. پوشش‌ گیاهی‌ آن‌ بیشتر خارشتر و درخت‌ گز، و آب‌ آن‌ غالباً شور است‌ ( رجوع کنید به لوریمر، ج‌ 2، قسمت‌ اوّل‌، ص‌ 300ـ301).در اواخر دورة‌ صفوی‌، دهستان‌ بیابان‌ و جاسک‌ را جاسکِ بیابان‌/ جاشک‌ بپایان‌ می‌نامیدند (رُهربُرن‌ ، ص‌ 14). سیریک‌ تنها لنگرگاه‌ مهم‌ بیابان‌، به‌ فاصلة‌ کمی‌ از دریا در کنار نهری‌ واقع‌ است‌. بیشتر آبادیهای‌ آن‌ دور از دریاست‌. در گذشته‌، این‌ ناحیه‌ زیرنظر میرهای‌ جاسک‌ بود که‌ عنوان‌ کلانتری‌ را از حاکم‌ بندرعباس‌ دریافت‌ می‌کردند. گرانت‌ ، که‌ در 1224/1809 در سفر از جنوب‌ به‌ شمال‌ از بیابان‌ گذشت‌، دربارة‌ آن‌ مطالبی‌ نوشته‌ است‌. گابریل‌ نیز که‌ در 1312 ش‌/1933 از سیریک‌ دیدار کرد، دربارة‌ آن‌ نوشته‌ است‌ که‌ آن‌ ناحیه‌ دارای‌ وسیعترین‌ نخلستانها، ولی‌ روبه‌ کاهش‌ و زوال‌، است‌ (ص‌ 191).به‌ گفتة‌ لوریمر، اهالی‌ بیابان‌ بلوچ‌ و اغلب‌ از قبایل‌ رئیس‌ و هوت‌، و سنی‌ بوده‌اند که‌ تا اندک‌ زمانی‌ پیش‌ از آن‌، تماس‌ چندانی‌ با حکومت‌ مرکزی‌ ایران‌ نداشته‌اند، و فرهنگ‌ و اقتصاد آنجا به‌ فرهنگ‌ و اقتصاد دشت‌ ساحلی‌ مکران‌ در مشرق‌ آن‌ بسیار شبیه‌ بوده‌ است‌ (ج‌ 2، قسمت‌ اوّل‌، ص‌ 301). فرآوردة‌ عمدة‌ آنجا خرما بوده‌، ولی‌ به‌طور پراکنده‌، گندم‌، جو، ارزن‌ و ذرت‌ نیز به‌ صورت‌ دیم‌ کاشته‌ می‌شده‌ است‌. مصالح‌ عمدة‌ بناهای‌ آنجا از درخت‌ نخل‌ بوده‌ است‌. بیشتر خانواده‌ها چند رأس‌ گاو، گوسفند یا بز داشتند، با قایقهای‌ کوچکی‌ در آبهای‌ میان‌ بیابان‌ و جزایر نزدیک‌ بندرعباس‌ رفت‌وآمد می‌کردند و بعضاً به‌ تجارت‌ و ماهیگیری‌ می‌پرداختند. اهالی‌ عموماً فقیر بوده‌اند. لوریمر فهرست‌ نام‌ 48 آبادی‌ را با هشتهزار سکنه‌ و سیصد شتر و پانصد الاغ‌ ذکر کرده‌ است‌ (ج‌ 2، قسمت‌ اوّل‌، ص‌ 301، 303ـ311). جهانبانی‌ (ص‌ 19) جمعیت‌ آنجا را هزارخانوار به‌ رهبری‌ میربرکت‌ خان‌ جاسکی‌ دانسته‌ است‌؛ ولی‌ تاریخ‌ این‌ برآورد معلوم‌ نیست‌. آخرین‌ برآورد، پیش‌ از سرشماری‌ دهساله‌، مربوط‌ به‌ رزم‌آراست‌ (ج‌ 8، ص‌ 254) که‌ در 1332 ش‌، دهستان‌ سیریک‌ را با 85 روستا و جمعیتی‌ حدود پانزده‌ هزارتن‌ ذکر کرده‌ است‌.