حکم بن عبْدل بن جبله اسدی
معرف
شاعر هجوگوى اموى
متن
حَکَم ‌بن عَبْدَل بن جَبَله اسدى، شاعر هجوگوى اموى. وى در اوایل حکومت بنی‌امیه، در کوفه به دنیا آمد و در همانجا زندگى کرد (ابوالفرج اصفهانى، ج 2، ص 404؛ آمدى، ص 161). لنگ و گوژپشت بود و همواره عصا در دست می‌گرفت. جاحظ* نام او را در کتاب البُرصان و العُرْجان و العُمْیان و الحُولان (ص 323ـ324)، در زمره عُرجان (= لنگ) آورده و در البیان و التبیین (ج 3، ص 74ـ77) در زمره کسانى که از عصا استفاده می‌کردند، ابیاتى نیز از وى نقل کرده است.ابن‌عبدل به دربار امرا نمی‌رفت بلکه نیازش را روى عصایش می‌نوشت و همراه شخصى آن را می‌فرستاد و چون امرا از هجوهایش می‌ترسیدند، هیچگاه اجابت درخواستهایش به تأخیر نمی‌افتاد؛ اما چون این مطلب با اشعارى که یحیی‌بن نوفل سرود، در بین مردم به مسخره گرفته شد، از آن پس نیازش را روى کاغذ نوشت (رجوع کنید به جاحظ، 1410، همانجا؛ همو، 1367، ج 3، ص 74ـ75؛ ابوالفرج اصفهانى، ج 2، ص 404ـ405؛ ابن‌خلّکان، ج 2، ص 201ـ202).ابن‌عبدل از شاعران دربار بنی‌امیه به شمار می‌آمد و از این راه گذران زندگى می‌کرد و بدین منظور در اشعارش خود را بسیار خوار و زبون می‌نمود (براى نمونه رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج2، ص404، 410، 415ـ416، 425؛ یاقوت‌حموى، ج 3، ص 1186؛ ابن‌خلّکان، ج 2، ص 201ـ204؛ فرّوخ، ج 1، ص 614).وى با بِشربن مروان* دوستى داشت و در زمان حکومت او در بصره، در آنجا زندگى می‌کرد. بعد از مدتى ابن‌عبدل به دلایلى از بشر دلگیر شد و بشر نیز، براى دلجویى، او را از لحاظ مادّى تأمین نمود. ازاین‌رو، حکم در مرگ بشربن مروان بسیار بی‌تابى کرد (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج 2، ص 416، 419ـ420؛ یاقوت حموى، ج 3، ص 1189).به هنگام تسلط عبداللّه‌بن زبیر بر عراق و اخراج بنی‌امیه در سال 64، ابن‌عبدل نیز همراه آنان به شام تبعید شد و نزد عبدالملک‌بن مروان رفت و نزد او موقعیتى ویژه یافت و براى شب‌نشینیهاى او شعر می‌سرود (ابن‌عساکر، ج 15، ص 26؛ یاقوت حموى، ج 3، ص 1186؛ ابن‌شاکر کتبى، ج 1، ص 390).حکم‌بن عبدل بسیار بد زبان، دائم الخمر و لاابالى، و اغراض شعری‌اش اغلب غیر اخلاقى بود. وى در طبقه هجوسرایان، گوى سبقت را ربوده بود، چنان‌که شعرا نزد حجّاج (متوفى 95)، با وجود حضور ابن‌عبدل، از اشعار سخیفش شکایت کردند، اما ابن‌عبدل در همان مجلس ابیاتى سرود و از حجّاج جایزه گرفت (رجوع کنید به ابوالفرج‌اصفهانى، ج2، ص 404، 426؛ آمدى، همانجا؛ بکرى، ج2، ص899؛ ابن‌خلّکان، ج2، ص201).ابن‌عبدل در رثاى بشربن مروان و در سوک کوفیانى که براثر طاعون مردند، اشعارى سروده است (رجوع کنید به ابوالفرج اصفهانى، ج 2، ص 420؛ یاقوت حموى، ج 3، ص 1189ـ1190؛ ابن‌خلّکان، ج 2، ص 203). وى علاوه برهجا و مدح و رثا، قصایدى نیز با مضامین تغزلى دارد. همچنین در متون ادبى، مطالب بسیارى از او به عنوان «حکمت» نقل شده است (رجوع کنید به فرّوخ، همانجا).ابوتمّام* (متوفى 231) اشعار حکم‌بن عبدل را در بابهاى گوناگون دیوان خود آورده است، از جمله در باب ادب (رجوع کنید به ص 340ـ341، 358ـ359)، باب هجا (ص 502) و باب مدح (ص 593). نَضربن شُمَیل (متوفى 203) اشعار ابن‌عبدل را، به عنوان بهترین شعر عرب، براى مأمون خواند (رجوع کنید به یاقوت حموى، ج 3، ص 1190).به نظر می‌رسد حکم‌بن عبدل دیوانى داشته که بغدادى از آن استفاده کرده (رجوع کنید به ج 4، ص 95)، اما هم‌اکنون تنها مجموعه شعرى از وى باقى مانده است (رجوع کنید به سزگین، ج 2، جزء3، ص 27).ابن‌عبدل در حدود سال 100 (ابن‌شاکر کتبى، ج 1، ص 392) یا 106 (فرّوخ، همانجا) درگذشت.منابع : حسن‌بن بشر آمدى، المؤتلف و المختلف فى اسماء الشعراء و کناهم و القابهم و انسابهم و بعض شعرهم، در محمدبن عمران مرزبانى، معجم‌الشعراء، چاپ ف. کرنکو، بیروت 1402/1982؛ ابن‌خلّکان؛ ابن‌شاکر کتبى، فوات الوفیات، چاپ احسان عباس، بیروت 1973ـ 1974؛ ابن‌عساکر، تاریخ مدینة دمشق، چاپ على شیرى، بیروت 1415ـ1421/ 1995ـ2001؛ ابوالفرج اصفهانى؛ حبیب‌بن اوس ابوتمّام، دیوان الحماسة، به‌روایت موهوب‌بن احمد جوالیقى، چاپ عبدالمنعم احمد صالح، بغداد 1980؛ عبدالقادربن عمر بغدادى، خزانةالادب و لب لباب‌لسان العرب، بولاق 1299، چاپ افست بیروت ]بی‌تا.[؛ عبداللّه‌بن عبدالعزیز بکرى، سمط اللالى، چاپ عبدالعزیز میمنى، ]قاهره[ 1354/1936؛ عمربن بحر جاحظ، البیان و التبیین، چاپ عبدالسلام محمد هارون، بیروت [? 1367/ 1948[؛ همو، کتاب البُرصان و العُرجان و العُمیان و الحُولان، چاپ عبدالسلام محمد هارون، بیروت 1410/1990؛ فؤاد سزگین، تاریخ التراث العربى، ج 2، جزء3، نقله الى العربیة محمود فهمى حجازى، ریاض 1403/1983؛ عمر فرّوخ، تاریخ الادب العربى، ج 1، بیروت 1984؛ یاقوت حموى، معجم‌الادباء، چاپ احسان عباس، بیروت 1993.
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

زهرا نهاوندی

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده