حقانی مدرسه
معرف
از مدارس حوزه علمیه قم، که با هدف تغییراتى در نظام آموزشى در سالهاى پایانى دهه 1330ش تأسیس شد
متن
حقّانى، مدرسه، از مدارس حوزه علمیه قم، که با هدف تغییراتى در نظام آموزشى در سالهاى پایانى دهه 1330ش تأسیس شد. چند تن از فضلا و مدرّسان حوزه علمیه قم، از جمله سیدمحمد حسینى بهشتى* (شهادت 1360ش)، سیدمحمدرضا سعیدى* (شهادت 1348 ش) و على مشکینى* (متوفى 1386ش)، در دوره مرجعیت آیت‌اللّه حاج‌آقا حسین بروجردى* (متوفى 1340ش) درصدد اصلاح نظام آموزشى حوزه برآمدند (رجوع کنید به بهشتى، 1361ش، ص 6). پیش از این نیز برخى از مدرّسان حوزه، باتوجه به تأکید و توصیه آیت‌اللّه بروجردى مبنى بر «ضرورت گزینش طلبه و نظم‌پذیرى حوزه» و برنامه‌ریزى براى جذب و تربیت افراد مستعد، تلاشهایى کرده بودند، اما این تلاشها، به عللى، از جمله پاره‌اى مخالفتها، بی‌نتیجه مانده بود (رجوع کنید به موسوى اردبیلى، ص 24؛ سلطانى طباطبائى، ص 44؛ دوانى، ج 12، ص 227ـ225). در این میان حاج‌على حقانى، از خیران قم، درصدد بود مدارسى براى خدمت به حوزه علمیه قم و رشد و ترقى طلاب احداث کند. به همین منظور زمینى خرید و بخشى از آن را به ساختمان مدرسه اختصاص داد. پس از آنکه مدرسه آماده بهره‌بردارى شد، حسین حقانى، فرزند وى، از سیدمحمد بهشتى ــ که طرح جدیدى براى دوره‌هاى آموزشى حوزه تدوین کرده بودــ خواست که این طرح را در مدرسه آنان اجرا کند. بهشتى این پیشنهاد را پذیرفت و فعالیت مدرسه شروع شد. چندى پس از آغاز فعالیت آن، آیت‌اللّه بروجردى از مدرسه بازدید کرد و برنامه‌هاى آن را ستود (حسین حقانى، توضیحات مورخ آبان 1387). بنیان‌گذاران مدرسه حقانى عبارت بودند از: سیدمحمد حسینی‌بهشتى، على قدوسى، عبدالرحیم ربّانی‌شیرازى، مهدى حائری‌تهرانى، سیدمرتضى جزایرى و حسین حقانى (فرزند على حقانى).مدرسه، به‌ نام سازنده آن، به «مدرسه حقانى» معروف شد، اما نام رسمى آن طبق وقف‌نامه، «مدرسه منتظریه» (شعبان‌زاده، ص 52) و به گفته بهشتى (1380ش، ص 15) «منتظریة الشمس» بود. فعالیت مدرسه در 1339ش آغاز شد و در 1341ش برنامه رسمى آن تدوین گردید (مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پرونده «سیدمحمدرضا طباطبایى»، ش 12632، ص 1ـ2). آیت‌اللّه میلانى از همان ابتدا از مدرسه حمایت مالى و معنوى کرد که تا 1357ش ادامه داشت (حسین حقانى، همان توضیحات). نخستین هیئت مدیره مدرسه عبارت بودند از: سیدمحمد حسینی‌بهشتى، على مشکینى، مهدى حائری‌تهرانى و حسین حقانى (حقانى، ص130) مدیریت مدرسه را ابتدا محمد مجتهد شبسترى و پس از دو سال محمدعلى شیخ‌زاده عهده‌دار بودند و از 1347 تا 1357ش على قدوسى (شهادت 1360ش) این سمت را به‌عهده داشت (حقانى، ص 131؛ قس طباطبایى، 1375ش، ص 25ـ26 که مؤلف آغاز کار قدوسى را از 1345ش می‌داند). محمدتقى مصباح یزدى در اداره و برنامه‌ریزى مدرسه با بهشتى و قدوسى همکارى می‌کرد.بهشتى (1375ش، ص 8) هدف از تأسیس مدرسه را تربیت انسانهایى معرفى کرده بود که «محققانه و نه مقلدانه» انسان و جهان را بشناسند و طلبه «آگاه شده آگاه‌کننده» باشند (نیز رجوع کنید به شعبان‌زاده، ص 56). دیگر دلایل تأسیس این مدرسه عبارت بوده است از:رفع نابسامانیهاى حوزه، ایجاد نظم و تشکیلات، اصلاح متون درسى، نظارت بر اخلاق و انضباط طلاب، تربیت طلاب آشنا به مسائل روز (احمد جنتى، ص 5)، «اتحاد و ارتباط حوزه و دانشگاه» (مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پرونده «مهدى حائرى تهرانى»، ش 560، ص 6)، تدریس برخى از علوم اسلامى که به آنها توجه کافى نمی‌شد (همو، پرونده «روح‌اللّه حسینیان»، ش 12638، ص 2ـ3)، تربیت مجتهدان آشنا به علوم جدید به‌ویژه علوم انسانى و مباحث سیاسى و حقوقى و نیز زبان انگلیسى (همو، پرونده «على فلاحیان»، ش 12636، ص 1ـ2).طبق اساسنامه‌اى که بهشتى تنظیم کرده بود، مدت تحصیل در مدرسه هجده سال در چهار دوره بود که بدین‌ترتیب طى می‌شد: سه سال مقدمات (صرف و نحو و منطق و بیان تا لمعه)، پنج سال مرتبه سطح (تعلیم متون درسى شرح لمعه و فرائدالاصول، مکاسب، کفایه)، شش تا هشت سال درس خارج تا سطح عالى، و دوره تخصصى دو ساله‌اى که شامل علوم گوناگون حوزوى مانند فقه، فلسفه، منطق و کلام می‌شد (حسین حقانى، همان توضیحات).مدرسه حقانى از نظر شیوه گزینش طلبه نیز با مدارس حوزه علمیه قم تفاوت داشت. افزون بر امتحان ورودى و آزمون هوش، مصاحبه حضورى نیز صورت می‌گرفت. پذیرش طلبه به‌صورت مشروط انجام می‌شد، اگر فرد داوطلب تحصیل پس از سه ماه حائز شرایط لازم براى طلبگى نمی‌شد، حق ادامه تحصیل در مدرسه حقانى را نداشت (مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پرونده «روح‌اللّه حسینیان»، ش 12638، ص10؛ همو، پرونده «محمود مهدی‌پور»، ش 12626، ص 7).بین مدرسه حقانى و دانشگاهها کمابیش ارتباط وجود داشت؛ برخى استادان دانشگاه در مدرسه حقانى درسهاى جدید علوم انسانى را تدریس می‌کردند و عده‌اى از طلاب مدرسه نیز هم‌زمان در دانشگاه تحصیل می‌کردند (همو، پرونده «محمود مهدی‌پور»، ش 12626، ص 25) و حتى پیش از پیروزى انقلاب اسلامى (1357ش) مدرسه حقانى حدود صد دانشجوى دانشگاه را براى آموزش به صورت نیمه‌وقت پذیرفت (شعبان‌زاده، ص 86).اصلاح نظام آموزشى حوزه با برنامه مدون و منظم، با تأسیس مدرسه حقانى آغاز شد و شکل عملى به خود گرفت. پایه‌گذاران این مدرسه نظام آموزشى سنّتى حوزه را با نظام جدید تلفیق کردند و سبک جدیدى در نظام آموزشى حوزه بنیان نهادند. آنان ابزارها و روشهاى جدیدى در نوسازى نظام آموزشى حوزه به کار گرفتند، از جمله امتحان ورودى، مصاحبه، مراقبت از حضور به موقع استاد و طلبه، برنامه کلاسى، دفتر حضور و غیاب محصّلان و استادان، استفاده از میز و نیمکت و تخته‌سیاه، برنامه امتحانى، زنگ و دفتر نمره (رجوع کنید به همان، ص 103). از نوگراییهاى دیگر مدرسه حقانى، که تا آن زمان در نظام آموزشى حوزه سابقه نداشت، استفاده از روزنامه، رادیو، ضبط‌صوت و رفتن به اردوهاى دسته‌جمعى بود (رجوع کنید به على جنتى، ص 81 ـ82؛ مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پرونده «على فلاحیان»، ش 2487، ص 16ـ17).توجه به علوم اسلامى که غالباً در حوزه‌ها به صورت رسمى تدریس نمی‌شد (چون علم تفسیر، علم درایه، و علم رجال)، تجدیدنظر در درسها و کتابهاى حوزه و تدریس علوم نوین، این مدرسه را از دیگر مدارس حوزه علمیه قم متمایز ساخت. برخى از کتابهاى درسى حوزه، نظیر جامع‌المقدمات، که حاوى چندین کتاب صرفى و نحوى با سبکى دشوار و قدیمى است، حذف گردید و به‌جاى آن کتابى با عنوان صرف ساده، تألیف سیدمحمدرضا طباطبایى، از نخستین شاگردان مدرسه حقانى، تدریس شد و مبادی‌العربیه شِرتونى جانشین شرح سیوطى بر الفیه ابن‌مالک (النهجة المرضیة) گردید. در زمینه فقه و اصول دو کتاب بسیار مهم و اساسى رسائل (فرائدالاصول) و مکاسب هر دو از شیخ‌مرتضى انصارى (متوفى 1281) را على مشکینى تلخیص و تحریر کرد. کتاب لُمعه شرح آن نیز پس از حذف مباحثى که در زمان حاضر موضوعیت نداشت دوباره تحریر گردید. برخى کتابهاى درسى چون کتاب اصول الفقه شیخ‌محمدرضا مظفّر (متوفى 1342ش) براى نخستین بار، و به جاى قوانین‌الاصول میرزاى قمى، تدریس شد و سپس تدریس آن در تمام مدارس حوزه رایج گردید (مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پرونده «محمد رامندى»، ش 12633، ص 5ـ6؛ همو، پرونده «روح‌اللّه حسینیان»، ش 12638، ص 7؛ همو، پرونده «محمود مهدی‌پور»، ش 12626، ص 11). از طرف دیگر، به‌جاى برخى مباحث بسیار تخصصى که به‌ویژه در علم اصول فقه مطرح می‌شود با نظارت و مراقبت سیدمحمد بهشتى و همکارانش علوم طبیعى، دین‌شناسى و تاریخ ادیان، اقتصاد، جامعه‌شناسى، فلسفه غرب، ادبیات فارسى و زبان انگلیسى در برنامه درسى مدرسه گنجانده شد (رجوع کنید به بهشتى، 1375ش، ص 6ـ7). این علوم مقدمه‌اى براى تعمق بیشتر در «کتاب و سنّت» است و از طریق نقادى ملل و نحل غیراسلامى و شناخت جریانهاى فکرى دیگر می‌توان به یک شیوه دین‌شناسى اصیل دست یافت. بهشتى براى زبان انگلیسى اهمیت خاصى قائل بود و براى این درس شهریه ویژه‌اى تعیین کرده بود. همچنین به زبان و ادبیات فارسى نیز توجه خاص می‌شد (مرکز اسناد انقلاب اسلامى، آرشیو، پرونده «على معلى»، ش 12639، ص 12ـ13؛ همو، پرونده «روح‌اللّه حسینیان»، ش 12638، ص 9). برخى از استادان غیرحوزوى و غیرروحانى مدرسه در دهه 1350ش عبارت بودند از: حسین نمازى و حسن توانایان فرد، استادان علم اقتصاد؛ خالقى، استاد جامعه‌شناسى و روان‌شناسى ؛ على شریعتمدارى، استاد علوم تربیتى (رجوع کنید به شعبان‌زاده، ص120ـ122).پس از پیروزى انقلاب اسلامى مدرسه حقانى مدتى تعطیل شد. یکى از دلایل تعطیل مدرسه، وظایف شاگردان آن در سازماندهى و اداره امور نظام نوپاى جمهورى اسلامى بود. آیت‌اللّه على قدوسى، مدیر مدرسه، دادستان کل انقلاب گردید و در شهریور 1360 در دفتر کار خود به شهادت رسید. با شروع فعالیت مدرسه، محمدرضا طباطبایى مدیریت آن را برعهده گرفت. اما برخى تفاوت دیدگاهها در شیوه مدیریت، سبب بروز اختلاف بین مدیر و متولى مدرسه شد؛ ازاین‌رو، مسئولان جدید، مدرسه را به ساختمان دیگرى منتقل کردند و نام جدید شهیدین (شهید بهشتى و شهید قدوسى) را بر آن نهادند (حقانى، ص 131ـ133). اندکى بعد، مدرسه حقانى با تولیت حسین حقانى فعالیت خود را بار دیگر آغاز کرد.منابع : علاوه بر اسناد مذکور در متن، موجود در آرشیو مرکز اسناد انقلاب اسلامى؛ محمد بهشتى، «آینده‌نگرى در حوزه‌ها»، نامه شهیدین، سال 1، پیش شماره 1 (تیر 1375)؛ همو، «زندگى شهید بهشتى از زبان خودش»، کیهان (ویژه‌نامه)، ش 11614، 8 تیر 1361؛ همو، «زندگینامه آیت‌اللّه شهید دکتر بهشتى»، (مصاحبه)، در بازشناسى یک اندیشه: یادنامه بیستمین سالگرد شهادت آیت‌اللّه دکتر بهشتى، تهران: بقعه، 1380ش؛ احمد جنتى، «مصاحبه با آیت‌اللّه جنتى به مناسبت شهادت آیت‌اللّه قدوسى»، کیهان (ویژه‌نامه)، 13 شهریور 1362؛ على جنتى، خاطرات على جنتى، تدوین سعید فخرزاده، تهران 1381ش؛ حسین حقانى، «پایگاههاى جهاد و اجتهاد: مدرسه حقانى» (مصاحبه)، حوزه، سال 9، ش 4 (مهر و آبان 1371)؛ على دوّانى، مفاخر اسلام، ج 12، تهران 1379ش؛ محمدباقر سلطانى طباطبائى، «مصاحبه با آیةاللّه سید محمدباقر سلطانى طباطبائى»، حوزه، سال 8، ش 1 و 2 (فروردین ـ تیر 1370)؛ بهمن شعبان‌زاده، تاریخ شفاهى مدرسه‌ى حقانى، تهران 1384ش؛ عبدالکریم موسوى اردبیلى، «حوزه‌هاى علمیه پس از انقلاب»، حوزه، ش 5 (تیر 1363).
نظر شما
ایمیل ایمیل
مولفان

بهمن شعبان زاده لمر

حوزه موضوعی
رده های موضوعی
جلد 13
تاریخ چاپ 93
وضعیت انتشار
  • چاپ شده