بخش‌ بیابان‌، یکی‌ از بخشهای‌ سه‌گانة‌ شهرستان‌ میناب‌ (تقریباً منطبق‌ بر دشت‌ بیابان‌) است‌ که‌ در مشرق‌ استان‌ هرمزگان‌، کنار قسمت‌ شرقی‌ تنگة‌ هرمز واقع‌ است‌. از شمال‌ به‌ بخش‌ مرکزی‌ (در شهرستان‌ میناب‌)، از مشرق‌ به‌ بخش‌ سندرک‌ (در شهرستان‌ میناب‌) و بشاگرد * (در شهرستان‌ جاسک‌)، از جنوب‌ به‌ بخش‌ مرکزی‌ (در شهرستان‌ جاسک‌) و از مغرب‌ به‌ دریای‌ عمان‌ محدود است‌. مشتمل‌ بر سه‌ دهستانِ بِمانی‌ (به‌ مرکزیت‌ کوهِسْتَک‌)، بیابان‌ (به‌ مرکزیت‌ گونمردی‌) وسیریک‌ (به‌ مرکزیت‌ سیریک‌) و 96 آبادی‌ است‌. جمعیت‌ آن‌ طبق‌ سرشماری‌ 1375 ش‌، حدود 100 ، 30 تن‌ است‌ که‌ بیشتر در دهستان‌ سیریک‌ به‌سر می‌برند. حدود نیمی‌ از آبادیهای‌ بخش‌ در دشت‌ قرار دارد، به‌طوری‌ که‌ 42 آبادی‌ از 94 آبادیِ آن‌ جلگه‌ای‌، و 31 آبادی‌ کوهستانی‌ یا جلگه‌ای‌ و کوهستانی‌اند (مرکز آمار ایران‌، ص‌ 12). در آذر 1333، این‌ بخش‌ مشتمل‌ بر دهستانهای‌ بیابان‌ شرقی‌ و بیابان‌ غربی‌ تأسیس‌ شد. بیشتر آبادیهای‌ بخش‌ از طریق‌ راه‌ فرعی‌ (خاکی‌) با مرکز بخش‌ و شهرهای‌ اطراف‌ ارتباط‌ دارند.سیریک‌ (مرکز بخش‌) تنها شهر و بندر این‌ بخش‌ به‌شمار می‌رود که‌ در ساحل‌ دریای‌ عمان‌ قرار دارد. از طریق‌ راه‌اصلی‌ با میناب‌ (حدود هفتادکیلومتری‌ در شمال‌) و جاسک‌ (حدود 150 کیلومتری‌ در جنوب‌ شرق‌) مرتبط‌ است‌.منابع‌: امان‌الله‌ جهانبانی‌، عملیات‌ قشون‌ در بلوچستان‌ از مرداد تا بهمن‌ 1307 ش‌ ، تهران‌ 1336 ش‌؛ حسینعلی‌ رزم‌آرا، فرهنگ‌ جغرافیائی‌ ایران‌ ( آبادیها )، ج‌ 8 : استان‌ هشتم‌ ( کرمان‌ و مکران‌ )، تهران‌ 1355 ش‌؛ کلاوس‌ میشائل‌ رهربرن‌، نظام‌ ایالات‌ در دورة‌ صفویه‌ ، ترجمة‌ کیکاووس‌ جهانداری‌، تهران‌ 1357 ش‌؛ محمدعلی‌بن‌ احمد سدیدالسلطنه‌، بندرعباس‌ و خلیج‌ فارس‌ = اعلام‌ الناس‌ فی‌ احوال‌ بندرعباس‌ ، چاپ‌ احمد اقتداری‌ و علی‌ ستایش‌، تهران‌ 1363 ش‌؛ آلفونس‌ گابریل‌، تحقیقات‌ جغرافیائی‌ راجع‌ به‌ ایران‌ ، ترجمة‌ فتحعلی‌ خواجه‌نوری‌، چاپ‌ هومان‌ خواجه‌ نوری‌، تهران‌ 1348 ش‌؛ مرکز آمار ایران‌، سرشماری‌ عمومی‌ نفوس‌ و مسکن‌ 1375: شناسنامة‌ دهستانهای‌ کشور، استان‌ هرمزگان‌ ، تهران‌ 1376 ش‌؛N. P. Grant, "Journal of a route through the western parts of Makran", JRAS , (1809), 328-340; J. G. Lorimer, Gazetteer of the Persian Gulf, `Oma ¦n, and Central Arabia , IIA, Calcutta 1908; Naval Intelligent Division, Persia , 1945, 135-137, 372.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

اسپونر ، بااندکی تلخیص از ( ایرانیکا ) ؛ با اضافاتی از ( د. ج . اسلام )

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 5
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده