حکمت روزنامه
معرف
نخستین نشریه فارسی ‌زبان در مصر
متن
حکمت، روزنامه، نخستین نشریه فارسی ‌زبان در مصر. میرزامهدی‌خان تبریزى (1253ـ1333)، مدیر نشریه حکمت، دانش‌آموخته پزشکى بود. وى پس از پایان تحصیلات در تبریز و استانبول، با نشریه اختر (چاپ استانبول) همکارى کرد و در 1309 به قاهره رفت. میرزامهدى خان با نشریات عربى، از جمله الهلال، همکارى می‌کرد و مقاله‌هایى درباره ایران می‌نوشت (پروین، ج 1، ص 322). وى افزون بر روزنامه‌نگارى، به سرودن شعر و تألیف کتاب نیز می‌پرداخت که از آن جمله است: مفتاح باب‌الابواب، در تاریخ باب و بابیه (قزوینى، ص 89، آن را یکى از بهترین و نسبتآ بی‌طرف‌ترین اثر در خصوص تاریخ بابیه دانسته است)؛ فرهنگ مهدى؛ جهان‌نماى مهدى؛ و دیوان شعر به فارسى و عربى و ترکى (حکمت، سال 8، ش 285، ص 15ـ16، سال 10، ش 833، ص 3). عبدالمحمد ایرانى، مدیر نشریه چهره‌نما* (چاپ مصر)، تألیفات و تصنیفات میرزامهدى خان را انکار کرده، که درخور تأمل است (رجوع کنید به چهره‌نما، سال 11، ش 20، ص 13). میرزامهدى از مظفرالدین‌شاه لقب «خان» و «رئیس‌الحکما» گرفت و در 1319، ملقب به زعیم‌الدوله شد و برایش مقررى سالیانه تعیین گردید (حکمت، سال 10، ش 833، همانجا؛ کسروى، ص 41).در 28 صفر 1310، میرزامهدی‌خان نخستین شماره حکمت را در قاهره منتشر کرد. مؤسس واقعى آن، میرزارضاى حکیم، کنسول وقت ایران در قاهره، بود که به گفته خودش، چون خوشایند نبود مأمور دولت نشریه‌اى منتشر کند، هزینه حکمت را تأمین و انتشار آن را به میرزامهدى خان واگذار کرد (رجوع کنید به گزیده اسناد روابط خارجى ایران و مصر، ج 1، ص 148).نخستین سرمقاله حکمت، درباره اهمیت روزنامه‌نگارى است و نویسنده مقاله، مطبوعات را «سبب آبادى جهان و باعث مادّى ترقى جهانیان» و «رابطه اتحاد اهل مشرق به‌مغرب» دانسته است (رجوع کنید به حکمت، سال 1، ش 1، ص 1). حکمت نشریه‌اى «سیاسى و علمى و ادبى و تجارى» بود که در آغاز، یک بار در هفته و سپس دو یا سه شماره در ماه منتشر می‌شد و به‌ندرت تصویر در آن به کار می‌رفت. نشریه موضوعات گوناگونى چون سیاست، علوم، پزشکى، ادبیات، تجارت، تاریخ، اختراعات و اکتشافات را در برداشت ولى جنبه خبرى آن غالب بود. خبرهاى مصر با عنوان اخبار داخلى و خبرهاى سایر کشورها، از جمله ایران، با عنوان آن کشور درج می‌شد. میرزامهدی‌خان خبرها را از گزارشگران نشریه در مناطق گوناگون جهان می‌گرفت. نثر حکمت بسیار ساده و روان بود. مدیر حکمت گاهى از واژه‌هاى خودساخته استفاده می‌کرد، نظیر تافتخانه به‌جاى مطبعه یا چاپخانه، و پیام‌نگار به جاى خبرنگار. وى ظاهر عربى واژه‌ها را نیز برنمی‌تافت و تهران را به جاى طهران و پارس را به جاى فارس می‌نوشت (رجوع کنید به همان، سال 16، ش 894، ص 1). میرزامهدی‌خان نشریه را به‌تنهایى اداره می‌کرد (همان، سال 7، ش 246، ص 5)، از همین‌رو در 1313 براثر بیمارى وى، انتشار حکمت متوقف گردید و در اواخر 1315 بار دیگر منتشر شد. از آن پس نیز در نشر حکمت وقفه‌هایى پدید آمد، از جمله وقفه سه‌ماهه در 1317. در پى سفر مدیر حکمت به ایران در 1319، این نشریه تعطیل شد (پروین، ج 2، ص 459). انتشار دگرباره آن در رجب 1320 بود که در سرمقاله آن، میرزا مهدی‌خان شرح سفرش به ایران را درج کرده است (رجوع کنید به حکمت، سال 10، ش 833، ص 1ـ4).در حکمت نیز، مانند دیگر نشریات برون‌مرزى، آراى تجددخواهانه و میهن‌پرستانه مطرح می‌شد و در آن از هر فرصتى براى یاد کردن وطن بهره می‌بردند؛ ازاین‌رو، می‌توان آن را پرچم‌دار وطن‌خواهى، و اشعار وطن‌خواهانه آن را ابتکارى در عرصه مطبوعات دانست (پروین، ج 2، ص 474؛ براى نمونه‌اى از شعرهاى وطن‌خواهانه آن رجوع کنید به حکمت، سال 14، ش870، ص 2ـ4). حکمت در آزادی‌خواهى و حاکمیت قانون و روشن کردن افکار مردم، از نشریات تأثیرگذار و از جمله نشریات برون‌مرزى بود که مطبوعات صدر مشروطه از آن بهره بردند (محیط طباطبائى، ص 97). همچنین بیشتر نویسندگان تاریخ مشروطه از نویسنده آن به نیکى یاد کرده‌اند (براى نمونه رجوع کنید به کسروى، ص 41؛ محیط طباطبائى، ص90).در جریان مشروطه‌خواهى، حکمت خواهان تفکیک قوا و استقلال وزارت‌خانه‌ها بود و خواستهاى مشروطه‌خواهان را، که محدود به تشکیل عدالت‌خانه و محاکم عدلیه بود، براى تشکیل حکومت مشروطه و رفاه مردم کافى نمی‌دانست (حکمت، سال 14، ش 868، ص 3ـ4).پس از تأسیس مدارس و جراید ملى، مدیر حکمت از تحقق دو آرزوى دیرینه‌اش، اظهار شعف نمود و به سبب دو نعمت دیگر، یعنى تأسیس حکومت مشروطه و تشکیل مجلس شوراى ملى، از خداوند سپاسگزارى کرد (همان، سال 14، ش 869، ص 12، ش 872، ص10ـ11).حکمت از جمله نشریات پرشمارگانِ برون‌مرزى بود (پروین، ج 2، ص 764). به گفته ناشر آن، هزینه انتشارش به سبب ناآشنایى کارگران عرب چاپخانه با واژه‌هاى فارسى و تصحیح مکرر نسخه‌هاى نشریه، به اندازه هزینه چهار نشریه بود (رجوع کنید به حکمت، سال 7، ش 246).آخرین شماره حکمت شماره نهم از سال نوزدهم است که در 15 ربیع‌الاول 1329 منتشر شده و از اینکه تا 1333 (زمان مرگ مدیر حکمت) شماره‌هاى دیگرى از آن انتشار یافته است یا خیر، اطلاعى در دست نیست.منابع : ناصرالدین پروین، تاریخ روزنامه‌نگارى ایرانیان و دیگر پارسی‌نویسان، تهران، ج 1، 1377ش، ج 2، 1379ش؛ چهره‌نما، سال 11، ش 20، غرّه صفر 1333؛ حکمت، سال 1، ش 1، 28 صفر 1310، سال 7، ش 246، غرّه صفر 1316، سال 8، ش 285، غرّه‌ذیقعده 1317، سال 10، ش 833، غرّه رجب 1320، سال 14، ش 868، 1 ربیع‌الآخر 1324، ش 869، 15 ربیع‌الآخر 1324، ش 870، 1 جمادی‌الاولى 1324، ش 872، 15 رجب 1324، سال 16، ش 894، 15 شعبان 1325؛ محمد قزوینى، «وفیات معاصرین»، یادگار، سال 5، ش 1و 2 (شهریور ـ مهر 1327)؛ احمد کسروى، تاریخ مشروطه ایران، تهران 1381ش؛ گزیده اسناد روابط خارجى ایران و مصر، به کوشش رقیه‌السادات عظیمى، ج 1، تهران: وزارت امور خارجه، دفتر مطالعات سیاسى و بین‌المللى، 1375ش؛ محمد محیط طباطبائى، تاریخ تحلیلى مطبوعات ایران، تهران 1375ش.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

محمد گلبن

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده